موسسه هماندیشی جهانی راه برتر (کادراس) با همکاری خانه اندیشه ورزان برگزار میکند؛
«وضعیت مخدری افغانستان پس از خروج آمریکا»
سخنرانان؛
دکتر منصور براتی، معاون پژوهشی موسسه کادراس
محمد رضا حکیمی، استاد دانشگاه بلخ افغانستان
فرزانه سهرابی، معاون اجتماعی موسسه کادراس
محمد بیات، پژوهشگر ارشد موسسه کادراس
زمان برگزاری؛
شنبه 8 بهمن ماه 1401 – ساعت 18
مکان؛
تهران، خیابان انقلاب، بین چهارراه ولیعصر و خیابان برادران مظفر شمالی، پلاک 907
تاثیر مصرف تریاک در بروز برخی سرطانها در مقایسه با مصرف دخانیات از سیگار هم بیشتر است و حتی مصرف طولانی مدت آن با افزایش بیماریهای قلبی- عروقی همراه بوده و حتی شانس بروز حملات قلبی و سکتههای قلبی و مغزی با مصرف آن دو برابر افزایش مییابد، این درحالیست که بر اساس آخرین شیوعشناسی در دسترس، تریاک بیش از ۵۰ درصد موادمخدر مصرفی کشور را شامل میشود.
فرزانه سهرابی، معاون اجتماعی موسسه کادراس ضمن اشارهای به تاریخچه مصرف تریاک در ایران، به ایسنا میگوید: پس از بنگ و حشیش ماده مخدری که به ایران راه یافت، تریاک بود. مصرف تریاک به منزله دارویی مسکن و اثربخش، نتیجه تحقیقات بوعلیسینا و محمد زکریای رازی بوده است. آنها در شمار نخستین پزشکانی بودند که در قرن ۱۰ میلادی، خواص تریاک را شناخته و برای پیشبرد اهداف پزشکی از آن به عنوان پادزهر استفاده میکردند.
وی ادامه میدهد: تاریخ استفاده از تریاک، چه به صورت درمانی و چه تخدیری به طور دقیق روشن نیست اما میتوان گفت استفاده درمانی از تریاک بر استفاده تخدیری آن مقدم بوده است. علت مصرف و رواج تریاک را در ایران برخی دستاورد حمله مغولان و برخی نتیجه لشکرکشی نادرشاه به هندوستان میدانند، اما مستند است که در زمان صفویه مصرف این ماده به خصوص در بین برزگان، درباریان و رجال عالی مقام متداول بوده است به گونهای که شاه طهماسب صفوی خطر مصرف مواد افیونی را جدی تلقی کرد و دستور داد تا تریاک موجود در دربار را معدوم کنند اما در دورههای بعد و حکمرانی جانشینانش مانند شاه سلیمان، مصرف تریاک دوباره متداول شد و مردم با اینکه میدانستند تریاک مضر است اما به علت عادت کردن به آن، مصرف میکردند.
این پژوهشگر حوزه اعتیاد با بیان اینکه مصرف تریاک به روشهای شناخته شده از زمان قاجار در ایران شروع شد، میافزاید: در این دوره کشت و مصرف تریاک از سوی کارگران هندی در منطقه خراسان و کرمان رواج یافت؛ همچنین کشت آزمایشی خشخاش و شایعه خواص آن به وسیله مستشاران خارجی به سرعت موجب گسترش کشت و مصرف تریاک در نواحی مختلف کشور (به ویژه مناطقی که بیشتر در دست نیروهای استعماری بود) شد. در دوره قاجار به دلیل آنکه تریاک با قیمت بالا نسبت به گندم و دیگر محصولات از سوی انگلیسیها خریداری میشد، کشاورزان روی به کاشت تریاک آوردند و حتی در بین سالهای ۱۲۸۶-۱۲۸۸ موجب قحطی در کشور شد.
سهرابی خاطرنشان میکند: مصرف تریاک به صورت جدید از زمان قاجاریه با فعالیت استعمارگران شکل گرفت و در واقع شکل سیاسی مواد مخدر از این زمان آغاز شد. انگلیسیها از یک سو، با ترویج کشت، تولید و فروش تریاک در ایران به درآمدهای امپراطوری بریتانیا افزودند و از سوی دیگر، مصرف تریاک را در سطح وسیعی رواج دادند. از زمان امیرکبیر تا سال ۱۲۸۲ کشت خشخاش، فروش و مصرف تریاک در ایران آزاد بود و هیچ قانونی در این زمینه وجود نداشت. نخستین قانون در این مورد به نام «قانون تحدید تریاک» در سال ۱۲۹۰ در ۶ ماده در مجلس تصویب شد و با هدف کاهش مصرف تریاک قانونها و سیاستهای دیگری نیز در این دوره وضع شد.
معاون اجتماعی موسسه کادراس با بیان اینکه اعتیاد به تریاک و کشت و فروش آن تبعات منفی در عصر قاجار به همراه داشت، از مهمترین آنها را کمکاری، سستی و تغییر الگوهای کاشت و برداشت محصولات کشاورزی، از همپاشیدگی خانواده، رواج برخی از محیطهای نامتعارف و بسیاری از مشکلات اجتماعی و اقتصادی دیگر عنوان میکند.
وی با اشاره به اینکه ایران به دلایل تاریخی، فرهنگی و جغرافیایی و همسایگی با افغانستان (به عنوان بزرگترین تولیدکننده تریاک جهان) دارای بیشترین مصرفکننده تریاک خام (۴۲ درصد تریاک خام مصرفی جهان) است و پس از ایران، کشورهای افغانستان و پاکستان در رتبههای بعدی قرار دارند، تصریح میکند: باورهای نادرست درباره اثرات درمانی تریاک موجب شده تا برخی بر این باور باشند که مصرف تریاک باعث اعتیاد نمیشود، اوج این باور نادرست در زمان شیوع کرونا بود که با مصرف تریاک از ابتلای به کرونا در امان میشویم. در واقع دلایل اصلی مصرف بالای تریاک در جهان و ایران همین باورهای بیپایه و اساس است.
