Tag: روسیه

قریب به یک قرن جنگ داخلی و تهاجم خارجی، سبب شکل‌گیری کانون‌های قدرت رسمی و غیر رسمی در همسایه شرقی ایران یعنی افغانستان شده است. در نظر اندیشمندان حوزه روابط بین‌الملل در هنگام بحران امکان فعالیت «اقتصاد قانونی» بسیار محدود می‌شود و افراد مجبورند برای بقاء و تامین نیازهای ابتدایی زندگی به سمت انواع «اقتصاد غیرقانونی» همچون کشت، تولید و قاچاق مواد، انواع کالا، فروش اعضای بدن و … حرکت کنند. به عبارت دیگر به دلیل عدم وجود «امکان‌های لازم» برای زیست قانونی شهروندان افغانستانی، اقتصاد غیر رسمی بدل به بخشی از زندگی ایشان شده است. در چنین شرایطی مواد مخدر تولید شده در افغانستان (به‌ویژه هروئین) توسط کارتل‌های مخدری و گروه‌های مرتبط با جرائم سازمان یافته از طریق سه راه «بالکان»، «مسیر جنوبی» و «مسیر شمالی» راهی بازارهای مصرف در اروپای غربی می‌گردند. براساس آمارهای منتشر شده قریب به 70 درصد مواد مخدر تولید شده در افغانستان راهی بازارهای اروپایی می‌شود.

 

وجود این «تهدید مشترک» الزام افزایش هماهنگی‌های دو یا چندجانبه برای رصد، کنترل و مقابله با قاچاق مواد مخدر را نشان می‌دهد. این همکاری‌ها می‌تواند تحت نظارت دفتر مبارزه با جرم و مواد سازمان ملل متحد و کمیسیون‌های منطقه‌ای آن شکل بگیرد. با این حال تجربه تاریخی مبارزه با مواد مخدر در منطقه اورسیا اثبات کننده این نکته است که دولت- ملت‌های منطقه تنها زمانی به سمت مبارزه مشترک حرکت خواهند کرد که دیگر نگاهی «ابزاری» به مشکله اپیدمی مواد مخدر نداشته باشند. به عنوان مثال طی سال‌های اخیر یکی از همسایه‌های شمال‌غربی ایران بدون اشاره به نقش مافیا و جرائم سازمان یافته منطقه‌ای- بین‌المللی در زمینه قاچاق مواد مخدر، با گرفتن انگشت اتهام به سمت تهران- ایروان سعی دارد تا از این بحران بهره‌برداری سیاسی انجام دهد. دیگر مثال استفاده ابزاری از مسئله مبارزه با مواد مخدر را می‌توان قاچاق کپتاگون از جغرافیای سوریه دانست. با آنکه همچنان بیش از 30 درصد خاک سوریه تحت نفوذ معارضان مسلح و نیروهای خارجی است اما دستگاه اندیشکده‌ها و رسانه‌های غربی- عربی؛ بدون هیج اشاره‌ای به نقش نارکوتروریسم و گروه‌های تبهکار، سعی می‌کند تا دولت دمشق را در جایگاه متهم قرار دهند.

 

با این حال افزایش همگرایی و همکاری میان برخی کشورهای مهم منطقه این امید را ایجاد می‌کند که مبارزه با «اقتصاد مواد مخدر» تنها محدود به مرزهای ملی، تفاهم نامه‌های دوجانبه یا برخی همکاری‌های محدود با نهادهای بین‌المللی نشود؛ بلکه زنجیره‌ای پیوسته از مبدا تا بازار مقصد برای ریشه کن کردن این اقتصاد مرگبار شکل بگیرد.

 

پس از روی کارآمدن طالبان در افغانستان، یکی از وعده‌های اصلی این جریان سیاسی مبارزه با پدیده مواد مخدر بوده است. صدور فتوای هبت‌الله آخوندزاده مبنی بر حرمت شرعی و ممنوعیت کشت، تولید، قاچاق و مصرف انواع مواد مخدر و محرک را می‌توان نقطه عطفی در مسیر مبارزه با مواد مخدر در افغانستان دانست. با این حال به دلیل کمبود منابع مالی دولت، مشکلات معیشتی مردم و تداوم بلوک شدن منابع مالی افغانستان در بانک‌های آمریکایی شرایط لازم برای اجرای موثر این قانون وجود ندارد. در چنین شرایطی حکم ممنوعیت رهبر وقت طالبان نه تنها سبب کاهش کشت و تولید مواد در این کشور نشده بلکه سبب ایجاد تاثیر روانی در بازار و افزایش قیمت تریاک و مشتقات آن در بازارهای مصرف شده است. در چنین شرایطی لازم است تا همسایگان افغانستان علاوه بر تمرکز بر مسائل سیاسی- امنیتی کابل، به سازوکاری مشترک برای مبارزه با مواد مخدر دست یابند. به عنوان مثال در جریان نشست دو روزه سمرقند پس از موضوع تثبیت وضعیت سیاسی در کابل و مبارزه با تروریسم، مسئله کنترل مواد مخدر در دستور کار کشورهای حاضر در نشست بود. برهمین اساس کین گانگ وزیر امور خارجه چین با ارائه طرحی چهار ماده‌ای با محوریت مبارزه با تروریسم، کنترل مواد مخدر و پناهجویان، تقویت کنترل مرزی، و افزایش توانایی‌های ضد تروریسم برای مهار جریان‌های تروریستی فرامرزی ارائه کرد.

 

به فاصله چندماه یعنی در آوریل 2023، مسعود زاهدیان معاون پلیس با مواد مخدر از آمادگی مسکو برای همکاری با ایران در زمینه مبارزه با تولید و قاچاق مواد مخدر در افغانستان خبر داد. دهلی‌نو دیگر شریک تهران در زمینه مبارزه مشترک با پدیده مواد مخدر است. اردیبهشت‌ماه 1401، «ساتیا نارایان پردان» رئیس آژانس مبارزه با مواد مخدر هند در سفر به تهران اقدام به انعقاد تفاهم‌نامه همکاری با سردار مجید کریمی رئیس پلیس مبارزه با فرماندهی کل انتظامی ایران نمود.

 

دیگر شریک ایران در زمینه مبارزه با مواد مخدر، بغداد است. نخستین تفاهم نامه همکاری دو کشور در زمینه مبارزه با مواد مخدر در سال جاری میلادی به امضاء رسید. براساس این تفاهم نامه ایران و عراق در زمینه کشف مواد مخدر، جلوگیری از  نفوذ قاچاقچیان به ایران- عراق، گسترش همکاری مرزبانان، افزایش همکاری‌های اطلاعاتی، آموزش پرسنل پزشکی و نحوه درمان معتادان  با یکدیگر همکاری خواهند کرد.

 

ترکیه دیگر شریک ایران در زمینه مبارزه با مواد مخدر است. امضاء موافقتنامه استانبول در زمینه مبارزه علیه قاچاق مواد مخدر، جرائم سازمان یافته و تروریسم (2008) که بعدها با تصویب مجلس شورای اسلامی و با تایید شورای نگهبان (2011) بدل به قانون شد؛ یکی از مهم‌ترین اسناد خارجی کشور در زمینه مبارزه مشترک با پدیده مواد مخدر است. براساس این موافقت‌نامه دو کشور در زمینه تولید، قاچاق و تجارت انواع مواد مخدر، محرک یا روان گردان با یکدیگر تبادل اطلاعات و همکاری خواهند نمود. ارمنستان، امارات عربی متحده و پاکستان دیگر شرکای ایران در زمینه مبارزه با پدیده مواد مخدر هستند.

 

در سال 2021- 2022 میزان کشفیات مواد در ایران 1080 تن در سراسر کشور اعلام شده که نسبت به سال 2020 افزایش 14 درصدی را نشان می‌دهد. به گفته دفتر مبارزه با جرم و مواد سازمان ملل متحد، ایران قریب به 90 درصد تریاک جهان را به خود اختصاص داده است. کارنامه درخشان ایران در زمینه مبارزه با مواد مخدر این فرصت را برای تهران فراهم می‌کند تا با استناد به توافق‌نامه‌ها و موافقت‌نامه همکاری دوجانبه در زمینه مبارزه با جرائم سازمان یافته و مواد مخدر؛ ایده تشکیل سازمان منطقه‌ای با محوریت مبارزه با «جرائم سازمان یافته فراملی» را دنبال کند. بی‌شک ایجاد چنین سازوکار منطقه‌ای می‌تواند زمینه افزایش تبادل اطلاعات و مبارزه مشترک با پدیده قاچاق مواد مخدر را تسهیل کند.

17 نوامبر 2022 کمیته سوم (امور اجتماعی، بشر دوستانه و فرهنگی) سازمان ملل متحد در پایان هفتاد و هفتمین جلسه خود اقدام به تصویب 12 پیش‌نویس قطعنامه کرد. در این قطعنامه ‌ها به مسائلی مهمی همچون حق تعیین سرنوشت توسط مردم فلسطین، نژاد پرستی، بیگانه هراسی و فقدان رواداری و مشکل مواد جهانی مواد مخدر پرداخته شده است. در ادامه این گزارش به بررسی تصویب پیش‌نویش این قطع‌نامه مخدری و نظرات مخالف آن خواهم پرداخت.

