روز پنجم تیر ماه 1401 مصادف با روز جهانی مبارزه با مواد مخدر، معاون پژوهشی موسسه کادراس در برنامه زنده «در انتهای الوند» شرکت کرد و به بررسی علل متفاوت بودن سیاست مخدری کشورهای مختلف جهان با هم پرداخت. در این برنامه همچنین نقاط قوت و ضعف سیاست مخدری ایران مورد بررسی قرار گرفت.
گزارش جهانی مواد در سال ۲۰۲۰، همزمان با روز جهانی مبارزه با مواد مخدر (مصادف با ۲۶ ژوئن) از سوی دفتر مقابله با جرم و مواد سازمان ملل متحد انتشار یافت. جدیدترین روندهای مصرف و مقابله با انواع مواد در این گزارش مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. موضوعاتی همچون تأثیر همهگیری جهانی کووید – ۱۹ بر بازار مواد، تشدید پیچیدگی و گسترش بازارها از جمله روندهای جدیدی است که این گزارش به رهگیری آنها پرداخته است.
شیوع کووید -۱۹ در جهان تأثیری همچون بحران اقتصادی ۲۰۰۸ برجا میگذارد. تأثیر این بیماری بر بازار مواد نامشخص است و نمیتواند پیامدهای آن را به دقت پیش بینی کرد، اما چیزی که روشن است گستردگی این تأثیر است. با تداوم یافتن محدودیتها که دسترسی به پیشسازها و دیگر مواد شیمیایی را دشوار ساخته، برخی از تولید کنندگان ناچار از تلاش برای یافتن راههای جدید برای تولید مواد شده اند.
وقتی بحران اقتصادی در سال ۲۰۰۸ به روزهای سخت خود رسید، برخی مصرف کنندگان مواد، شروع به جستوجوی مواد مصنوعی ارزانتر کرده و الگوی مصرف به سوی تزریق سوق پیدا کرد. در این میان حکومتها نیز بودجههای مرتبط با مواد مخدر را کاهش دادند.
فوریترین اثر کروناویروس بر قاچاق مواد را میتوان در کشورهایی که مقادیر بسیار زیادی توسط پروازهای هواپیمایی تجاری قاچاق میشود یافت.
در بلند مدت اما، افت اقتصادی و محدودیتهای اعمال شده بر رفت و آمد میتواند موجب اختلال در بازار مواد شود. از سوی دیگر افزایش بیکاری و کاهش فرصتهای شغلی نیز احتمال گرایش پیدا کردن افراد فقیر و نابرخوردار به الگوهای مضر مصرف مواد و یا دچار شدن آنان به اختلال سوء مصرف و یا روآوردن به فعالیتهای مرتبط با مواد (چه تولید یا چه ترانزیت) را افزایش میدهد.
الگوهای رشد جمعیت مصرف کننده به طور نسبی گویای گسترش بازار است. مصرف مواد در سراسر جهان در حال افزایش یافتن است، هم از منظر میزان کلی مصرف و هم از نظر نسبت جمعیت جهان که مواد مصرف میکنند. در سال ۲۰۰۹ شمار مصرف کنندگان جهان ۲۱۰ میلیون تن برآورد شده بود که ۴٫۸ درصد جمعیت ۱۵ تا ۶۴ ساله جهان را تشکیل میداده است؛ این میزان در سال ۲۰۱۸ به ۲۶۹ میلیون مصرف کننده رسیده ۵٫۳ درصد از جمعیت کلی جهان را تشکیل میدهد.
چه در کشورهای توسعه یافته و چه در کشورهای درحال توسعه، مصرف مواد در مناطق شهری از نواحی روستایی بالاتر است. حرکت جمعی مردم از روستاها به شهرها و شهرستانها (امروزه بیش از نیمی از جمعیت جهان در مناطق شهری زندگی میکنند، در حالیکه این رفم در سال ۱۹۶۰، ۳۴ درصد بوده است) به طور نسبی گویای افزایش مصرف مواد نیز هست.
در حالیکه عامل ثروت با افزایش مصرف مواد دارای همبستگی است، اما معمولاً این فقیرترین اقشار هستند که بزرگترین هزینههای اختلالها را در سراسر جهان میپردازند. با این حال مصرف مواد در کشورهای توسعه یافته رایجتر از کشورهای درحال توسعه است. به همین ترتیب، موادی همچون کوکائین با اقشار ثروتمندتر جهان قرینتر هستند.