مصرف تریاک به هر شکل و به هر میزان موجب اعتیاد میشود
سهرابی تاکید میکند که مصرف تریاک به هر نوع (خام، شیره و سوخته)، به هر شکل (بلعیدن و دودی) و به هر میزان (حتی نیم گرم در شبانه روز) علاوه بر معتاد شدن فرد، به بروز بیماریهای قلبی عروقی، سکتههای قلبی و مغزی و سرطانها منجر میشود.
از نحوه مصرف تریاک تا عوارض آن بر بدن
وی درخصوص نحوه مصرف این مخدر، با بیان اینکه امروز در کشورهای غربی، تریاک به شکل پودری یا کلوخی به رنگ قهوهای سوخته در دسترس مصرفکنندگان قرار میگیرد، یادآور میشود: این ماده یا تدخین شده یا به صورت خوراکی و تزریقی مورد استفاده قرار میگیرد. اما از آن جایی که ساختار تریاک بسیار شبیه به ساختار مواد مخدر طبیعی بدن است، در اثر استفاده،مولکولهای مخدر موجود در تریاک گیرندههای اعصاب را تسخیر کرده و همان حس آرامش فاقد درد را در بدن تولید میکند. این ماده مخدر ابتدا باعث حس شادمانی و سرخوشی شده اما با استفاده مکرر، بدن برای دسترسی به این حالت به میزان هرچه بیشتر از این مواد نیاز پیدا میکند.
به گفته این پژوهشگر حوزه اعتیاد، سوء تغذیه، مشکلات تنفسی و افت فشار خون از جمله بیماریهایی هستند که با اعتیاد به تریاک در رابطهاند.
چرا معتادان مشتاق مصرف دوباره موادمخدر میشوند؟
سهرابی با تاکید بر اعتیادآور بودن ماده تریاک، میگوید: در اثر استفاده از این ماده اشتیاق به مصرف (چه جسمانی و چه روانی) بسیار سریع پیشرفت میکند به طوریکه خماری ناشی از آن باعث تهوع، آبریزش چشم، خمیازه، سرمازدگی یا تعریق خواهد شد. در واقع معتادین بیشتر برای جلوگیری از درد ناشی از خماری به مصرف آن ادامه میدهند تا به دست آوردن حس نخستین سرخوشی یا رسیدن به تعادل جسمی و روانی.
معاون اجتماعی موسسه کادراس یادآور میشود: تریاک، در مقایسه با مصرف دخانیات، ماده بسیار قویتر و موثرتری در بروز سرطان است و تاثیر تریاک در بروز برخی سرطانها، از سیگار هم بیشتر است. مصرف طولانی مدت تریاک با افزایش بیماریهای قلبی – عروقی همراه است. شانس بروز حملات قلبی و سکتههای قلبی و مغزی با مصرف تریاک، دو برابر افزایش مییابد.
افزایش ۸۶ درصدی خطر مرگ ناشی از بیماریهای قلبی عروقی، سرطانها و بیماریهای تنفسی با مصرف منظم تریاک
بنابر اظهارات وی، مصرف منظم تریاک، خطر مرگ ناشی از بیماریهای قلبی عروقی، سرطانها و بیماریهای تنفسی را مجموعاً تا ۸۶ درصد افزایش میدهد. به عنوان مثال، در حالی که وجود بیماری دیابت، به تنهایی، خطر مرگ را نسبت به غیردیابتیها، حدود دو برابر میکند، همزمانی مصرف تریاک و دیابت، این خطر را به ۲.۷۶ برابر افراد غیردیابتی بدون سابقه مصرف تریاک افزایش میدهد. همچنین مصرف تریاک، خطر مرگ زودرس در بیماران دیابتی را به طور کلی حدود ۳۰ درصد افزایش میدهد. مصرف طولانی مدت تریاک خطر مرگ زودرس در بیماران مبتلا به سیروز کبدی را ۲.۷۴ برابر افزایش میدهد.
لزوم بازنگری در سیاست های کاهش آسیب
سهرابی ضمن ارائه ترسیمی از وضعیت موجود اعتیاد در کشور، اظهار میکند: افزایش شیوع اعتیاد سالانه و به دنبال آن کاهش سن شروع اعتیاد در کشور، تغییرات الگوی مصرف مواد از مواد مخدر سنتی به سوی مواد روانگردان و محرک، افزایش تولید تریاک در کشورهای همسایه و گسترش قاچاق مواد از مسیر ترانزیتی ایران و همچنین تولید بیسابقه مواد صنعتی مانند شیشه که ذائقه مصرف بسیاری از مصرفکنندگان است و گسترش طرحهای حوزه درمان و کاهش آسیب در مقابل طرحهای حوزه پیشگیری نشان میدهد که وضعیت موجود نیاز به بازنگری در سیاستها و برنامهها دارد.
این پژوهشگر حوزه اعتیاد ادامه میدهد: هرچند برنامههای حوزه درمان و بهویژه مبارزه با عرضه باید ادامه یابد، اما آسیبشناسی این برنامهها نشان داد که اگر در حوزه پیشگیری طرحها و برنامههای جدی انجام میشد، وضعیت موجود بسیار بهتر بود. به ویژه پیشبرد برنامههای پیشگیرانه در خانوادهها و مدارس میتواند برای افراد در معرض اعتیاد بسیار کارساز باشد. تجربه ثابت کرده بسیاری از افرادی که در نوجوانی روی به مصرف تفننی مواد و سیگار میآورند، دارای خانوادههای ناکارآمد یا والد معتاد بودهاند، انجام برنامههای پیشگیرانه برای این دسته میتواند در پیشگیری از اعتیاد در آینده بسیار مفید باشد. از این رو پیشنهاد میشود، متولیان، سیاستگذاران و برنامهریزان اولویت را در تدوین و اجرای برنامههای پیشگیرانه قرار دهند.
شیوع مصرف آمفتامینها در قاره آسیا و تغییر روند مصرف موادمخدر و محرک
معاون اجتماعی موسسه کادراس به ارائه آمارهایی از میزان مصرف تریاک در جهان میپردازد و میگوید: در قاره آسیا نیز، بر اساس آمار موجود، حشیش بیشترین میزان شیوع مصرف را به خود اختصاص داده است اما از سوی دیگر باید توجه داشت که منطقه مثلث طلایی، با محوریت کشور افغانستان در آسیا، بیشترین تولید تریاک را برعهده دارد و این امر سبب شده است تا میزان مصرف تریاک و مشتقات آن در آسیای جنوب شرقی و آسیای جنوب غربی (خصوصا ایران، پاکستان و افغانستان) بالاتر از متوسط میزان مصرف جهانی باشد. با این حال شیوع آمفتامینها در این قاره روند مصرف مواد مخدر و محرک را تغییر داده و پس از حشیش، در جایگاه دوم بیشترین مصرف را به خود اختصاص داده است.