 

کمیته سوم سازمان ملل در قطع‌نامه‌پیش نویس قطعنامه مخدری را که کشورهای عضو و سایر اهدا کنندگان می‌خواهد تا به تامین مالی کنترل و تامین لوزام بهداشتی معتادات تزریقی را برای جلوگیری از اپیدمی رو به رشد «ایدز» ادامه دهند. این قطعنامه با 116 رای موافق، 45 رای ممتنع و در 9 رای مخالف بلاروس، کامرون، جمهوری اسلامی ایران، نیکاراگوئه، نیجریه، روسیه، سوریه و ترکیه به تصویب رسید.

 

پس از تصویب این قطعنامه هند تغییراتی را که در این متنی در مقایسه با قطعنامه‌های پیشین، به‌ویژه پاراگراف‌های مهمی همچون حذف موارد مربوط به هیات بین‌المللی کنترل مواد مخدر را محکوم کرد. بسیاری از کشورها چنین نگرانی را تکرار کرده و خاطرنشان کردند که متن برخلاف عنوان‌اش از جامعیت و توازن دور شده است. دیگر انتقادی که کشورهای حاضر در این جلسه داشتند شفاف نبودن متن و شتاب زدگی در روند تصویب آن است.

 

نماینده روسیه با تاکید بر عدم اشاره به حذف کشت خشخاش در پیش‌نویس اخیر، بر این موضوع تاکید کرد مشکل جهانی مواد مخدر تهدیدی برای امنیت ملی بسیاری از کشورها از جمله خود روسیه است. در مقابل نماینده مکزیک در برابر اظهارات نماینده روسیه در خصوص تصویب متنی که 25 ساعت مذاکره در خصوص آن صورت گرفته است، ابراز تاسف کرد.

 

به نظر می‌رسد برخلاف نگاه «امنیت محور» کشورهای مستقلی همچون ایران، روسیه و ترکیه نسبت به مسئله مواد مخدر و ایپدمی ایدز در سراسر جهان، کشورهای غربی این معضل جهانی را در ردیف دوم حساسیت‌های امنیتی خود قرار دادند و سعی می‌کنند مانند مسئله‌ای بهداشتی به آسیب جهانی نگاه کنند. بی‌شک اجماع جهانی بر روی چنین قطعنامه‌هایی می‌تواند به اجرای موثرتر آن و کاهش اختلاف میان دولت‌های جهان کمکی سازنده کند اما نگاه «سیاسی» دولت‌های غربی و عدم توجه به ملاحضات کشورهای مستقل موجب واکنش سخت ایشان و عدم همراهی با تصویب پیش‌نویش این قطعنامه مخدری شده است.

در طی چند سال اخیر، در بازارهای مواد مخدر فدراسیون روسیه و آسیای مرکزی نیز تغییرات قابل‌توجهی اتفاق افتاده است؛ به‌صورتی که مواد مصنوعی به‌سرعت ظهور کرده و ظاهراً سهم قابل‌توجهی از بازار را به دست آورده‌اند، و استفاده از اوپیوئیدهای گیاهی کاهش‌یافته است.

داده‌های به دست آمده از فدراسیون روسیه و کشورهای آسیای میانه حاکی از کاهش چشمگیر میزان مصرف و قاچاق مواد مخدر در طی دوره 2008 تا 2018 است. کشف اوپی‌یت‌ها (بیان شده توسط معادل هروئین)، در فدراسیون روسیه از سال 2008 تا 2018 نزدیک به 80 درصد کاهش‌یافته و به کمتر از 800 کیلوگرم رسیده است.

در مقابل، مقادیر محرک‌های کشف‌شده طی دوره 2008 تا 2018 بیست برابر افزایش‌یافته است؛ به‌ویژه کشف مواد روان‌گردان نوظهور، که تقریباً 33 برابر مقدار اولیه افزایش‌یافته است. علاوه بر این، با توجه به داده‌های به دست آمده از کشفیات، اکنون انواع مختلفی از مواد (تحت نظارت بین‌المللی یا نه) در بازار مواد مخدر مصنوعی وجود دارد؛ شامل مت آمفتامین و کاتینون های مختلف، ازجمله مفدرون و آلفا-پیرودیون‌والروفنون.

همچنین، همراه با افزایش اکتشافات صورت گرفته، مقامات روسیه از افزایش تعداد آزمایشگاه‌های مخفی تولید مواد مخدر منحل شده مختلف خبر داده‌اند؛ به‌صورتی که از 36 مورد در سال 2013، و 40 مورد در سال 2015، به 68 مورد در سال 2018 افزایش‌یافته است.

 

در زمینة تقاضا نیز الگوهای مشابهی گزارش‌شده است. نسبت درمان برای مصرف اوپیوئیدها در مجموع گزارش‌شده در مورد تقاضاهای درمان برای اولین بار، از مجموع 87 درصد در سال 2008، به 28 درصد در سال 2018 کاهش‌یافته است؛ درحالی‌که تقاضای درمان برای استفاده از مواد محرک (اغلب مربوط به مواد روان‌گردان نوظهور)، در دوره 2008 تا 2018، از 1 درصد به 19 درصد افزایش نشان می‌دهد. علی‌رغم افزایش اخیر، به نظر می‌رسد تقاضای کلی درمان دارویی مربوط به مصرف مواد مخدر، طی دوره 2008 تا 2018، 46 درصد کاهش‌یافته است.

به نظر می‌رسد پیدایش “مواد مخدر جدید” در فدراسیون روسیه، عرضه‌محور باشد؛ زیرا حداقل تا حدی ممکن است با گسترش سریع شبکه تاریک در فدراسیون روسیه مرتبط باشد. داده‌های جمع‌آوری شده در بین نمونه کاربران اینترنت که به‌راحتی در دسترس بوده‌اند، حاکی از آن است که فدراسیون روسیه ممکن است بالاترین نسبت از کاربران اینترنت که از شبکه تاریک برای خرید مواد مخدر استفاده می‌کنند را در سراسر جهان داشته باشد. در میان پاسخ‌دهندگان این پیمایش، در ژانویه 2018، 46 درصد از مصرف‌کنندگان مواد مخدر را افرادی تشکیل می‌دادند که از شبکه تاریک مواد مخدر خریداری کرده‌اند؛ این آمار در ژانویه 2020 به ۸۶ درصد افزایش یافت.

این داده‌ها بر اساس یک نمونه غیر بیانگر است و باید با احتیاط تفسیر شود؛ اما شواهدی را در مورد نفوذ بالای شبکه تاریک در فدراسیون روسیه، مرتبط با ظهور پلتفرم بازار روسی‌زبان هایدرا در شبکه تاریک را تأیید می‌کنند.تجزیه‌وتحلیل انجام شده بر اساس تکنیک های وب اسکریپینگ[1] بر روی بازار هایدرا در فوریه 2019، نشان داد که در مجموع 13،935 ماده مخدر در این پلتفرم فهرست شده است؛ و کاتینون های مصنوعی بر این بازار تسلط دارد (39 درصد کل فهرست بندی‌ها، به‌ویژه آلفا-پیرودیون‌والروفنون و مفدرون)؛ کانابیس، اغلب به‌صورت ماری‌جوانا (16 درصد)، و حشیش (14 درصد)؛ مواد روان‌گردان نوظهور سنتی، اغلب به‌صورت آمفتامین (10 درصد) و مت آمفتامین (1 درصد)، کوکائین (4 درصد)، مواد روان‌گردان (3 درصد)، داروهای تجزیه‌ای (2 درصد)، و اوپیوئیدها (2 درصد). این تحلیل همچنین نشان داد که تا حدودی به دلیل افزایش دسترسی به مواد مخدر از طریق شبکه تاریک، دو سوم جمعیت روسیه اکنون قادر به خرید فوری مواد مخدر هستند.⁷⁶ اهمیت قاچاق مواد روان‌گردان نوظهور از طریق شبکه تاریک و یا از طریق فروشگاه‌های اینترنتی نیز به‌صورت غیر مستقیم در میزان بالای حمل روان‌گردان‌های نوظهور به مصرف‌کنندگان نهایی و قاچاقچیان خرده‌فروش محلی از طریق پست، منعکس‌شده است: 80 درصد در سال 2018؛ که نسبت بالاتری را در مقایسه با سایر دسته‌های مواد مخدر در فدراسیون روسیه نشان می‌دهد.

 

پی‎‌نوشت

[1] نرم‌افزارهای «وب اسکرپینگ» (Web Scraping) به طور خودکار اطلاعات و داده‌هایی را که معمولاً از طریق بازدید از یک وب‌سایت در مرورگر قابل دسترسی باشد، گردآوری می‌کنند. بدین ترتیب این نرم‌افزارها با اجرای ناشناس این کار می‌توانند قابلیت‌هایی برای داده‌کاوی، تحلیل داده، تحلیل آماری و موارد دیگر ایجاد کنند.