نرخ ظهور موادی که تحت کنترل بینالمللی نیستند تغییر چندانی نکرده، اما شبه افیون های[۱] خطرناک جدید در حال افزایش هستند.
بازارهای مواد به طور فزایندهای دچار پیچیدگی میشود. مواد گیاه پایه نظیر کانابیس، کوکائین و هروئین به صدها ماده مصنوعی دیگر افزوده شده که احتمالاً هنوز تحت کنترل بینالمللی قرار ندارند. همچنین افزایش سریعی نیز در مصرف غیرپزشکی داروهای تجویزی به وجود آمده است.
در آسیای مرکزی و فدراسیون روسیه افیونها[۲]در حال جایگزینی با مواد مصنوعی هستند و بازار متآمفتامین در افغانستان و عراق در حال رشد کردن است. در همه کشورها و مناطقی که مصرف غیرپزشکی کانابیس قانونی شده، این مصرف رو به افزایش گذاشته است.
از جمله کانادا، اروگوئه و ۱۱ ایالت از آمریکا که تولید و فروش محصولات کانابیس برای مصارف غیرپزشکی و درمانی آزاد شده، شاهد افزایش مصرف بوده اند.
اقشار نابرخوردار اصلیترین هدف آسیب ناشی از بازارهای قانونی و غیرقانونی مواد بودهاند. شبه افیون های دارویی که برای کاهش درد و مراقبت تسکینی به کار گرفته میشوند، عمدتاً در کشورهای دارای درآمدهای بالاتر در دسترس هستند. داروهای مسکن به طور نامتوازنی میان مناطق مختلف توزیع شده است. بیش از ۹۰ درصد شبه افیون های دارویی در سال ۲۰۱۸ در همین کشورها در دسترس مصرف پزشکی بوده است.
اقشار فقیرتر بیشتر در معرض خطر اختلال های سوء مصرف مواد هستند. در سال ۲۰۱۸ حدود ۳۵٫۶ میلیون نفر از مردم از اختلال های سوء مصرف مواد رنج بردهاند. فقر، آموزش محدود و نیز حاشیه نشینی اجتماعی خطر اختلالهای سوء مصرف مواد را افزایش داده و پیامدهای آن را تشدید میکند.
ارتباط میان مواد و خشونت میز پیچیده است. تشخیص همه روابط عِلّی موجود میان مصرف مواد روانگردان و خشونت امر دشواری است. اطلاعات محدودی که در سطح جهانی داریم، نشان از وجود ارتباطی وثیق میان مسمومیت ناشی از مصرف مواد و قتل دارد.
امروزه کانابیس پرمصرفترین و شبه افیون ها خطرناکترین مواد جهان برشمرده میشود. برآوردهای انجام شده، نشان میدهد که در سال ۲۰۱۸، کانابیس با ۱۹۲ میلیون مصرف کننده در جهان جایگاه نخست را به خود اختصاص داده است. انواع شبه افیون ها نیز با ۵۸ میلیون مصرف کننده در جایگاه دوم جهان قرار دارد. این دو ماده همچنین ۶۶ درصد (۱۶۷ هزار مورد) از مرگهای ناشی از اختلالهای سوء مصرف مواد در سال ۲۰۱۷ را به خود اختصاص داده بودند و همچنین ۵۰ درصد از ۴۲ میلیون سالی که در نتیجه معلولیت یا مرگ زودرس از دست رفته و از عمر افراد کم شدهاند، به دلیل مصرف شبه افیون ها و کانابیس بوده است. بیش از ۱۱ میلیون تن از مردم به مصرف مواد از طریق تزریق پرداخته اند، در حالیکه ۱٫۴ میلیون تن از آنان مبتلا به HIV، ۵٫۵ میلیون تن مبتلا به هپاتیت سی و همچنین ۱٫۲ میلیون تن نیز مبتلا به این هردو بیماری هستند.
در غرب، مرکز و شمال آفریقا، مصرف غیرپزشکی شبه افیون های مصنوعی به بحران سلامت عمومی منجر شده است. در این مناطق عمدتاً ترامادول مصرف بالایی دارد و در شمال آمریکا فنتانیل.