۶۶ درصد از ۱۶۷ هزار مرگ نسبت داده شده به اختلالات مصرف مواد مخدر ناشی از مصرف اوپیوئیدها
به گفته سهرابی، اوپیوئیدها که شامل اوپییتها (هروئین و تریاک) و اوپیوئیدهای دارویی و سایر اوپیوئیدهای مصنوعی هستند، به دلیل پیامدهای شدید مصرفشان برای سلامت افراد در بسیاری از کشورها یک نگرانی عمده به حساب میآیند؛ به طوریکه در سال ۲۰۱۷ مصرف اوپیوئیدها تقریباً عامل ۸۰ درصد از ۴۲ میلیون سال زندگی «سالم» از دست رفته در نتیجه ناتوانی و مرگ زودرس (سالهای از دست رفته زندگی با ناتوانی) بود و ۶۶ درصد از حدود ۱۶۷ هزار مرگ نسبت داده شده به اختلالات مصرف مواد مخدر را به خود اختصاص میداد.
وی یادآور میشود: در سال ۲۰۱۹ کشت تریاک برای تولید اوپیوئیدها (افیونها) و اوپی یتها (شبه افیونها) با کاهشی ۳۰ درصدی مواجه شده که بهطور عمده در نتیجه خشکسالی در افغانستان بهوقوع پیوسته است. در این سال مجموعاً در جهان ۲۴۰ هزار و ۸۰۰ هکتار از سطح جهان به زیر کشت تریاک رفته که برابر با ۳۳۷ هزار و ۳۲۵ زمین فوتبال ۱۰۰ متری است.
معاون اجتماعی موسسه کادراس ادامه میدهد: در سال ۲۰۱۹ به ترتیب ۵۸ میلیون تن انواع افیونها و ۳۰ میلیون نفر نیز شبه افیونها را مصرف میکردند که مجموع این رقمها نسبت به سال ۲۰۱۸ نزدیک به ۵ میلیون نفر افزایش پیدا کرده است.
به گفته این پژوهشگر حوزه اعتیاد، در سال ۲۰۱۹ به طور کلی ۷،۶۱۰ تن تریاک خام تولید شده که از این میزان تقریباً ۱٫۱۸۰ تن تریاک قابل مصرف و نزدیک به ۷۰۰ تن هروئین تولید شده است. در مجموع تولیدات افیونی در سال مذکور ۰٫۱ درصد کاهش را نشان میدهد.
«تریاک» اولین و «گل» دومین مخدر پرمصرف کشور
ترجیح جوانان برای استفاده از “گل” بدلیل مصرف راحتتر
وی با بیان اینکه در ایران نیز بر اساس آخرین شیوعشناسی در دسترس، تریاک رایجترین ماده مصرفی است و بیش از ۵۰ درصد مصرف مواد در کشور را شامل میشود، میافزاید: همچنین دومین ماده پرمصرف به ویژه میان نسل جوان در حال حاضر گل است و سپس مصرف شیشه سومین ماده مصرفی در کشور است، اما در مورد مصرف تریاک باید به این نکته مهم نیز اشاره کرد که این ماده چون به صورت سنتی و از زمانهای دور مصرف آن رایج بوده است، میتوان گفت بیشتر افرادی که در رنج سنی ۴۰ تا ۶۰ سال هستند، تریاک مصرف میکنند.
سهرابی خاطرنشان میکند: در این میان مقبولیت مادهای در جامعه به نحوه مصرف آن نیز باز میگردد، چون شیوه مصرف تریاک سخت است، یعنی نیاز به این است که فرد در مکانی مشخص و با ابزاری ویژه مصرف کند، گرایش جوانان به آن را کمتر کرده است، در مقابل از آنجا که مصرف موادی مانند گل و شیشه راحتتر بوده در عین حال میان جوانان رایجتر است و گروههای سنی جوان را بیشتر در معرض تهدید قرار داده است.
افراد از همه اقشار ممکن است بدون در نظر گرفتن سن, نژاد, پیشینه یا هر دلیلی در ابتدا شروع به مصرف مواد کنند و با مشکلاتی روبرو شوند. برخی از روی کنجکاوی, برای گذراندن اوقات خوش, به دلیل اینکه دوستان مصرف کننده مواد دارند, یا برای کاهش مشکلاتی مانند استرس, اضطراب یا افسردگی, به صورت تفریجی شروع به مصرف برخی از مواد اعتیادآرو کنند.
با این حال, فقط مواد مخدر غیرقانونی مانند کوکائین یا هروئین نیستند که می توانند منجر به سوء مصرف و اعتیاد شوند. داروهای تجویزی مانند مسکن ها, قرص های خواب آور و آرام بخش می توانند مشکلات مشابهی نیز ایجاد کنند. در واقع, بعد از ماری جوانا, مسکنهای تجویزی بیشترین مصرف مواد مخدر را در ایالات متحده دارند و افراد بیشتری بر اثر مصرف بیش از حد مسکنهای قوی مخدری روزانه جان خود را از دست میدهند تا تصادفات رانندگی و مرگ با اسلحه. اعتیاد به مسکنهای افیونی میتواند آنقدر قوی باشد که به عامل خطر اصلی سوء مصرف هروئین تبدیل شود.
البته, مصرف مواد مخدر – چه غیرقانونی و چه با داروهای تجویزی – به طور خودکار منجر به سوء مصرف نمی شود. برخی از افراد می توانند مواد غیر قانونی و یا داروهای تجویزی مصرف کنند, بدون اینکه اثرات منفی آن را تجربه کنند, در حالی که برخی دیگر دریافتند که مصرف مواد آسیب جدی به سلامت و رفاه آنها وارد می کند. به طور کلی نقطه یا مرحله خاصی وجود ندارد که بگوییم در آن مصرف مواد مخدر از مرحله گاهگاهی به مرحله دائمی و مشکل ساز تبدیل می شود.