با توجه به حجم تولید جهانی مواد افیونی در افغانستان (۹۳ درصد عرضه جهانی)، قاچاق مواد مخدر عمدتاً از سه مسیر انجام می‌شود؛ مسیر جنوبی از طریق پاکستان، مسیر غربی از طریق ایران و مسیر شمالی از طریق آسیای میانه. همانطور که قبلاً نیز اشاره شد، بیش از ۹۰ درصد مواد افیونی که از آسیای میانه عبور می‌کند، از مبدأ افغانستان بوده و به مقصد بازارهای پرسود در اروپا، فدراسیون روسیه و به طور فزاینده چین در حال حرکت است. علاوه بر قاچاق مواد افیونی، افزایش قاچاق پیش‌سازها در سال‌های اخیر به نگرانی جدی در منطقه تبدیل شده است. تبدیل تریاک خام به هروئین نیاز به مواد شیمیایی پیش‌سازی دارد که افغانستان به تنهایی قادر به تولید آن در داخل نیست، بنابراین حجم بالایی از مواد پیش‌ساز برای تبدیل تریاک افغانستان به هروئین به صورت غیرقانونی باید از ۳۳ کشور عبور کند؛ از سوی دیگر، از آنجا که آسیای میانه هیچ‌گونه ظرفیت تولید شناخته شده‌ای در تولید مواد پیش‌ساز ندارد، تمام هروئین قاچاق شده در مسیر شمال باید در داخل افغانستان پردازش شود.

مسیر قاچاق مواد و پیش‌ساز از تاجیکستان
مسیر ۱	دوشنبه- ساری‌آسیا[۱] (ازبکستان)- بخارا (ازبکستان)- تاشکند- شیمکنت[۲]– طراز- آلماتی- بالقاش[۳]– قراغندی[۴]– آستانه- کوکشه‌تاو[۵]– پتروپاولوفسک[۶]– روسیه
مسیر ۲	دوشنبه- ساری‌آسیا (ازبکستان)- بخارا (ازبکستان)- داش‌اغوز[۷] (ترکمنستان)- قونغیرات[۸] (ازبکستان)- بی‌نی[۹]– اوپرنایا[۱۰]– ماکاتا- آتیراو- گانیوشکینو[۱۱]– روسیه
مسیر ۳	دوشنبه- چورجو[۱۲] (ترکمنستان)- بکداش- جانا‌اوزن[۱۳]– بی‌نی- اوپرنایا- ماکاتا- آتیراو- گانیوشکینو- روسیه
مسیر قاچاق مواد و پیش‌ساز از قرقیزستان
مسیر ۱	بیشکک- قوردای[۱۴]– آلماتی- آجاگوز[۱۵]– جورجیفکا[۱۶]– اوسکمن[۱۷]– روسیه
مسیر۲	بیشکک- آلماتی- ساری‌شاگان[۱۸]– بالقاش[۱۹]-قراغندی-آستانه- کوکشه‌تاو[۲۰]– پتروپاولوسک[۲۱]– روسیه
مسیر ۳	بیشکک- طراز- چیمکنت[۲۲]– قزل‌اوردا[۲۳]– آق‌تپه[۲۴]– اورال[۲۵]– روسیه
مسیر ۴	بیشکک- چوی[۲۶]–  آلماتی- سمی[۲۷]– نوسیبریسک[۲۸] (روسیه)
مسیر قاچاق مواد و پیش‌سازها از ازبکستان
مسیر ۱	تاشکند- ساری‌آغاج[۲۹]– چیکمند[۳۰]– طراز- آلماتی- تالدی‌قورغان[۳۱]– آجاگوز- جورجیفکا- اوست_کورگانوفسک[۳۲]– روسیه
مسیر ۲	تاشکند- ساری‌آغاج- چیمکند- طراز- شو[۳۳]– بیرلیک[۳۴]– بالقاش- قراغندی- پاولودار[۳۵] روسیه
مسیر ۳	نوکوس[۳۶]– بی‌نی- اوپرنایا- ماکاتا- آتیراو- گانیوشکینو- روسیه

جدول ۴) مسیرهای قاچاق مواد از آسیای میانه به روسیه

نتایج ماموریت‌ها و کشفیات در مرزهای کشورهای آسیای میانه با چین و افغانستان حاکی از آن است که بخش قابل توجهی از مقامات مرزی عهده‌دار حفاظت از مرزها در مقابل قاچاق مواد آموزش مناسبی در حوزه انواع مواد جهت کشفیات ندارند. بیشتر اقدامات مرزی در این منطقه محدود به ترافیک ورودی به داخل کشورهای آسیای میانه به ویژه در مورد مواد مخدر از افغانستان می‌شود و به ترافیک مواد پیش‌سازی که ممکن است از منطقه آسیای میانه خارج و از آنجا منتقل به روسیه شود، توجه کافی وجود ندارد. از همه مهم‌تر اینکه، مقامات انتظامی و نظامی کشورهای آسیای میانه، کشفیات قاچاق مواد پیش‌ساز از چین را اولویت کاری خود نمی‌دانند و نتایج ارزیابی‌ها نشان می‌دهند که بازرسی مرزی در مورد قاچاق پیش‌سازها در ورودی و خروجی این منطقه کم است؛ در واقع قاچاق مواد پیش‌ساز آسان‌تر از مواد مخدر است، زیرا پیش‌سازها از نظر وزن نسبت به هروئین و سایر مواد سبک‌تر و قاچاق آن برخلاف مواد مخدر که از مرزهای کوهستانی و سخت باید عبور کند، به راحتی با استفاده از راه زمینی و مسیر ریلی با حجم بالا امکان‌پذیر است. همچنین، تغییر الگوی مصرف در کشورهای آسیای میانه و فدراسیون روسیه به استفاده از مواد صنعتی حکایت از افزایش دسترسی به پیش‌سازهایی دارد که پایه تولید این مواد هستند. [۳۷]

نقشه۶) مسیرهای قاچاق پیش‌سازها به آسیای مرکزی و روسیه

باید توجه داشت، کشت و تولید تریاک در آسیای میانه که حلقه ارتباط بین چین و فدراسیون روسیه در حوزه قاچاق انواع مواد و پیش‌سازها است، بسیار کم می‌باشد. مسیر شمالی قاچاق مواد و پیش‌سازها که از آسیای میانه عبور می‌کند، از یک سو مواد افیونی افغانستان را به بازارهای پرسود در اروپا، فدراسیون روسیه و به طور فزاینده چین می‌رساند؛ و از سوی دیگر مسیری در دسترس برای انتقال پیش‌سازها از چین به افغانستان جهت تولید مواد صنعتی و سپس قاچاق گسترده آن از طریق آسیای میانه به روسیه و سپس کشورهای اروپایی است.

بر خلاف مواد گیاه پایه، تولید مواد مصنوعی که نیاز به پیش‌ساز دارند، به راحتی در لابراتورها  و به صورت پنهانی در برخی از کشورهای واقع در مسیر شمالی به دلیل عرضه فراوان افدرا[۳۸](پیش‌ساز مهم تولید مواد مصنوعی) در حال افزایش است. افدرا پیش‌ساز اصلی تولید مت‌آمفتامین‌ها است که به صورت طبیعی و خودرو در آسیای میانه می‌روید. بنابراین وجود طبیعی و در عین حال در دسترس ماده پیش‌ساز مواد مصنوعی مانند هروئین و مت‌آمفتامین‌ها در منطقه آسیای مرکزی موجب شده تا لابراتورهای بزرگ مواد مصنوعی در مجاورت مرز چین با برخی از کشورهای آسیای میانه دست به تولید مواد شیمیایی بزنند که بازار قاچاق و عرضه آنها فدراسیون روسیه و کشورهای اروپایی است.

مسیر اوش- ساری‌تاش- ارکیشتام[۳۹] واقع در نقطه صفر مرزی قرقیزستان و ازبکستان در حال تبدیل شدن به یک راه ارتباطی مهم و در دسترس بین چین و آسیای میانه برای قاچاق مواد و پیش‌سازها است. هر چه روابط تجاری بین چین و قرقیزستان افزایش یابد، احتمال اینکه قاچاق غیرقانونی انواع مواد هم از این مسیر بیشتر شود، وجود دارد و ممکن است یک مسیر مهم ترانزیت مواد در این منطقه در حال ظهور باشد که قرقیزستان را به غرب چین وصل می‌کند.[۴۰]در واقع مرزهای کشورهای آسیای میانه با چین و افغانستان در مقابل قاچاق پیش‌سازها بسیار آسیب‌پذیر هستند و تزانزیت مواد پیش‌ساز را از روسیه به داخل این کشورها و همچنین از چین به مقصد روسیه به دلیل بازرسی‌های غیردقیق بسیار آسان کرده است.