بازار محرکها بیشتر تحت تسلط کوکائین و شیشه است و مصرف هر دو ماده در بازارهای اصلی خود در حال افزایش است. بیش از ۱۹ میلیون نفر در سال ۲۰۱۸ اقدام به مصرف کوکائین کردهاند، در حالی که تقریباً ۲۷ میلیون نفر در همین سال انواع آمفتامینها را به مصرف رساندهاند. در منطقه آسیای جنوب شرقی محرکهای آمفتامینی بیش از هر ماده دیگری به مصرف میرسد.
عرضه مواد گیاه پایه با وجود کاهش نسبی همچنان در سطح بالایی قرار دارد. اما مناطق تحت کشت خشخاش در سال ۲۰۱۹ نیز (با ۲۴۰٫۸۰۰ هکتار) برای دومین سال پیاپی کاهش یافته است. این کاهش به دلیل کاهش کشت در افغانستان و میانمار بوده است. همچنین مقادیر افیونهای کشف شده (با ۷۰۴ تن) در سال ۲۰۱۸ نسبت به سال قبل کاهش چشمگیری داشته است.
کشت بوته کوکا نیز در سطحی بسیار بالا و تاریخی (۲۴۴٫۲۰۰ هکتار) ادامه یافته است. در واقع مناطق تحت کشت کوکا در سالهای ۲۰۱۷ – ۲۰۱۸ نسبتاً ثابت مانده است. با این وجود برآوردها نشان میدهد که تولید جهانی کوکائین دیگر بار به رکورد بیسابقهای (۱۷۲۳ تن) برسد. البته میزان کشفیات این ماده در سراسر حهان نیز با اندک افزایشی به ۱۱۳۱ تن رسیده است.
در سال ۲۰۱۸ کشفیات متآمفتامین (عمدتاً محرکهای آمفتامینی) با ۲۲۸ تن رکورد جدیدی ثبت کرد.
قاچاقچیان نیز با تغییر مسیرها و روش های تولید هروئین، کوکائین و متآمفتامین جان سختی نشان داد و درصدد شکل دادن به الگوی تجاری جدیدی برآمده اند.
[۱] – منظور اوپیوئیدهاست Opioids
[۲] – اوپییِتها Opiates
بازنشر این مطلب صرفاً با ذکر منبع «کادراس» بلامانع است
قاچاق مواد مخدر به ویژه برای کشورهای در حال توسعه یک چالش بزرگ در سراسر جهان است. مردم در کشورهای کمتر توسعه یافته که امنیت اقتصادی و سیاسی کمتری وجود دارد، بیشتر در معرض شبکه سازمان یافته قاچاق مواد و حتی مصرف انواع مواد قرار دارند. نتیجه این امر کمبود آموزش و دانش کافی در مورد خطرات مصرف و قاچاق مواد و افزایش جرم و جنایت است که خود مانع بزرگی برای توسعه محسوب میشود. سازمان ملل متحد با نامگذاری ۲۶ ژوئن به نام «روز جهانی مبارزه با مواد مخدر» به دنبال جلب توجه جامعه بینالمللی به ابعاد گسترده این بحران است تا از این طریق بتواند با افزایش همکاریهای بینالمللی زمینه کنترل بحران مواد و اعتیاد را فراهم کند.
نگرانی روزافزون از افزایش تعداد سوء مصرفکنندگان مواد در سراسر جهان به دنبال افزایش جنایت و آمار مرگ و میرها به ویژه میان جوانان و نوجوانانی که در مدارس و دانشگاهها حضور دارند و در نتیجه دانش و اطلاعات ناکافی و نادرست به مصرف مواد وابسته شدهاند و اکنون با پیامدهای مصرف مانند بیتوجهی به زندگی و حتی گاهی خودکشی روبرو هستند، باعث شده تا همزمان با روز جهانی مبارزه با مواد مخدر، دفتر مقابله با جرم و مواد سازمان ملل متحد با هشدار نسبت به افزایش وخامت مصرف انواع مواد در جهان به ویژه میان نوجوانان و جوانان، این امر را ناشی از گشترش انتشار انواع اطلاعات نادرست و تبلیغات گسترده در مورد مصرف مواد بداند که جامعه جهانی بدان گرفتار شده است. به همین دلیل این سازمان شعار سال ۲۰۲۰ روز مبارزه با مواد مخدر را «دانش بیشتر برای مراقبت بهتر»[۱] قرار داده است. هدف از انتخاب این شعار بهبود شناخت و درک بحران جهانی مواد و تقویت همکاریهای بینالمللی بیشتر جهت مقابله با تاثیر مواد بر سلامت، حاکمیت و امنیت است.