سوء مصرف مواد مخدر و اعتیاد کمتر به نوع یا مقدار ماده مصرفی یا دفعات مصرف مربوط می شود بلکه بیشتر عواقب و پیامدهای منفی مصرف به ویژه در بلند مدت است که سوء مصرف را وارد مرحله مشکل ساز می کند. اگر مصرف مواد مخدر باعث ایجاد مشکلاتی در زندگی, محل کار, مدرسه, خانه یا در روابط شود به احتمال زیاد فرد با مشکل سوء مصرف یا اعتیاد مواجه است.
اگر در مورد مصرف مواد مخدر خود یا یکی از نزدیکانتان نگران هستید, یادگیری نحوه شکل گیری سوء مصرف و اعتیاد به مواد مخدر و اینکه چرا می تواند چنین تأثیر قدرتمندی داشته باشد درک بهتری از نحوه بهترین برخورد با مشکل و بازیابی کنترل خواهد داد. تشخیص اینکه مشکلی وجود دارد اولین قدم در مسیر بهبودی است , قدمی که شجاعت و قدرت فوق العاده ای می طلبد.
هر کسی ممکن است در اثر مصرف مواد مخدر دچار مشکلات متعددی شود اما باید دانست آسیب پذیری در برابر اعتیاد به مواد از فردی به فرد دیگر متفاوت است. در حالی که ژن ها, سلامت روان, خانواده و محیط اجتماعی نقش مهمی در گرایش به مصرف مواد دارند اما عوامل خطری وجو ئارند که که آسیب پذیری فرد را برابر سوء مصرف مواد افزایش می دهند که عبارتند از: سابقه خانوادگی اعتیاد, غفلت و تجربیات آسیب زا, اختلالات روانی مانند افسردگی و اضطراب, استفاده زودهنگام مصرف برخی مواد اعتیاد آور مانند سیگار و الکل.
دانستنی ها در مورد سوء مصرف مواد
حقیقت اول: زیاد شنیده ایم که می گویند غلبه بر اعتیاد صرفاً یه موضوع در حوزه اراده فرد است و در صورت تمایل فرد می تواند مصرف خود را قطع کند, در حالی که واقعیت این است که قرار گرفتن طولانی مدت در معرض مصرف مواد مخدر عملکرد مغز را به گونهای تغییر میدهد که منجر به هوس شدید و اجبار به مصرف میشود. بهبودی این تغییرات مغزی با نیروی محض اراده بسیار دشوار است.
حقیقت دوم: مصرف داروهایی مانند مسکن های اپیوئیدی بی خطر است زیرا معمولاً توسط پزشکان تجویز می شوند. در حالی که مصرف پزشکی کوتاه مدت از مسکن های مخدر می تواند به مدیریت درد شدید پس از تصادف یا جراحی کمک کند. با این حال, استفاده منظم یا طولانی مدت از مواد افیونی می تواند منجر به اعتیاد شود. مصرف نادرست از این داروها می تواند عواقب خطرناک و حتی کشنده داشته باشد.
حقیقت سوم: اعتیاد بیماری نیست که نتوان آن را درمان کرد؛ اکثر کارشناسان موافقند که اعتیاد یک بیماری است که بر عملکرد مغز تأثیر می گذارد, اما این بدان معنا نیست که کسی درمان نمی شود. تغییرات مغزی ایجاد شده در نتیجه مصرف مواد را می توان از طریق , دارو, ورزش, گروه درمانی, رفتار درمانی, خانواده درمانی و … درمان کرد.
حقیقت چهارم: برخی معتقدند نمی توان کسی را مجبور به درمان و بهبودی از سوء مصرف مواد کرد, در حالی که اثبات شده برای موفقیت در درمان اعتیاد لازم نیست فردی داوطلبانه روی به درمان آورد. افرادی که تحت فشار خانواده, کارفرما یا سیستم قانونی روی به درمان می آورند, به همان اندازه احتمال دارد که دچار عود در اعتیاد شوند. در حالی که اگر فردی در نتیجه کار ذهنی و روانی متوجه شود مصرف مواد چقدر زیانبار است حتما روی به تغییر و درمان خواهد آورد.
جقیقت پنجم, اگر کسی دچار عود در مصرف شود, بدین معناست که فرآیند درمان او شکست خورده است, این تفکر بسیار اشتباه است. باید دانست بهبودی از اعتیاد به مواد مخدر یک فرآیند طولانی مدت است که اغلب با شکست روبرو می شود. عود اعتیاد بدین معنا نیست که درمان شکست خورده, بلکه سیگنالی است برای بازگشت به مسیر و تنظیم و یا حتی تغییر رویکرد درمانی.
در مجموع باید دانست مرز باریکی بین مصرف مواد مخدر و سوء مصرف مواد مخدر و اعتیاد وجود دارد و تعداد بسیار کمی از مصرف کنندگان مواد مخدر یا معتادان می توانند تشخیص دهند که چه زمانی از این خط عبور کرده اند. در حالی که دفعات یا مقدار مواد مصرفی لزوماً به معنی سوء مصرف مواد مخدر یا اعتیاد نیستند, اغلب میتوانند نشانگر مشکلات مرتبط با مصرف مواد مخدر باشند.
افراد اغلب برای اولین بار مواد مخدر را در موقعیت های اجتماعی با دوستان و آشنایان امتحان می کنند. میل شدید برای قرار گرفتن در گروه می تواند این احساس را ایجاد کند که مصرف مواد مخدر با آنها تنها گزینه است. از این رو مصرف مواد ممکن است برای ارتباط با همسالان یا افزایش مراودات اجتماعی شروع شود.
گاهی اوقات ممکن است در ابتدایی مسیر, مصرف مواد مشکلات فرد را پنهان کند, زیرا مصرف به تدریج و در طول زمان افزایش می یابد. مثلاً سیگار کشیدن با دوستان در آخر هفته, یا مصرف اکستازی در یک سفر تفریحی , یا داروهای مسکن زمانی که کمرتان درد میکند, میتواند از مصرف مواد در چند روز در هفته به مصرف هر روز تغییر کند. به تدریج است که مصرف مواد برای فرد اهمیت بیشتری پیدا می کند.
بازنشر این مطلب صرفاً با ذکر منبع «کادراس» بلامانع است.
