واکاوی قاچاق مواد مخدر صنعتی در جنوب سوریه
قاچاق مواد مخدر تا قبل از فراگیر شدن مواد مخدر صنعتی بیشتر مسئله و معضل مناطق آسیای غربی و آمریکای مرکزی بود که کشت مواد مخدر در آن رواج داشت. همزمان با رشد تجارت مواد مخدر صنعتی، دولتهای فروپاشیده (Failed State) به دلیل ناتوانی در تامین امنیت و کنترل بر حدود سرزمین شان به مراکز تولید و توزیع این مواد تبدیل شدند و قاچاقچیان از وضعیت آشفته این کشورها برای برپایی کارگاههای تولید مواد مخدر سوءاستفاده کردند. منطقه خاورمیانه که از دیربازدر جهان به بیثباتی سیاسی و به تبَع آن، وضعیت آشفته امنیتی مشهور بوده است در یک دهه اخیر با موج جدیدی از قاچاق مواد مخدر مواجه شده است. در نتیجه، برخی کشورهای خاورمیانه مانند عراق و سوریه که در دو دهه اخیر عرصه جنگ های داخلی بودهاند در تأمین امنیت مناطق مختلف دچار اختلال شدند و اکنون از کانونهای تولید مواد مخدر صنعتی به حساب میآیند.
در این میان، مناطق جنوب سوریه که در دهه اخیر از میادین اصلی نبرد بین گروههای شبه نظامی بودهاند به مرکز تولید مواد مخدر صنعتی کل شامات تبدیل شدهاند. این منطقه به دلیل وضعیت امنیتی پیچیده و حضور نیروهای ارتش سوریه، مخالفان مسلح، پایگاه آمریکا در تنف و فعالیت نیروهای مقاومت، شرایطی منحصربهفرد دارد و قرار گرفتن در تقاطع مسیر جزیره العرب با شرق مدیترانه، موقعیت ترانزیتی ممتازی به آن بخشیده است. بااینحال، هیچ یک از طرفهای گفتهشده قادر به اعمال کنترل صد درصدی بر این منطقه بیابانی وسیع نیست.
عراق به دلیل جمعیت جوان و جامعه درحال تغییر یکی از بهترین بازارهای مواد مخدر در این منطقه استراتژیک به حساب میآید. به همین دلیل، قاچاق مواد مخدر صنعتی و بهویژه قرص های کپتاگون (ماده مخدر محرک ترکیبی از آمفتامین و تئوفیلین) از جنوب سوریه به عراق رواج گستردهای یافته است. همچنین لبنان مقصد توریستی مسافرانی از کشورهای حاشیه خلیج فارس است و بازاری پررونق برای این مواد مخدر صنعتی. با وجود تلاشهای دولت بغداد، به دلیل فساد و وضعیت نابهسامان مرزهای این کشور با سوریه عملا کنترلی بر این مناطق وجود ندارد. بیروت همواره در کنترل مرزهایش ناتوان بوده است، اما با توجه به کاهش تعداد گردشگران از کشورهای حاشیه خلیج فارس، اهمیت بازار لبنان کاهش یافته است. در این میان، ظهور بازار جدید مواد مخدر در عربستان عامل اصلی رشد تجارت مواد مخدر صنعتی در جنوب سوریه بوده است.
در فضای رسانهای پیرامون ذینفعان تجارت گرانقیمت کپتاگون از سوریه به دیگر کشورهای منطقه جدال جدیای وجود دارد؛ از یک سو، رسانههای غربی و کشورهای خلیج فارس (عربستان و امارات) با استناد به اینکه نیروهای مقاومت در جنوب سوریه حضور دارند و لشگر زرهی چهارم ارتش سوریه به فرماندهی ماهر اسد برادر رئیس جمهور نیز در این منطقه فعالیت می کند، منشأ تجارت کپتاگون را نیروهای مقاومت و تلاش آنها برای تامین هزینههای حضور نظامی معرفی میکنند. در مقابل، رسانه های نزدیک به مقاومت ادعا دارند که راهاندازی کارگاههای تولید کپتاگون مربوط به دوره حضور داعش و در حوزه کنترل این گروه تروریستی است. تروریستهای داعش از کپتاگون برای افزایش شجاعت و تمرکز تروریستها استفاده می کردند و برکسی پوشیده نیست که داعش و دیگر گروه های مسلح در ابتدای شکلگیری مورد حمایت کشورهای عرب خلیج فارس و آمریکا بودند.
اکنون هم تروریستها در مناطق جنوب سوریه در سایه حمایت هوایی و زمینی نیروهای آمریکایی که در پایگاه تنف حضور دارند، بدون هراس از دولت دمشق فعالیت دارند. رسانههای مقاومت تاکید دارند که تجارت قاچاق مواد مخدر از جنوب سوریه توسط گروههای شبه نظامی مسلح همچون مغاویر الثوره و جیش انصارالدین، لواء الحق و… درحال مدیریت است. این گروههای تروریستی بعد از کاهش کمکهای دریافتی از کشورهای عرب خلیج فارس وارد تجارت کپتاگون شدند و با استفاده از وضعیت امنیتی آشفته با راهاندازی کارگاه های تولید مواد مخدر سعی در تامین منابع مالی مورد نیازشان دارند. این گروهها برای تامین نیروی کار نیز به سراغ اردوگاه های آوارگان سوریه همچون اردوگاه الزعتری در شمال اردن رفته اند.
نکته قابل توجه در این میان این است که عراق و لبنان بازار جدید کپتاگون تولیدشده در سوریه نیستند، بلکه عربستان مهمترین هدف قاچاقچیان آن است. عربستان در سایه تغییرات اجتماعی تحت هدایت محمد بن سلمان شاهد نوعی گشایش اجتماعی بوده و گزارشها از رشد مصرف مواد مخدر و مشروبات الکلی در این کشور حکایت دارد. قاچاق قرصهای کپتاگون از اردن به عربستان از بهترین مسیرهای ممکن برای رسیدن به بازار روبهرشد مواد مخدر عربستان است. هرچند گزارشی درباره آمار مصرف مواد مخدر عربستان در دسترس رسانهها نیست، ولی افزایش انتشار ویدیوهایی از سرخوشی و مستی جوانان در مراسم رقص و آواز ریاض و جده در شبکههای اجتماعی، حاکی از افزایش نرخ مصرف مواد روانگردان در این کشور است. رسانههای محلی این کشور نیز بدون اشاره به ارقام نسبت به رشد نگرانکننده اعتیاد در میان جوانان سعودی ابراز ناخرسندی میکنند و خواستار برخورد حکومت با این پدیدهاند.
در نهایت، میتوان چنین نتیجه گیری کرد که بازارهای بزرگ مواد مخدر در عراق و لبنان و بهویژه عربستان مهمترین عامل رشد تولید مواد روانگردان صنعتی در جغرافیای جنوب سوریه بوده است. هرچند ناامنی جاری در این منطقه هم به این رشد کمک کرده است، اما افزایش تولید مواد مخدر در جنوب سوریه را باید به گسترش دو بازار بزرگ و پرتقاضا در جنوب شرق(عراق) و جنوب غرب(اردن-عربستان) نسبت داد.