روسیه یکی از کشورهای مهم ترانزیت قطب شمال شرقی اروپا در قاچاق پیش‌سازها از مقصد و مبدأ این کشور است. قطب شمال شرقی اروپا محوری مهم در تولید و قاچاق قابل توجه پیش‌سازها به ویژه در لهستان و میزان کمتری در لیتوانی و استونی است. لهستان از مهمترنی کشورهایی است که بیشترین مقادیر مواد پیش‌ساز در آنجا تولید و به عنوان دومین یا سومین تولید کننده بزرگ آمفتامین شمال اروپا شناخته می‌شود. الگوی عمومی چند سال اخیر قاچاق پیش‌سازها در قطب شمال شرقی اروپا این بوده که به طور فزاینده‌ای تولید مت‌آمفتامین‌ها در نتیجه قاچاق گسترده مواد پیش‌ساز افزایش داشته و موادی که برای مصرف داخلی و محلی در کشورهای واقع در این قطب تولید می‌شود در حال افزایش است و برای صادرات به کشورهای اسکاندیناوی به ویژه سوئد، فنلاند، نروژ، و مقادیر کمتری از لهستان به کشورهای آلمان و مجارستان و از این طریق به کرواسی و فدراسیون روسیه قاچاق می‌شود.[۴۱]

از سوی دیگر به نظر می‌رسد گروه‌های سازمان‌یافته جنایتکار در لهستان، استونی و لیتوانی که درگیر قاچاق مواد پیش‌ساز و آمفتامین هستند، فعالیت و همکاری گسترده‌ای با قاچاقچیان محلی دارند که گفته می‌شود عمدتاً از یک روش اصلی برای ترانزیت مواد پیش‌ساز استفاده می‌کنند؛ قاچاقچیان استونیایی ابتدا مقادیری از مواد پیش‎‌ساز را در یک مکان مخفی در فنلاند دفن می‌کنند و سپس نقشه و مختصات سیستم موقعیت‌یاب جهانی را به خریداران فنلاند می‌فروشند، بعد از آن مواد را به صورت گسترده در فنلاند توزیع می‌کنند. علاوه بر این، اطلاعاتی وجود دارد که نشان می‌دهد گروه‌های سازمان‌یافته قاچاق مواد پیش‌ساز در کشورهای لهستان و لیتوانی در زمینه قاچاق این مواد به ایالات متحده و فدراسیون روسیه بسیار فعال هستند. همچنین، ممکن است تعدادی از گروه‌های سازمان‌یافته قاچاق مواد در قطب شمال شرقی اروپا درگیر قاچاق پیش‌سازها و آمفتامین‌ها و حتی سایر مواد محرک ساخته شده در فدراسیون روسیه باشند، جایی که تعداد زیادی از لابراتورهای تولید مواد مصنوعی در سال‌های اخیر کشف و نابود شده‌اند؛ مانند منطقه سن‌پترزبورگ که به استونی نزدیک است.[۴۲]

پی‌نوشت‌ها:

برگرفته از اطلس مخدری روسیه تولید در تیر ماه ۱۳۹۹ توسط موسسه کادراس

[۱]. Saryasia

[۲]. Shymkent

[۳]. Balkhash

[۴]. Karaganda

[۵]. Kokshetau

[۶]. Petropavlovsk

[۷]. Tashavuz

[۸]. Kungrad

[۹]. Beineu

[۱۰]. Opornaya

[۱۱]. Ganyushkino

[۱۲]. Chorjou

[۱۳]. Janaozen

[۱۴]. Korday

[۱۵] .Ayaguz

[۱۶]. Georgievka

[۱۷]. Kamenogorsk

[۱۸]. Saryshagan

[۱۹]. Balkhash

[۲۰]. Kokshetau

[۲۱]. Petropavlovsk

[۲۲]. Shymkent

[۲۳]. Kyzylorda

[۲۴]. Aktobe

[۲۵]. Uralsk

[۲۶]. Chu

[۲۷]. Semipalatinks

[۲۸]. Novosibirsk

[۲۹] .Saryagash

[۳۰]. Shymkent

[۳۱]. Taldykurgan

[۳۲]. Ust-Kamenorogorskl

[۳۳]. Shu

[۳۴]. Birlik

[۳۵]. Pavlodar

[۳۶]. Nukus

[۳۷]. United Nation Office on Drugs and Crime Regional Office for Central Asia, “ Illicit Drug Trends in Central Asia ” , April, 2008.  https://www.unodc.org/documents/regional/central-asia/Illicit%20Drug%20Trends_Central%20Asia-final.pdf

[۳۸]. Ephedra

[۳۹]. Osh-Sarytash-Irkeshtam road

[۴۰]. United Nation Office on Drugs and Crime Regional Office for Central Asia, “ Illicit Drug Trends in Central Asia ” , April, 2008, P 36.  https://www.unodc.org/documents/regional/central-asia/Illicit%20Drug%20Trends_Central%20Asia-final.pdf

[۴۱]. European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction (EMCDDA), Portugal, & Europol. (2011). Amphetamine: A European Union Perspective in the Global Context. P.32. https://www.emcdda.europa.eu/attachements.cfm/att_145911_EN_EMCDDA-Europol_Amphetamine-joint-publicatio

[۴۲]. Ibid, P.31-33.

بازنشر این مطلب صرفاً با ذکر منبع «کادراس» بلامانع است

قاچاق غیرقانونی و سوء مصرف مواد افیونی و امروزه مواد صنعتی و شیمیایی از نگرانی‌های گسترده روسیه است  و حتی به موضوعی امنیتی تبدیل شده است. در هر منطقه روسیه، انواع مواد به راحتی و با هزینه‌ای نسبتاً کم در دسترس است. تخمین زده می‌شود بیش از ۹۰ درصد مواد افیونی موجود در بازار روسیه از افغانستان و سایر کشورهای آسیای میانه به این کشور قاچاق می‌شود.

به طور کلی در دسترس بودن مواد و قاچاق آن در روسیه با چند موضع مهم منطقه‌ای و جهانی گره خورده است:

• مرزهای درهم تنیده ( به ویژه مرز میان روسیه و قزاقزستان)، باعث افزایش فزاینده حمل و نقل بار و مسافر شده است و به عبارتی مرزبانان به شدت تحت فشار این شرایط قرار دارند؛
• سطح بالای فقر در افغانستان به عنوان بزرگترین تولیدکننده مواد افیونی در دنیا و همچنین کشورهای آسیای میانه، قاچاق مواد را برای مردمان این نواحی جذاب و پرسود کرده است؛
• قاچاقچیانی که مشغول قاچاق مواد افیونی از افغانستان و کشورهای آسیای میانه به روسیه هستند، بازار روسیه را بسیار جذاب‌تر و سودآورتر از بازارهای محلی و داخلی می‌دانند، زیرا قیمت هروئین در روسیه ۱۵ تا ۲۰ برابر بالاتر و عموماً قاچاق هروئین بیشتر توسط گروه‌های سازمان‌یافته حوزه جرایم مواد مخدر انجام می‌شود.

هروئین سودآورترین ماده قاچاق به روسیه است که هر روز به تعداد قاچاقچیانی که در چارچوب گروه‌های سازمان‌یافته فعالیت می‌کنند، افزوده می‌شود. به عنوان یک قاعده، با توجه به اینکه تشکیلات بسیاری از این گروه‌ها به صورت خانوادگی و در ارتباط نزدیک با دیگر اتباع مانند تاجیک‌ها، اتباع آذری و حتی کولی‌های روسی فعالیت می‌کنند؛ همین امر مانع عمده‌ای در تشخیص هویت واقعی این افراد برای ماموران مرزی و انتظامی شده است. در این رابطه یکی از نگرانی‌های عمده، بدتر شدن وضعیت امنیت در مرز تاجیکستان و افغانستان است، چرا که در سال‌های اخیر مرزبانان روسی از تأمین امنیت مرزی بین این دو کشور عقب‌نشینی کرده‌اند. همچنین، نگرانی مهم دیگر وضعیت مرزی فدراسیون روسیه با قزاقزستان است؛ زیرا، مهمترین مسیر قاچاق مواد افیونی از افغانستان به روسیه مسیر قزاقزستان است که با توجه به ناکافی بودن تعداد نگهبانان مرزی و عدم امنیت کافی در این مسیر، مقابله با قاچاقچیان سخت است.

گفتنی است، از قاچاق گسترده کانابیس در این منطقه نیر کاسته نشده است؛ دلیل اصلی این امر هم رشد خودرو و طبیعی کانابیس در برخی از مناطق روسیه و قزاقستان است که این دو کشور را تبدیل به بزرگترین مناطق جهان در رشد خودرو و طبیعی کانابیس کرده است. بر اساس تخمین مقامات روسی حدود یک میلیون هکتار کانابیس خودرو در این کشور تولید می‌شود. از سال ۱۹۹۲ کشفیات کانابیس به طور پیوسته سالانه حدود ۸ درصد افزایش داشته و امروزه کانابیس دومین ماده پرمصرف در روسیه به شمار می‌رود.[۱]

یکی از ویژگی‌های وضعیت مخدری فعلی فدراسیون روسیه روند رو به رشد قاچاق مواد غیرقانونی از چندین مرز به داخل این کشور است. هر چند تعداد دستگیری‌ها و مجازات خرده‌فروشان در داخل روسیه افزایش داشته، اما شبکه‌های بین‌المللی قاچاق مواد روز به روز قدرتمندتر و فعال‌تر شده‌اند؛ گویی بازیگران اصلی قاچاق مواد همچنان به صورت ناپدید و پنهان بازی خود را ادامه و سود خود را هر سال افزایش می‌دهند.