اعتیاد به مواد مخدر در ایالات متحده به یک همه گیری طولانی مدت تبدیل شده است که نه تنها سلامت عمومی بلکه بازده اقتصادی و امنیت ملی را نیز به خطر انداخته است. از سال 2000 تا کنون بیش از یک میلیون نفر در ایالات متحده بر اثر مصرف بیش از حد مواد مخدر جان خود را از دست داده اند که اکثریت آنها به دلیل مواد افیونی بوده است. فتانیل و سایر مواد افیونی مصنوعی در سالهای اخیر عامل اصلی این بحران بودهاند و سهم فزایندهای از این مواد از طریق مسیر ترانزیتی قاچاق مکزیک تامین می شود. همچنین, همه گیری کووید 19 در کنار افزایش گزارش ها در زمینه مرگ و میر ناشی از بیش مصرفی مواد مخدر مصنوعی این بحران را تشدید کرده است.
ایالات متحده با یکی از بدترین بحران های حوزه مصرف مواد مخدر دست و پنجه نرم می کند. بیش از 1500 نفر در هفته بر اثر مصرف بیش از حد مواد افیونی جان خود را از دست می دهند, آماری که در بحبوحه همه گیری کووید-19 در سراسر این کشور افزایش یافته است. در همین حال, میلیون ها آمریکایی از اعتیاد به دیگر مواد مخدر رنج می برند.
تحلیلگران می گویند که مشکل, با تجویز بیش از حد داروهای آرام بخش تجویزی قانونی شروع شد, اما توجه داشته باشید که در سال های اخیر با هجوم هروئین ارزان قیمت و مواد افیونی مصنوعی, به ویژه فنتانیل, که توسط کارتل های مواد مخدر مستقر در خارج عرضه می شود, این بحران تشدید شده است. این بحران به حدی رسیده است که به یک مشکل اساسی برای اقتصاد و تهدیدی برای امنیت ملی تبدیل شده است: سوء استفاده از مواد افیونی سالانه ده ها میلیارد دلار برای این کشور هزینه دارد, این هزینه ها نه تنها در بخش مراقبت های بهداشتی, بلکه به عنوان آسیبی عمده در قالب نیروی کار ضعیف شده درآمده است.
در سال های اخیر, دولت ایالات متحده آمریکا تلاش های خود را برای کاهش عرضه مواد مخدر مصنوعی از طریق محدود کردن تعداد نسخه های پزشکی در قالب داروهای آرام بخش و مسکن اعتیادآور و همچنین ارائه کمک های بین المللی برای مقابله با قاچاق مواد مخدر در خارج از مرزهای خود افزایش داده است. در همین حال, مقامات فدرال و ایالتی تلاش کرده اند با مجازات کمتر مصرف کنندگان مواد مخدر و تمرکز بیشتر بر درمان آنها, تقاضای بر مصرف را کمتر کنند.
به طور کلی اوپیوئیدها, دسته ای مواد مخدر هستند که از گیاه خشخاش به دست میآیند و به دو دسته کلی تقسیم می شوند: داروهای تولید شده قانونی و مواد مخدر غیرقانونی. داروهای تولیده شد قانونی مخدر پایه مانند اکسی کدین[1], هیدروکدون[2] و مورفین[3] معمولاً برای درمان درد تجویز می شوند, در حالی که متادون[4] عمدتاً در مراکز ترک اعتیاد برای کاهش وابستگی بیماران به مواد مخدر که در حال درمان هستند, مصرف می شود. مواد افیونی در دهه 1990 برای معالجه بیمارانی که تحت عمل جراحی یا درمان سرطان قرار گرفته بودند, در بین پزشکان محبوبیت پیدا کرد, اما در دهه 2000, علیرغم نگرانی در موردایمنی و اثربخشی , پزشکان به طور فزاینده ای آنها را برای شرایط مزمن دردی مانند کمردرد یا درد مفاصل تجویز می کردند.
هروئین, چندین دهه متداول ترین ماده مخدر غیرقانونی مورد استفاده در ایالات متحده آمریکا بود, پرا که عرضه این ماده افزایش یافت و متوسط قیمت خرده فروشی آن در اواسط دهه 2010 تقریباً به یک سوم قیمت آن در سال 2000 رسید و این کاهش قیمت موجی از مصرف کنندگان غیرقانونی را به سوی مصرف هروئین ارزان قیمت کشاند. این امر در حال بود که در دهه 1980 با اعمال برنامه های کنترل و پیشگیری و افزایش مراکز درمانی مصرف هروئین و مرگ و میر ناشی از آن مصرف آن در حال کاهش بود.
در سال های اخیر مرگ و میر ناشی مصرف بیش از حد مواد اوپیوئیدی بیش از شش برابر از سال 1999 شده است. بر اساس آخرین اطلاعات در دسترس, مصرف بیش از حد مواد افیونی باعث مرگ نزدیک به پنجاه هزار نفر یا بیش از هفت برابر تعداد سربازان ارتش ایالات متحده در جنگ های عراق و افغانستان شده است. بر اساس داده های موجود مصرف بیش از حد مواد افیونی در سال 2020 به حدود هفتاد هزار نفر و مجدداً در سال 2021 به هشتاد هزار نفر افزایش یافت. از سال 2015 نرخ مرگ و میر ناشی از مصرف مواد افیونی به کاهش امید به زندگی در این کشور که تاکنون بی سابقه بوده, کمک کرده است.