نامگذاری شعار دانش بیشتر برای مراقبت بهتر توسط دفتر مقابله با جرم و مواد سازمان ملل متحد حکایت از توجه به چند موضوع مهم دارد:
[۱]. Better Knowledge for Better Care
بازنشر این مطلب صرفاً با ذکر منبع و لینک «کادراس» بلامانع است.
موسسه کادراس در ادامه تلاشهای خود در راستای آگاهیبخشی موثر جامعه در حوزه مواد و اعتیاد به مشارکت در تولید برنامههایی با این محتوا و کارشناسی دقیق در رسانه ملی اقدام کرده است. برنامه هاشور از سلسله برنامههای شبکه رادیویی گفتوگو است که به مسائل و آسیبهای اجتماعی میپردازد. در این راستا، به مناسبت هفته مبارزه با مواد مخدر برنامه کارشناسی با موضوع « چشمانداز مخدری جهان در آستانه روز جهانی مبارزه با مواد مخدر » با حضور «منصور براتی» و «فرزانه سهرابی»، پژوهشگران ارشد موسسه کادراس روی آنتن زنده رفت.
در این برنامه منصور براتی با اشاره به اینکه روندهای مصرف و الگوی مصرف مواد مخدر و قاچاق آن در دنیا متفاوت است. افزود: هرچه از گذشته به سمت حال حرکت می کنیم، ملاحظه می شود روند مصرف به سمت مواد صنعتی پیش می رود. البته هنوز در کشورمان ماده مخدر تریاک ۵۰ درصد مصرف را تشکیل می دهد. در حالی که براساس یک تحقیق شیوع شناسی در سال ۹۴ مواد مخدر حشیش و گل ۱۲ درصد بودند و ماده محرک شیشه ۹ درصد بوده است.
براتی سپس گفت: مواد مخدر از نوع قرص در ایران کمتر رایج است و ۶ نوع ماده شناخته شده وجود دارد. البته مصرف قرص شایع تر است و تعداد قرص های شناخته شده به ۶۰۰ نوع می رسد. باید توجه داشت در کشورمان به علت تثبیت شدن بازارها، به سختی امکان دارد مواد مخدری جدید جای خود را باز می کنند.
وی با اشاره به اینکه در ایران ماده مخدر گل در ابتدای سال ۹۰ جایگاهی نداشت اما چهار سال بعد شیوع مصرف آن شتاب زیادی گرفت که البته این موضوع مطابق روند جهانی است. این در حالی است که همزمان جایگاه ماده مخدر تریاک رو به کاهش گذاشته است، هرچند با وجودی که همچنان نیمی از مصرف کنندگان در کشور تریاک مصرف می کنند بعید به نظر می رسد در کوتاه مدت تریاک از صدر جدول مصرف انواع مواد مخدر پایین بیاید. درعوض شتاب و گسترش مصرف انواع مواد صنعتی، گل و شیشه رو به افزایش است. اما چون مصرف کنندگان تریاک هنوز تعداد زیادی دارند زمان می برد تا الگوی مصرف تغییر کند.
براتی در ادامه با اشاره به اینکه الگوی اول مصرف مواد مخدر حرکت از سمت مواد مخدر سنتی به سمت مواد صنعتی است که ایران و جهان رخ داده است، درباره الگوی دوم مصرف گفت: پایین آمدن سن اعتیاد در جهان عاملی است که تاحدی در کشورمان مصداق آن دیده می شود.
براتی درباره جایگاه درمان در ایران گفت: درمان یکی از مفاهیم مهم در حوزه اعتیاد است، چند مفهوم مهم در این رابطه داریم که به شکل کلیدواژه هایی مطرح هستند که از جمله آنها پیشگیری، مبارزه با عرضه و کاهش تقاضاست. درمان هم یکی از ابعاد کاهش تقاضاست.