بخش اعظم فعالیت‌های قاچاق تریاک از مسیر شمالی از طریق زمینی و از افغانستان به سوی آسیای مرکزی و سپس از آسیای مرکزی به فدراسیون روسیه انجام می‌شود. مسیر شمالی تأمین کننده تریاکی است که عمدتاً به صورت هروئین به مقصد فدراسیون روسیه قاچاق می‌شود، حال آن‌که کشورهای حوزه آسیای مرکزی سهم کمتر و کوچکتری در مسیر ترانزیت و بازار این ماده دارند. بر اساس تخمین‌ و ارزیابی‌ های صورت گرفته میان سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵، سالانه حدود ۴۲٫۵ تا ۷۴٫۵ تن هروئین خالص از افغانستان وارد مسیر شمالی شده است.  مسیر عمده قاچاق هروئین از افغانستان به فدراسیون روسیه از طریق تاجیکستان، قرقیزستان و قزاقستان است که این مسیر موسوم به « مسیر شمالی» است. مسیر مهمی دیگری نیز وجود دارد که کمتر مورد بهره‌برداری قرار می گیرد و آن «مسیر مرکزی» یعنی افغانستان- تاجیکستان- ازبکستان- قزاقستان است. البته گوناگونی‌هایی در مسیر قاچاق نیز وجود دارد، به عنوان نمونه برخی قاچاقچیان به طور مستقیم از افغانستان بدون عبور از تاجیکستان به کشورهای واقع در آسیای مرکزی تردد می کنند. مسیر سوم موسوم به مسیر «شمال غربی» است که از افغانستان به ترکمنستان می‌رود. به رغم نبود اطلاعات و داده هایی مرتبط با کشف مواد در این مسیر برای تأیید قاچاق مواد اما ممکن است این مسیر هم چنان فعال باشد.

نقشه ۲) مسیرهای اصلی قاچاق مواد از افغانستان به روسیه و اروپا

شبکه های حمل و انتقال پیشرفته که از هزاران کیلومتر مسیر ریلی و زمینی تشکیل شده‌اند، آسیای مرکزی را به فدراسیون روسیه متصل می‌کنند. تمامی کشورهای حوزه آسیای مرکزی روابط تجاری نزدیکی با فدراسیون روسیه دارند، که به شکل سنتی مقصد نهایی برای کالاهای قانونی متنوعی از جمله محصولات کشاورزی است یا کشور عمده ترانزیتی به بندرگاه‌های دریای سیاه و بالتیک است. از همین زیرساخت که برای انتقال و حمل کالاهای قانونی استفاده می‌ شود از سوی شبکه های قاچاق در تجارت و قاچاق مواد به‌ویژه هروئین مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد.

در سال‌های اخیر به دلیل بهسازی و بهبود وضعیت راه‌ها و مسیرهای مواصلاتی میان ترکمنستان، جمهوری اسلامی ایران، تاجیکستان، افغانستان، قزاقستان، قرقیزستان و چین، منطقه آسیای مرکزی کاملاً به آسیا و خاورمیانه متصل شده است. در نتیجه، حدود ۸۵ درصد از محموله های هروئین توقیف شده در آسیای مرکزی در طول دوره چهار ساله ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵ از طریق مسیر زمینی و به وسیله وسایل نقلیه شخصی صورت گرفته است. این در حالی است که قاچاق از طریق مسیر هوایی، پست و مسیر دریایی به نسبت ناچیز و حاشیه‌ای بوده است. بین سال های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵، اکثر موارد کشفیات (۸۶ درصد) در آسیای مرکزی از طریق مسیرهای زمینی، مسیر جاده ای و یا مسیر ریلی رخ داده است. عملیات کشفیات قاچاق پستی و هوایی تنها سهم کوچکی از کشفیات در این دوره را به خود اختصاص داده است.

نمودار ۸) کشفیات هروئین در آسیای مرکزی، از حیث شیوه حمل و نقل و تعداد موارد

مهم ترین روش به کار گرفته شده در انتقال تریاک از طریق مسیر زمینی به فدارسیون روسیه عبارتست از استفاده از حمالان مواد مخدر، وسیله‌های نقلیه شخصی و کامیونت‌ها. طبق ارزیابی‌ها، وسایل نقلیه نظیر ماشین و کامیونت وظیفه ترانزیت نیمی از مواد مخدر را بر عهده دارند، مقداری که از سال ۲۰۱۱ ثابت مانده است. خشخاش تقریباً در اکثر اوقات به صورت زمینی در فدراسیون روسیه قاچاق می شود به ویژه پس از تحلیل روندهای موجود در زمینه میزان مصرف و قاچاق این ماده در کشورهای آسیای مرکزی. در میان سال های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵، تعداد ۳۳ مورد عملیات کشف کاه (بوته خشک شده) خشخاش مجموعاً به وزن ۱٫۲ تن گزارش شد که از طریق مسیرهای زمینی (جاده) و در وسایط نقلیه شخصی قاچاق شده است. این در حالی است که تنها دو مورد کشفیات این ماده به وزن کمتر از ۳ کیلوگرم، در مسیر ریلی (راه آهن) در همین دوره گزارش شده است.[۲]

همجواری روسیه با کشور تولیدکننده دوسوم مشتقات تریاک دنیا، این کشور را به یکی از بزرگترین مصرف کنندگان هروئین دنیا بدل نموده است. موادمخدر افغانستان از مسیر کشورهای آسیای مرکزی به سمت روسیه قاچاق می‌شود. تاجیکستان، قزاقستان و قرقیزستان از جمله کشورهای ترانزیت موادمخدر به روسیه و پس از آن به سمت اروپای شرقی و کشورهای غرب اروپا هستند. امروزه نگرانی عمده برای مقامات روس، ورود انواع مواد صنعتی نظیر آمفتامین‌ها و متامفتامین‌ها از دولت‌های حوزه بالتیک، هلند، آلمان و کشورهای حوزه شرق اروپاست. مسیرهای سنتی تجارت در این منطقه همچون «جاده ابریشم» به منظور قاچاق مواد مخدر نیز استفاده می‌شود. بیشترین حجم تجارت غیرقانونی هروئین به سمت مسکو از کشورهای آسیای مرکزی از منطقه ولگا و سیبری صورت می‌گیرد.[۳]

بر اساس گزارش سازمان ملل متحد مصرف سالیانه هروئین این کشور حدود ۷۵ تن است. تریاک قاچاق از مسیرهای زمینی و ریلی از طریق کشورهای آسیای مرکزی، حوزه بالتیک و دریای سیاه وارد روسیه می‌شود. دیگر مواد همچون کوکائین از طریق بندر سن‌پترزبورگ به روسیه وارد می‌شود. نیروهای اجرای قانون در نیمه اول سال ۲۰۱۵ میزان ۱۴ تن کشفیات موادمخدر داشته‌اند که از این مقدار ۳۴/۱ تن آن تریاک بوده است.مسیر ترانزیت موادمخدر تولیدی از افغانستان به سمت روسیه، در سال ۲۰۱۴ درآمدی بالغ بر ۱۰۰ میلیارد دلار نصیب قاچاقچیان نموده است.[۴] علاوه بر این، موقعیت ژئوپلتیک روسیه، فضای مناسبی را برای فعالیت گروه‌های کوچک محلی گنگستری و نیز ارتباط آنان با شبکه‌های بزرگتر منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای فراهم آورده است. در این روابط گروه‌های محلی روس که تعداد آن بین ۱۰-۱۴ گروه فعال در روسیه هستند، ارتباطات را با و برای دیگر گروه‌ها ایجاد می‌کنند. این شبکه‌ها اغلب در قاچاق هروئین به بازار مصرف بزرگ اروپای غربی فعال هستند.

[۱] Illicit Drug Trends in the Russian Federation, UNITED NATIONS Office on Drugs and Crime, Regional Office for Russia and Belarus, 2008

[۲]. United Nation Office on Drugs and Crime, “Afghan Opiate Trafficking along the Northern Route. Vienna: Austria ”, ۲۰۱۸٫ https://www.unodc.org/documents/publications/NR_Report_21.06.18_low.pdf

[۳]. Illicit Drug Trends in the Russian Federation, UNITED NATIONS Office on Drugs and Crime, Regional Office for Russia and Belarus, 2008

[۴]. http://www.interfax.com/newsinf.asp?id=505009

یکی از ابعاد مبارزه با مواد مخدر در هر کشوری تقویت بنیان‌های قانونی و سازوکارهای حقوقی قوی و محکمی است که بتواند قبل از همه تأثیر بازدارنده در گرایش به مصرف مواد مخدر داشته باشند. این سازوکارهای حقوقی و قوانین و مقررات مربوط به قاچاق مواد مخدر و مواد روان‌گردان بر اساس قانون اساسی فدراسیون روسیه شامل اسناد راهبردی فدراسیون روسیه، قوانین فدرال فدراسیون روسیه، فرمان‌های رئیس جمهور فدراسیون روسیه، مصوبه‌های هیأت دولت فدراسیون روسیه و دیگر آئین‌نامه‌های حقوقی نهادهای فدرال حکومت دولتی فدراسیون روسیه است.