بسیاری از کارشناسان بخش بهداشت آمریکا آمار بالای مرگ و میر ناشی از مصرف مواد افیونی را ناشی از سال های تجویز بیش از حد داروهای مخدری قانونی توسط پزشکان می دانند. در واقع پزشکان با توجه به این موضوع که بیمار و درد او هنوز درمان نشده, شروع به تجویز داروهای قانونی مخدری بیشتری کردند و شرکت تولیدی دارویی نیز با توجه به سود سرشازی که از این طریق حاصل می کردند, عرضه دارویی بیشتری به بازار داشتند؛ در حالی که ادعا می کردند این داروها خطر و عوارض کمی دارند. در نتیجه ارائه دهندگان خدمات و مراقبت های بهداشتی تحت فشار قرار گرفتند که به جای تجویز داروهای قانونی مخدری از داروها و روش های نوین جایگزین مانند فیزیوتراپی و طب سوزنی استفاده کنند, اما این امر از سوی بیماران به دلیل اینکه داروها و روش های جایگزین پر هزینه و کتر در دسترس بودند کمتر مورد پذیرش قرار گرفته است. همچنین بسیاری از مصرف کنندگان داروهای قانونی مخدری هنگامی که به دلیل محدودیت های ایجاد دیگر نتوانند به اندازه کافی داروهای تجویز شده خود را مصرف کنند, ممکن است روی به اعتیاد و مصرف مواد غیرقانونی مانند هروئین و فنتانیل آورند. همه گیری کووید 19 اپیدمی مواد افیونی را در ایالات متحده وخیم تر کرده است, به گفته تحلیل گران اختلال در زنجیره تامین داروهای قانونی مردم را وادار کرده است تا به مصرف داروهایی روی آورند که کمتر با آنها آشنا هستند و در نتیجه عوارض و پیامدهای آن نیز ناشناخته است.
[1] oxycodone
[2] hydrocodone
[3] morphine
[4] methadone
بازنشر این مطلب با ذکر منبع «کادراس» بلامانع است.
اواخر ماه مارس 2022 گزارش سالانه سازمان ملل متحد درباره وضعیت تولید تریاک و مشتقات آن تحت عنوان مألوف «پیمایش تریاک افغانستان 2021» منتشر شد. این سند پنج فصل دارد؛ پس از مقدمه به «سطح کشت» پرداخته میشود و در سومین فصل کتاب «میزان تولید بالقوه و بالفعل تریاک» در افغانستان از نظر گذرانده میشود. «ارزش سرِ زمین تریاک و ارزش تولید و صادرات اوپییتها» جستار فصل چهارم این سند را تشکیل میدهد و در فصل آخر روششناسی جمع آوری دادهها و تحلیل آن به بحث گذاشته شده است.
یافته های کلیدی این گزارش که همه ساله توسط دفتر مقابله با جرم و مواد سازمان ملل منتشر می شود، نشان از کاهش کشت تریاک و افزایش قیمت آن دارد و همچنان تولید مواد مخدر ( تریاک، مورفین و هروئین) بزرگترین فعالیت غیر قانونی اقتصادی در افغانستان به حساب می آید. به عبارتی، تولید ناخالص اقتصاد غیرقانونی مواد مخدر افغانستان در سال 2021 1.8 تا 2.7 میلیارد دلار تخمین زده میشود که 9 درصد تولید ناخالص داخلی افغانستان در سال 2020 را به خود اختصاص داده است.
در پایان فصل کشت سالانه تریاک در ژوئیه 2021، سطح زیر کشت تریاک در افغانستان 177000 هزار هکتار برآورد شد که با کاهش 21 درصدی نسبت به سال 2020 همراه بوده است، در واقع نشان از کاهشی 47000 هزار هکتاری دارد. کشت خشخاش در دو دهه گذشته به طور متوسط افزایشی 4000 هزار هکتاری را سالانه تجربه کرده است، به نحوی که در سال 2020 با وجود شیوع کرونا افزایشی 37 درصدی داشته است.
بیشترین کشت خشخاش در سال 2021 در منطقه جنوب غربی با 79 درصد و پس از آن در مناطق غربی با 10 و مناطق شمالی با 6 درصد بوده است. مناطق شرقی و شمال شرق هر کدام 2 درصد از کل کشت را به خود اختصاص داده اند. همچنین، مناطق جنوبی و مرکزی روی هم 0.8 درصد از کل کشت را داشتهاند.
در سال 2021 کشت خشخاش کاهش داشته است که به تفکیک مناطق بدین گونه بوده است: منطقه غربی 50 درصد کاهش (18100 هکتار)، منطقه جنوب غربی 9 درصد کاهش (13200 هکتار)، منطقه شمالی 57 درصد کاهش (13000 هکتار) و منطقه شمال شرق 46 درصد کاهش (3100 هکتار).
هلمند همچنان ولایتی است که بیشترین کشت خشخاش را دارد و پس از آن قندهار، فراه، اورزگان، بادغیس، فاریاب، بدخشان، نیمروز و بلخ قرار داردند. تعداد ولایات عاری از کشت خشخاش در سال 2021 از 12 ولایت به 11 ولایت کاهش یافته است و ولایت سمنگان که در سال های پیش عاری از کشت خشخاش بود در سال 2021 به زیر کشت رفته است. همچنین تعداد ولایات متأثر از کشت خشخاش از 22 ولایت به 23 ولایت افزایش یافته است.
مقایسه دو سال میلادی 2020 و 2021 نشان می دهد، کاهش کشت خشخاش در سال 2021 در حالی است که در سال 2020 در همه مناطق افغانستان به غیر از منطقه شرقی، روند رو بهافزایش بوده است. درسال 2020 در تمام مناطق افغانستان به جز منطقه شرقی، افزایش کشت خشخاش مشهود بوده و بیشترین افزایش نسبی در مناطق جنوبی و پس از آن مناطق غربی، شمال شرقی، شمالی و مرکز و جنوب غرب به وقوع پیوسته است. همچنین کشت خشخاش در مناطق شرقی 28 درصد کاهش یافته است. این امر در حالی روی داده که مناطق جنوبی و غربی در صدر کاشت خشخاش برای سال 2021 قرار داشته اند.
گفتنی است، در حالیکه در سال 2020 قیمت سرِ زمین به پایین ترین بهای خود در چند سال اخیر رسیده بود، یعنی کاهش 18 درصدی، اما در سال 2021 قیمت سرِ زمین تریاک در همه مناطق افغانستان افزایش داشه است. علیرغم افزایش 13 درصدی میانگین قیمت تریاک، اما قیمت سرِ زمین این محصول در سال 2021 در مقایسه با قیمت در داخل افغانستان و همچنین بهای جهانی آن بسیار کم بوده است.
تداوم سطح بالای تولید تریاک که باعث اشباع بازار شده، احتمالاً از عوامل اصلی کاهش میانگین قیمتهای سرِ زمین به حساب میآید؛ چنانچه میانگین قیمتهای سرِ زمین در سال 2021 با وجود افزایش 13 درصدی، بسیار پایین باقی ماند. در واقع در سال 2020 هر کیلو تریاک در موقع برداشت 55 دلار بود که به 63 دلار افزایش یافت. این درحالیست قیمتهای زیر 100 دلار آمریکا آخرین بار در سال 2009 برای هر کیلو دیده شده بود (البته نرخ تورم بر این رقم اعمال نشده است).