وی افزود: طبق بررسی که انجام شده است ۱۲ تا ۱۳ هزار مرکز ترک اعتیاد در کشور داریم که اقدام به برنامه های سم زدایی می کنند این رقم و آمارها قابل توجه است. وجود این مراکز ترک اعتیاد بسیار مغتنم است و بخش بزرگی از زحمت به دوش این افراد است اما یک ایرادی که در بخش درمان وجود دارد و به عنوان یک خلاء و مشکل مطرح است این است که آمار «عود» یا بازگشت به مصرف پس از درمان در این مراکز بسیار بالاست. براتی درباره آمار بازگشت به مصرف مواد مخدر این طور توضیح داد: طبق آمارهای رسمی که پلیس مبارزه با مواد مخدر یا دست اندرکاران بخش مقابله با مواد مخدر می دهند ۹۰ درصد افراد بعد از درمان بازگشت به مصرف می کنند.
در ادامه برنامه هاشور از شبکه رادیویی گفتوگو فرزانه سهرابی با اشاره به اینکه پیشبرد برنامه های پیشگیرانه براساس تجربه جهانی و بر اساس روندها در ایران سوددهی بالایی دارد و توجه به این موضوع برای اتخاذ استراتژی مناسب در حوزه پیشگیری لازم است، گفت: البته نمی توان برنامه های درمان و مقابله با عرضه در داخل را نادیده گرفت؛ پیشگیری، درمان و مقابله با عرضه اضلاع مثلثی هستند که باید با هم و در کنار هم حرکت کنند.
وی تأکید کرد: در ایران رشد اعتیاد سه برابر جمعیت است، در خوشبینانهترین حالت اگر رشد جمعیت در کشور ۲ درصد در نظر گرفته شود، رشد اعتیاد سالانه حدود ۶ تا ۸ درصد است. مقایسه این آمارها وخامت اوضاع را نشان می دهد که بخشی از آن مربوط به گسترش مصرف مواد مخدر میان جوانان و نوجوانان است و به نگرانی ها می افزاید.
وی ادامه داد: به تازگی در برنامه های ستاد مبارزه با مواد مخدر تأکید زیادی بر اجتماعی شدن مبارزه با اعتیاد شده و تأکید اصلی بر توجه به حوزه پیشگیری است. البته اینکه ۱۰ درصد جمعیت کشور مبتلا به اعتیاد هستند و اینها برای درمان و خروج از چرخه مصرف برنامه می خواهند موضوعی مستقل و قابل توجه است، اما از سوی دیگر برای ۹۰ درصد بقیه جمعیت –به طور جدی- باید برنامه های پیشگیری از اعتیاد نیز دنبال شود.
سهرابی در بخش دیگری با بیان اینکه طی یکسال اخیر تغییر رویکردی در نگاه ها به حوزه پیشگیری و حتی بخش درمان صورت گرفته است، گفت: حرکت از دیدگاه های صرف انتظامی و پزشکی خارج شده است. در این مدت برنامه های ستاد مبارزه با مواد مخدر و حتی روزشماری که برای هفته مبارزه با مواد مخدر تعیین شده نشان از اولویت رویکرد اجتماع محور، با تاکید بر مسئولیت اجتماعی و نقش مردم و پژوهش دارد. وی ادامه داد: امروز در همه دنیا ثابت شده است که معضل اعتیاد یک موضوع فردی نیست و برای درمان و کنترل آن نیاز به مشارکت اجتماعی است
سهرابی با اشاره به اینکه امروزه غلبه گفتمانی در حوزه اعتیاد که مثلا اعتیاد یک بیماری است یا جرم است به حاشیه رفته و باید در کنار توجه به این گفتمانها، راه را برای ظهور گفتمانهای دیگر مانند گفتمان اجتماعی شدن مبارزه با اعتیاد و مواد در کشور هموار کرد، ادامه داد: تا کنون در کشورمان کمتر از رویکرد اجتماعی شدن مبارزه با اعتیاد صحبت شده ، اما امروزه – در دنیا و ایران- به این نتیجه رسیدند که دولت تنها کارگزار حل موضوع اعتیاد نیست بلکه باید مردم خودشان به میدان بیایند. در این خصوص حضور نهادهای مردمی و موسسات غیرانتفاعی و افراد نیکوکار و خیرین اهمیت ویژه ای دارد.