قانون اساسی فدراسیون روسیه منبع اصلی تنظیمات حقوقی قاچاق مواد مخدر و روان‌گردان به شمار می‌آید. در بند یک ماده ۴۱ قانون اساسی این کشور آمده است: «هر فرد از حق حفظ سلامتی و کمک‌های پزشکی برخوردار است». طبق ماده ۷۱ قانون اساسی فدراسیون روسیه نیز تولید مواد مخدر و قوانین استفاده از آنها در اختیار فدراسیون است. همچنین، استراتژی امنیت ملی، جدیدترین راهبرد امنیت ملی فدراسیون روسیه است که به فرمان رئیس جمهور روسیه در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۵ به تصویب رسید. در بند ۴۳ این سند که در ذیل عنوان «نظام دولتی و امنیت اجتماعی» آمده است به تهدید فعالیت‌های تشکیلات و گروه‌های جنایی، از جمله تشکیلات فراملی مرتبط با قاچاق مواد مخدر و روانگردان به عنوان یکی از تهدیدهای اصلی امنیت ملی و اجتماعی روسیه اشاره شده است.

از سال ۲۰۱۰ به دنبال بحرانی شدن وضعیت شیوع مواد مخدر و روان‌گردان‌ها در کنار گسترش ویروس ایدز و هپاتیت، سند پایه‌ای مبارزه با مواد مخدر روسیه به عنوان نقشه راه این کشور در جنگ با مواد در دستور کار قرار گرفت؛ هدف اصلی این سند، کاهش قابل توجه در اشاعه مصرف غیردارویی مواد مخدر و همچنین کاستن از دامنه عواقب و پیامدهای قاچاق مواد مخدر برای امنیت فرد، جامعه و دولت عنوان شده است. در چارچوب این سند بین فاصله زمانی سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۰ روسیه باید به اهداف تعیین شده این سند مانند کاهش عرضه و تقاضای مواد، مقابله با پیامدهای قاچاق غیر قانونی، ایجاد سیستم رصد موادمخدر در روسیه، سیستم پیشگیری از مصرف غیر پزشکی مواد، ایجاد سیستم مدرن درمان و بازپروری معتادان، سیستم کارآمد مقابله با قاچاق مواد در حیطه سرزمینی روسیه، کنترل درست دولت بر نظام توزیع و چرخه داروها و پیش سازها رسیده باشد.

فرامین رئیس جمهور نیز از دیگر منابع قانونی مبارزه با مواد مخدر به شمار می‌آیند؛ به عنوان مثال، فرمان رئیس جمهور فدراسیون روسیه مورخ ۵ آوریل ۲۰۱۶ به شماره ۱۵۶ مبنی بر «تکمیل مقررات دولتی در حوزه کنترل بر قاچاق مواد مخدر، مواد روان‌گردان و پیش‌سازهای آنها» از آن جمله‌اند. در خصوص مصوبه‌های هیأت دولت فدراسیون روسیه در مبارزه با مواد مخدر نیز می‌توان به مصوبه دولت فدراسیون روسیه ۳۰ ژوئن ۱۹۹۸ به شماره ۶۸۱ مبنی بر «تصویب لیست موادمخدر و روان‌گردان و پیش ساز‌های آنها که در فدراسیون روسیه تحت کنترل قرار می‌گیرند» و مصوبه هیأت دولت فدراسیون روسیه در اول اکتبر ۲۰۱۲ به شماره ۱۰۰۲ مبنی بر «مقادیر قابل توجه، بزرگ و خیلی بزرگ مواد مخدر و روان‌گردان و همچنین مقادیر قابل توجه، بزرگ و خیلی بزرگ گیاهانی که حاوی مواد مخدر و روان‌گردان هستند، یا بخشی از آنها حاوی مواد مخدر یا روان‌گردان است برای بندهای ۲۲۸، ۲۲۸٫۱ و ۲۲۹ و ۲۲۹٫۱ مجموعه قوانین جزایی فدراسیون روسیه» اشاره کرد.

با توجه به ابعاد واقعی مصرف مواد مخدر و جرائم مربوطه، به عقیده کارشناسان روسی، چارچوب‌های قانونی روسیه هنوز از بنیان‌های محکمی برای مبارزه با مصرف مواد مخدر و قاچاق آن و حتی پیشگیری از آن برخوردار نیست. علاوه بر سازوکارهای قانونی، دولت نیز سهم قابل توجهی در کنترل و مبارزه با این پدیده دارد. قطعا اگر دولت بتواند با سازوکارهای مناسبی به کنترل گسترش مواد مخدر و مبارزه قاچاق مواد مخدر بپردازد، می‌توان شاهد کاهش اثرات تخریبی و فراگیری این پدیده شوم بود؛ در این رابطه، کمیته دولتی مبارزه با مواد مخدر در سال ۲۰۱۴ تاسیس شد.

همچنین، بحران مصرف انواع مواد در روسیه به عنوان یک بحران رو به رشد در حوزه بهداشت عمومی به حساب می‌آید که با موضوعات مربوط به ملی‌گرایی، امنیت و اخلاق گره خورده است. در واقع بر اساس سیاست‌های سخت‌گیرانه این کشور در خصوص مصرف و قاچاق مواد، مشکل اعتیاد نه یک بیماری یا انحراف اجتماعی بلکه یک نقص اخلاقی فردی محسوب می‌شود که فرد خاطی از یک سو، مورد طرد و قبح اجتماعی قرار گرفته است و از سوی دیگر، توسط سیستم و نهادهای قضایی و انتظامی باید مجازات شود. علاوه بر این، قاچاق گسترده مواد به ویژه هروئین از افغانستان به روسیه این کشور را وادار به مقابله با قاچاق انواع مواد کرده است و به عنوان تهدیدی امنیتی و اجتماعی روز به ‌روز بحران اعتیاد در این کشور را به چالشی جدی تبدیل کرده است؛ نتیجه این امر افزایش اقدامات سخت‌گیرانه در مبارزه و مقابله با مصرف و قاچاق مواد است که موجب شده دیگر حوزه‌ها مانند پیشگیری، درمان و کاهش آسیب در حاشیه قرار گیرند.

به نظر می‌رسد، غیبت برنامه‌های کاهش آسیب از اصلی‎‌ترین حوزه‌های اغفال سیاست‌های مبارزه با مواد در روسیه باشد. برنامه‌های کاهش آسیب طیف گسترده‌ای از خدمات به مصرف‌کنندگان مواد را در اشکال برنامه‌های مرکز محور و دسترسی محور همانند، آگاه‌سازی، کنترل رفتارهای مصرف و جنسی، تشویق به درمان‌های جایگزین، کاهش خطر انتقال بیماری‌های واگیردار خونی، کاهش بیش‌مصرفی، هدایت به مصرف مواد قانونی (متادون درمانی)، هدایت مصرف‌کنندگان به مصرف از مواد تزریقی به غیر تزریقی (تدخینی،دودی، خوراکی) در‌ برمی‌گیرد. علیرغم اینکه روسیه از بحران شیوع اعتیاد به مواد اوپیوئیدی و ترکیبات صنعتی آن و در سال‌های اخیر افزایش گرایش به مصرف مواد صنعتی نوظهور رنج می برد، برنامه های کاهش آسیب تقریبا جایی در استراتژی مبارزه با موادمخدر این کشور ندارد. الگوهای پرخطر مصرف در روسیه باعث بالارفتن بیماری‌های واگیردار بویژه ایدز و هپاتیت شده است. در واقع هر چه تاکید و موفقیت‌های روسیه در بخش مقابله با عرضه در سطح ملی، همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی قابل تامل است، در سطح کاهش تقاضا و کاهش آسیب، فعالیت و برنامه قابل توجهی را پیگیری نمی کند. یکی از انتقادات همیشگی به سیاست‌های مبارزه با مواد در روسیه این بوده است که سهم برنامه‌های کاهش تقاضا و کاهش آسیب بسیار کمرنگ و ناچیز است. هر چند در سال‌های اخیر در چارچوب استراتژی ۲۰۲۰ برنامه‌هایی در حوزه کاهش تقاضا و پیشگیری نیز تدوین شده، اما حجم و گستره این برنامه‌ها در مقایسه با برنامه مقابله با عرضه و همچنین افزایش آمارها در حوزه اعتیاد ناکافی است.

 

 

بازنشر این مطلب صرفاً با ذکر منبع و لینک «کادراس» بلامانع است.

پاکستان و افغانستان دارای ۲۴۳۰ کیلومتر مرز مشترک هستند. بی ثباتی در این مناطق مرزی، ناشی از تداوم بحران در دو کشور، به ویژه در افغانستان، باعث گردیده تا مناسب‌ترین شرایط برای فعالیت گروه‌‌های قاچاق در دو سوی مرز، فراهم شده و مدیریت و کنترل قاچاق از درون پاکستان توسط گروه‌‌های جرایم سازمان یافته، صورت گیرد. استان‌های بدخشان، نورستان، کونار، ننگرهار، پکتیا، خوست، پکتیکا، زابل، قندهار، هلمند و نیمروز در افغانستان در همجواری با مرز با پاکستان قرار دارند.