ارزش تخمینی تولید تریاک سر زمین در سال 2021 در افغانستان بیش از 425 میلیون دلار بوده که نسبت به سال 2020 که برآوردی 350 دلاری ذکر شده است، 23 درصد افزایش قیمت را تجربه کرده است. این میزان در سال 2020 میلادی برابر با 20 درصد ارزش کلی تولید ناخالص داخلی افغانستان بوده است. همچنین تنها در هلمند، بزرگترین ولایت تولید تریاک در افغانستان، درآمد حاصل از تولید تریاک بالغ بر 250 میلیون دلار بوده که معادل 57 درصد کل ارزش تولید تریاک در این کشور است. در ارزیابی سطح زیر کشت خشخاش در سال ۲۰۱۷ در افغانستان، میزان سطح کشت خشخاش براساس مکانیزم تفکیکی به ولایات رتبه بندی و طبقه بندی شده است. از ۲۰۱۶ تا ۲۰۱۷ میزان کشت به دو برابر افزایش یافت و نگرانی های بسیاری را در سطح جهانی برانگیخت. به طور عمده افزایش کشت خشخاش در سال ۲۰۱۷ در ولایت هایی انجام شده که مرکز کشت به حساب می آیند. از این میان بیشترین افزایش کشت در ولایت هلمند اتفاق افتاده که نسبت به سال گذشته ۶۳٫۷۰۰ هکتار افزایش (بیش از ۷۹ درصد) را نشان می دهد. این ولایت به تنهایی نیمی از افزایش کشت خشخاش افغانستان در سال های ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷ را به خود اختصاص داده است.
با بازگشت طالبان به قدرت بهای تریاک نیز شدیداً افزایش یافته است؛ مقدار زیادی از تریاک تولید شده در افغانستان که ماده اولیه تولید هروئین به حساب میآید نیز، به خارج از این کشور قاچاق میشود و موجب شده تا تحرکات جهانی برای تولید هروئین با افزایش چشم گیری همراه باشد. بر اساس گزارشات دفتر مقابله با جرم و مواد سازمان ملل متحد، در سال گذشته میلادی بین 1.8 تا 2.7 میلیارد دلار درآمد حاصل از تجارت مواد مخدر بوده است که نشان دهنده اتکای اقتصاد افغانستان به تجارت این محصول است. در حالی کاهش تولید تریاک در سال 2021 همراه با افزایش چشم گیر قیمت آن بوده است و پیش بینی می شود در سال جاری میلادی بازار کشت و تولید این محصول در افغانستان تحت تاثیر حضور طالبان بسیار پر چالش باشد.
بازنشر این مطلب صرفاً با ذکر منبع «کادراس» بلامانع است.
بر اساس گزارشی که آوریل 2021 توسط دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرم ملل متحد UNODC منتشر شد ، در سال 2020 ، 224 هزار هكتار از زمين هاي افغانستان زير كشت خشخاش رفته و از محصول به دست آمده ، 6300 تن تریاک ( از هر هکتار ، 28 کیلو ) تولید شده که این وسعت کشت ، علاوه بر آنکه معادل مساحت مزارع خشخاش در سال 2014 است ، نسبت به وسعت زير كشت خشخاش در سال 2019 ، 37 درصد رشد دارد . جزییات دیگری از این گزارش نشان می دهد که در سال 2020 ، وسعت زمین های زیر کشت خشخاش در ولايات غرب ، جنوب ، جنوب غرب ، شمال و شمال شرق افغانستان ( در مجاورت مرز زمینی ایران ، پاکستان ، تاجیکستان ) افزايش داشته و علاوه بر انكه سطح گسترده اي از زمين ها در ولايات هلمند ( كانون اصلي كشت خشخاش افغانستان ) بادغيس ، قندهار ، اروزگان ، فارياب ، فراه ، بدخشان ، بلخ و نيمروز زير كشت خشخاش بوده ، وسعت كشت خشخاش در ولايات بادغیس ، 194 درصد ، فارياب ، 98 درصد ، قندهار و فراه ، 47 درصد ، نيمروز ، 46 درصد ، بدخشان ، 36 درصد ، هلمند ، 27 درصد و اروزگان ، 16 درصد نسبت به سال 2019 افزايش يافته است . در بخش ديگري از گزارش UNODC ، اعلام شده كه در سال 2020 ، فقط ولايات منطقه شرق افغانستان ( در مجاورت بخشي از مرز زميني با پاكستان ) كاهش 28 درصدي كشت خشخاش را ثبت كرده اند در حالي كه در باقي مناطق ، ميزان كشت ، افزایش نگران کننده ای افزايش داشته چنانكه 30 درصد افزايش كشت در ولايات مركزی ، 40 درصد در ولايات شمال شرق ( مجاور با پاكستان ) 33 درصد در ولايات شمال ( مجاور با تاجيكستان و ازبكستان ) 29 درصد در ولايات جنوب غرب ( مجاور با ايران ) 136 درصد در ولايات جنوب ( مجاور با پاكستان ) و 112 درصد افزايش كشت خشخاش در ولايات غرب افغانستان ( مجاور با ايران ) نسبت به سال 2019 ثبت شده است .