در طول نوار مرزی نیز پشتون‌ها در همجواری دو کشور استقرار یافته، و به صورت مؤثر و قابل توجهی بر تحولات غیر قانونی این منطقه تأثیر می‌گذارند. با توجه به نفوذ پاکستان بر قوم پشتون که به صورت سنتی وجود داشته است، اسلام‌آباد به راحتی بر تحولات افغانستان و حتی آسیای مرکزی، اثر گذارده و این در حالی است که به لحاظ دیدگاه کلان ژئوپلیتیکی، رقابت‌‌های کشورهای منطقه در مدیریت و کنترل اقوام مختلف در افغانستان متمرکز بوده، که از جمله می‌توان به رقابت میان پاکستان با کشورهای ایران، روسیه و هند در استفاده از ظرفیت‌‌های تاجیک‌ها در مناطق مرکزی و شمالی اشاره نمود.

نقاط مرزی عمده‌ی تردد میان دو کشور، غالباً در دو نقطه‌ی تورخام بین پیشاور و جلال‌آباد، و اسپین بولداگ میان قندهار و کویته، قرار گرفته است. خط مرزی دیوراند که در سال ۱۸۹۳ میان افغانستان و حاکم انگلیسی هند تعیین شد، هیچ‌گاه مورد تایید و شناسایی دولت افغانستان قرار نداشته، اما به صورت نیمه رسمی و دو فاکتو، همان کارکرد مرزی را داشته است. اقوام پشتون و بلوچ، دو قومی هستند که عمدتاً و شاید صرفاً در منطقه‌ی مرزی دیوراند سکنا گزیده‌اند. لازم به ذکر است که قوم پشتون با ۴۲ درصد، اکثریت غالب قومی را در افغانستان دارد، اما در پاکستان از ۴/۱۵ درصد فراتر نمی‌رود. قوم پشتون در افغانستان غالباً در استان‌های کابل، قندهار و جلال‌آباد ساکن بوده و در پاکستان نیز عمدتاً در ایالت سرحدغربی استقرار یافته‌اند؛ البته تعداد قابل توجهی از این قوم نیز در ایالت بلوچستان زندگی می‌کنند.

به لحاظ مذهبی، سنی‌ها در پاکستان و افغانستان در اکثریت هستند، و ۱۹درصد از جمعیت افغانستان و ۲۰ درصد از جمعیت پاکستان را شیعیان تشکیل می‌دهند. در مورد وضعیت قوم پشتون در پاکستان و افغانستان، لازم است به این نکته نیز اشاره گردد که با توجه به وجود اکثریت قوم پشتون در افغانستان و ادعای دائمی آن کشور در مورد نامعتبر بودن مرز دیوراند، اسلام‌آباد همواره از وضعیت مرزی میان دو کشور و اتحاد نهایی اقوام پشتون پاکستان و افغانستان نگران بوده به نحوی که از هیچ اقدامی که بتواند از وقوع این وضعیت جلوگیری نماید، فروگذار ننموده است.

طبق آمار منتشر شده از سوی دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد، ۸۰ درصد کشت خشخاش و تولید تریاک در افغانستان، در استان‌های همجوار با پاکستان صورت می‌گیرد که به قرار ذیل‌اند: هلمند، قندهار، ننگرهار، اورزگان، زابل و نیمروز.

نقشه کشت خشخاش در افغانستان

 

با نگاهی به نقشه، می‌توان به این نتیجه رسید که بالاترین میزان کشت و تولید تریاک در افغانستان در همجواری با مرزهای پاکستان می‌باشد. به لحاظ وضعیت استراتژیک قاچاق در این شرایط، ایالت بلوچستان پاکستان در توزیع محموله‌‌های زمینی و دریایی قاچاق مواد مخدر تولید شده در افغانستان، نقش به سزایی دارد.

در این باره باید ایالت‌‌های سرحد غربی و فاتا را نیز به مجموعه‌ی مزبور اضافه کرد. در واقع و به عبارتی، دینامیسم فعالیت قاچاق مواد مخدر (سلاح و انسان) در پاکستان را می‌توان در تعامل و ارتباط میان پنج استان همجوار با پاکستان و سه ایالت یاد شده در همسایگی افغانستان دانست، ضمن آن‌که نباید از نقش ایالت پنجاب در پاکستان در قاچاق انسان و اسلحه در آن کشور غافل بود.

پاکستان دارای ۲۴۳۰ کیلومتر مرز مشترک با افغانستان است. سه نقطه‌ی مرزی اصلی میان دو کشور عبارتند از: تورخم در ننگرهار، غلام خان در خوست و اسپین بولداک در قندهار. به لحاظ توپوگرافیک، این مناطق با ویژگی کوهستانی از مسیرهای اصلی قاچاق مواد مخدر در مرز به شمار می‌روند؛ علاوه بر این، تعداد زیادی گذرگاه عبوری طبیعی در این مناطق وجود دارند که یا فاقد سکنه هستند و یا این‌که نظارت و کنترلی در مورد آن‌ها صورت نمی‌گیرد. خیلی از این گذرگاه‌ها برای قاچاق مواد و اسلحه مورد استفاده قرار می‌گیرند و این کار توسط کامیون‌ها و یا وسائل نقلیه‌ی سبک و همچنین چهارپایان انجام می‌شود. برخی از مسیرهای واقع در شرق، به ایالت بلوچستان پاکستان تغییر یافته است؛ به عبارتی از موقعیت و وضعیت کوهستانی به وضعیت بیابانی تغییر وضعیت داده است.

بنا به برآورد بانک جهانی، طالبان در سال ۱۹۹۷ بیش از ۷۵ میلیون دلار از محل قاچاق مواد مخدر درآمد داشته است. با حضور طالبان و القاعده در خط مرزی و فرضی دیوراند، موقعیت این منطقه برای قاچاق مواد مخدر تسهیل گردیده است. حضور این دو گروه موجب گردیده تا کنترل قاچاق مواد مخدر با مشکلاتی جدی مواجه گردد. بیش از ۱۵۰ تن هروئین و ۸۰ تن تریاک از این منطقه عبور کرده و در مسیر غربی وارد خاک جمهوری اسلامی ایران می‌گردد. در مسیر کوهستانی، محموله‌های مواد مخدر از شمال به چین وارد می‌شود و در مسیر جنوبی به آب‌های گرم در جنوب پاکستان می‌رسند و از آن‌جا به اروپا، خلیج‌ فارس و امریکا قاچاق می‏گردند.

۸۰ درصد قوم پشتون بین ۲۰ تا ۳۰ میلیون نفر به غیر از ۳ میلیون نفر آواره‌ی افغانی مقیم پاکستان، در این کشور زندگی می‌کنند. تخمین‌های غیر رسمی حاکی از وجود ۴ میلیون پشتون در ایالت قبیله‌ای فدرال پاکستان می‌باشند. برآورد شده که ۷ تا ۱۶ میلیون نفر از پشتون‌ها در ایالت سرحد غربی پاکستان زندگی کنند. دیگر مناطق پشتون نشین در پاکستان بدین قرارند: کویته در ایالت بلوچستان با جمعیت بالغ بر ۴۵۰۰۰۰ نفر، لاهور در ایالت پنجاب با یک میلیون نفر و همچنین کراچی واقع در بندر سند با ۳ میلیون نفر.

این واقعیت، غیر قابل انکار است که قوم پشتون در مناطق مرزی میان افغانستان و پاکستان، دارای تسلط و کنترل کافی بوده و تجارت منطقه و نقل و انتقالات را نظارت می‌کنند. به استثنای نورستان، تمامی استان‌های مرزی مشترک افغانستان و پاکستان تحت تسلط و کنترل پشتون‌ها می‌باشند. این استان‌ها عبارتند از کونار، ننگرهار، پکتیا، ‌خوست، پکتیکا، ‌زابل، ‌قندهار، هلمند و نیمروز.

پی‌نوشت:

برگرفته از اطلس مخدری پاکستان تولید شده توسط موسسه کادراس _ مرداد ۱۳۹۸

 

بازنشر این مطلب صرفاً با ذکر منبع و لینک «کادراس» بلامانع است.

چندین قرن است که مصرف غیردارویی و مبادلات غیرقانونی یا قاچاق انواع مواد در سرزمین روسیه رواج دارد. سابقه این معضل حتی به پیش از ورود مسیحیت به روسیه بازمی‌گردد. چنین موادی از انواع مختلف رُستنی‌ها اعم از علف‌ها، قارچ‌ها و میوه‌های بوته‌ای آماده می‌شد. با ظهور مسیحیت در روسیه، حل‌وفصل و ساماندهی این مشکل توسط مقامات کلیسا انجام می‌گرفت. در منشور شاهزاده «ولادیمیر مونوماخ[۱]» (قرن ۱۱-۱۲) در ارتباط با افرادی که قوانین مربوط به استفاده از مواد روان‌گردان را نقض می‌کردند، مجازات شدید تا حتی محرومیت از زندگی یا مرگ در نظر گرفته شده بود. اندکی بعد، کنترل قاچاق مواد مخدر به فرماندهان نظامی محول شد. در دوران سلطنت پتر کبیر، اقدامات مربوط به مبادلات مواد روان‌گردان بدون مجوز مقامات به عنوان یک «جرم سیاسی» تلقی می‌شد. با افزایش تعامل ناحیه ترکستان با بخش اروپایی روسیه از جمله مسکو و سن‌پترزبورگ مصرف مواد مخدر وضعیت جدی‌تری به خود گرفت. در زمان جنگ جهانی اول در شهرهای بزرگ روسیه مصرف مواد مخدر و کوکائین رو به گسترش نهاد که همین امر دولت را ناگزیر کرد تا برای نخستین بار در تاریخ روسیه در ۷ ژوئیه ۱۹۱۵ قانون مبارزه با مواد مخدر را تصویب کند. از ۱۹۱۶ نیز در شهرهای بزرگ با حمایت دولت کلینیک‌هایی برای درمان معتادان دایر گردید. پس از سال ۱۹۱۷، بر اساس یک سند رسمی، ارگان‌های انتظامی آن زمان موظف به حل و فصل معضل قاچاق مواد مخدر شدند. اما با آغاز دهه ۹۰ اعتیاد به مواد مخدر در روسیه رو به افزایش نهاد به طوری که اگر در سال ۱۹۸۵ تنها ۴ منطقه در کشور بود که طبق برآوردهای کارشناسی بیش از ۱۰ هزار مصرف‌کننده مواد مخدر در آنها وجود داشتند، در سال ۱۹۹۹ تعداد این مناطق به بیش از ۳۰ منطقه رسیده بود. با این حال، بسیاری از کارشناسان معتقدند اواسط دهه ۱۹۸۰، زمانی که «قانون خشک» یا «ممنوعیت الکل» از سوی گورباچف صادر شد، ​​ناگزیر برخی قرص‌ها که از مواد شیمیایی تهیه می‌شدند، جایگزین وُدکای رایج (مشروب) فدراسیون روسیه شد.

علاوه بر این، فروپاشی شوروی موجب ظهور بسیاری از آزادی‌ها، از جمله افزایش اعتیاد به مواد مخدر در روسیه شده است. به طوری که در اواخر دهه هشتاد، جامعه مجرمانه‌ای از فروشندگان مواد مخدر تشکیل شد. قاچاق مواد مخدر در آن ایام، حدود ۵۰۰ تن در سال بود. هزینه مواد مخدر کاهش و تعداد معتادان افزایش یافت. این وضعیت تا حدی پیش رفت که دیگر در سال‌های ۱۹۹۶ تا ۱۹۹۷ مصرف مواد مخدر در جامعه روسیه «مد» شده بود، این مواد در همه جا، در بازارها، مترو، مدارس و دانشگاه‌ها قابل خریداری بود. طی سال‌های پساشوروی اعتیاد به مواد مخدر روند صعودی داشت و تعداد جرائم مربوط به قاچاق مواد مخدر و مصرف مواد نیز در این کشور افزایش یافت.[۲]

بخشی از معضل بهداشت و سلامت عمومی در فدراسیون روسیه به‌طور عمده ناشی از پدیده الکلیسم و میزان مصرف بالای دخانیات است. نرخ مرگ و میر در میان مردان روسی از سال ۱۹۹۱ میلادی افزایش ۶۰ درصدی داشته‌ است؛ یعنی چهار و یا پنج‌ برابر بیشتر از متوسط اروپا. اغلب مرگ‌ها به دلیل بیماری‌های قلبی عروقی ناشی از مصرف سیگار، مسمومیت ناشی از مصرف الکل، تصادفات و جرائم خشن بوده است. بر اساس آمار سازمان جهانی بهداشت، سالانه ۲/۱ میلیون مرگ ناشی از مصرف الکل و تنباکو در روسیه رخ می‌دهد. معضل ابتلا به اچ‌آی‌وی/ایدز به طور تهدید‌آمیزی افزایش پیدا‌ کرده است، چرا که بیش از ۸۰ درصد جمعیت مبتلایان زیر ۳۰ سال سن دارند. متخصصان درصد بالایی از این اپیدمی را ناشی از مصرف‌ تزریقی مواد مخدر می‌دانند. بیش از ۲ میلیون مرد روسی، مبتلا به اچ‌ای‌وی مثبت هستند و هیچ نشانی حاکی از روند کاهشی این اپیدمی وجود ندارد.[۳]

به طور کلی باید گفت همچنان ۹۰ درصد از مصرف‌کنندگان در روسیه حتی برای دوره‌ای کوتاه هروئین مصرف می‌کنند، هرچند که ممکن است در صورت ادامه مصرف و وابستگی بیشتر روی به مواد صنعتی و شیمیایی آورند، اما بر اساس الگوی غالب مصرف در روسیه، سرانه مصرف هروئین در این کشور در بالاترین رتبه قرار دارد. همچنین، در حالیکه، سوء مصرف کوکائین بیشتر به شهرهای بزرگ مانند مسکو، سن‌پترزبورگ محدود می‌شود؛ تقاضا برای مصرف ماری‌جوانا و حشیش به ویژه میان مهاجران آسیای میانه مدام در حال افزایش است. بر اساس اطلاعات موجود بیشتر ماری‌جوانا مصرفی در روسیه از خاور دور و حشیش از شمال آفریقا به این کشور قاچاق می‌شود.[۴] افزایش مصرف مواد در روسیه در بیشتر مواقع به دنبال افزایش عرضه رخ داده است؛ زیرا مصرف‌کنندگان به افزایش عرضه، کاهش قیمت و دسترسی آسان‎تر به مواد و به ویژه در مورد مواد جدید صنعتی واکنش نشان داده و تغییرات اخیر در بازارهای مواد مانند بحران اپیوئیدها در آمریکای شمالی و ظهور سریع بازار مصرف مواد مصنوعی در فدراسیون روسیه و آسیای میانه به عنوان پدیده‌های ناشی از عرضه بالای مواد تعریف می‌شود. [۵]

از بین انواع مواد موجود، مصرف هروئین در روسیه بسیار قابل توجه است. طبق داده‌های رسمی دفتر مبارزه با جرم و مواد سازمان ملل متحد، روسیه در سال ۲۰۰۹ از نظر میزان مصرف هروئین در جایگاه نخست قرار داشت. با این حال، در سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۴ مواد پرمصرف در روسیه به ترتیب عبارت بودند از: ۱- ماری جوانا، ۲- هروئین، ۳- دزومورفین، ۴- حشیش، ۵- آمفتامین، ۶- کدئین، ۷- مورفین، ۸- اسپایس‌ها (مواد روانگردان جدید و به طور بالقوه خطرناک)؛ مابقی مواد نیز در مجموع ۳٫۷ درصد مصرف معتادان روسیه را تشکیل می‌دهد.

همچنین، بررسی الگوهای تقاضای درمان میان مبتلایان به سوء مصرف مواد در فدراسیون روسیه نشان می‌دهد، برای اولین بار تقاضا برای درمان میان مصرف‌کنندگان مواد مخدر از ۸۷ درصد در سال ۲۰۰۸ به ۲۸ درصد در سال ۲۰۱۸ سقوط کرد، در حالی‌که تقاضای درمان میان مصرف‌کنندگان مواد محرک و روان‌گردان شاهد روندی صعودی از ۱ درصد در سال ۲۰۰۸ به ۱۹ درصد در ۲۰۱۸ بوده است. این روند تغییر الگوی درمان میان مصرف‌کنندگان حکایت از دو موضوع مهم دارد:

اول اینکه، پیامدهای تغییرات الگوی مصرف مواد در روسیه از مواد مخدر به ویژه هروئین به مصرف مواد صنعتی و نوظهور به ویژه آمفتامین‌ها، نه تنها امروزه حوزه درمان را تحت تاثیر قرار داده، بلکه نهادهای تصمیم‌گیرنده در این کشور را وادار ساخته تا در پروتکل‌های درمانی حاکم نیز تغییراتی ایجاد کنند و پیشبرد برنامه‌های پیشگیرانه از اعتیاد را در اولویت قرار دهند.

دوم اینکه، تقاضای کلی برای درمان میان مصرف‌کنندگان مواد مخدر بسیار کاهش داشته و مصرف مواد سنتی و مخدر در این کشور در سال ۲۰۱۸ با کاهش چشمگیری همراه بوده است.

 

 

پی‌نوشت:

برگرفته از اطلس مخدری روسیه تولید در تیر ماه ۱۳۹۹ توسط موسسه کادراس

[۱] . Vladimir-Suzdal

[۲]. http://www.screen.ru/narkom/4.htm

[۳]. ibid

[۴]. Ibid, p 218

[۵]. United Nations Office on Drugs and Crime. “World Drug Report 2020“  , Booklet _ 4 , p 27. https://wdr.unodc.org/wdr2020/field/WDR20_BOOKLET_4.pdf

 

بازنشر این مطلب صرفاً با ذکر منبع «کادراس» بلامانع است