اگر زاویه نگاه را از افغانستان ، به سمت همسایه شرقي این کشور تغییر دهیم ، پاکستان ، از بابت استقرار در منطقه هلال طلایی ( افغانستان ، پاکستان ، ایران ) و همسايگي با افغانستان ، تاثيرات سهمگین تری را متحمل شده است . پاکستان در همه این سال ها ، از تغییرات و تنش های سیاسی و ناآرامی های افغانستان متاثر بوده علاوه بر آنكه اشتراک منافع حاصل از همسایگی ، تعلقات مشترک فرهنگی ، مذهبی ، زبانی و حتی تهاتر قدرت در گروه ها و قبایل مرز نشین دو کشور ، پیمان نانوشته ای را رقم زده که شاید مهمترین دستاوردش ، توافق برای تولید مشترک تریاک و هرویین بوده است ؛ توافق مشترک به این معنا که شاید در ميان سایر شبکه های تولید و تجارت مواد مخدر و محرک جهان ، بتوان نشانه ای از نفاق و رقابت منجر به جنگ پیدا کرد اما در تاریخ همکاری مشترک شبکه تولید تریاک و هرویین افغانستان و پاکستان ، ردی از درگیری و حتی رقابت در تجارت مواد مخدر پیدا نمی شود که البته این اتفاق هم دلیل مهمی دارد ؛ برخي گزارش های سازمان ملل نشان می دهد که ناامني افغانستان به دنبال لشكركشي هاي شوروي ، جنگ هاي داخلي در ايام حاكميت دولت امارت اسلامی ( طالبان ) و منازعات دولت هاي وقت با شورشي هاي افراطي و همچنين ، تنش هاي معاصر ناشي از اعزام و استقرار نيروهاي ناتو و نظاميان امريكا در خاك افغانستان ، یکی از مشوق ها در تصميم شبكه قاچاق مواد مخدر براي بهره برداري از ظرفيت هاي پاكستان و بخصوص ؛ بندر كراچي و همچنين ، انتقال بخشي از خطوط توليد هرويين به نواحي مرزي پاكستان بوده كه اين تصميم هم در طول 4 دهه گذشته و به دنبال افزايش تقاضاي بازار اروپا براي هرويين افغانستان ، از حمايت قبايل و باندهاي خرابكار پاكستان به عنوان بخشي از سهامداران سود اين تجارت كلان ، برخوردار شده است .
شراكت پاکستان در توليد و ترانزيت هرويين افغاني ، یک زنگ خطر برای همسایگان این کشور و هشداری مهم برای سران اتحاديه اروپاست. پاکستان با چهار کشور ، مرزمشترک زمینی دارد ؛ از شمال شرقی با چین ( 523 كيلومتر ) از غرب و شمال غربی با افغانستان ( 2430 كيلومتر ) از غرب با ایران ( 909 كيلومتر ) و از شرق با هند (2912 كيلومتر ) .
گزارش های دو دهه اخیر سازمان ملل ، تايید می کند که به دنبال افزایش تولید مت آمفتامین و هرویین در افغانستان ، قاچاق پیش سازها ( انیدرید استیک برای تولید هرویین و سودوافدرین برای تولید مت امفتامین ) از مرز مشترک چین و ایران و پاكستان به افغانستان افزایش داشته علاوه بر انكه به دنبال كاهش تدريجي توليد ترياك در پاكستان به دلیل شدت برخوردهاي دولت پاكستان با توليد مواد مخدر ، کاهش وسعت زمین های زیر کشت خشخاش در اين كشور و انحصار تمركز شبكه توليد مواد مخدر بر استحصال مرغوب در افغانستان ، به نظر مي رسد در سال های اخیر ، پاكستان به حیاط خلوت شبکه تولید مواد مخدر افغانستان تبدیل شده و سابقه گزارش های UNODC هم تایید می کند که حجم کشفیات انیدرید استیک در مبادی مرزی پاکستان برای انتقال به افغانستان ، فعالیت لابراتوارهای توليد مستقر در تقاطع مرز دو کشور و همچنین ، ترانزيت ترياك افغاني به پاکستان برای تولید هرویین ، افزایش یافته است . بر اساس گزارش UNODC ، در سال 2008 ، حدود 14 تن انیدرید استیک و 2 سال بعد ، 15.8 تن مواد پیش ساز در کراچی – بندر پورت قاسم – توسط پلیس پاکستان کشف و ضبط شده است . البته ، پاکستان ، تنها مسیر ترانزیت قاچاق پیش سازها به افغانستان نبوده و شبکه قاچاق مواد مخدر افغانستان ، در طول این سال ها ، نیاز پیش سازهای مورد استفاده در تولید هرویین و شیشه را از مسیرهای دیگر همچون امارات متحده عربی ، آسیای میانه ( تاجیکستان و ترکمنستان ) چین ، کره جنوبی ، هند و ایران هم تامین کرده اما مي توان با قاطعيت گفت كه پیوند برادری بین شبکه تجارت مواد مخدر افغانستان و پاکستان ، مشابهی در حوزه مخدرها ندارد . کارتل های مواد مخدر ، معمولا قائل به استقلال هستند تا جایگاه خود را در رقابت با رقیب ، تثبیت کنند . اعضاي مثلث طلایی ( کامبوج ، برمه و تایلند ) حوزه کوکایین در امریکای جنوبی ( کلمبیا ، بوليوي ، پرو ) و حتی متحدان اروپای شرقی ( لهستان ، بلغارستان ) که منافع مشترکی در قاچاق هرویین و انسان و ديگر جرايم سازمان يافته دارند ، هیچ کدام در این دهه ها حاضر نشدند کرسی ریاست را به همسایگان خود واگذار کنند . آنچه شرایط شبكه تجارت مواد مخدر افغانستان و پاکستان را از سایر مليت ها متفاوت می کند ، هم پیمانی در برخی اهداف بلند مدت است ؛ اهدافی که در ظاهر از تجارت مواد مخدر تغذیه می شود اما وقتی صفحات این سناریوی حجیم را ورق می زنیم ، جزییات دیگری ؛ جزییاتی بسیار مهم تر از افزایش تعداد مصرف كنندگان هرویین افغانی پررنگ می شود ؛ پاکستان ، يكي از کانون هاي تولید و حمايت از تروریست های افراطی است و گزارش هاي ادواري UNODC و دولت افغانستان تاييد مي كند كه در دهه دوم قرن 21 ، بيش از 20 گروه شورشي تعليم ديده در پاكستان يا با مليت پاكستاني ، علاوه بر ايجاد پايگاه هايي در مناطق تحت تصرف طالبان يا در نواحي مرزي دو كشور ، به ازاي تامين امنيت كاروان هاي ترانزيت مواد مخدر و بازاريابي جهاني ، از درامد تجارت مواد مخدر افغانستان ، سهم دريافت مي كنند تا زنده بمانند . امروز ، گره خوردن اهداف ايدئولوژيك و منافع مشترک شبکه های تروریستی افراطی و فعالان جرايم سازمان يافته در افغانستان و پاكستان ، آینده تلخی را برای همسایگان دو کشور رقم زده به اين معنا كه نقاط کور مرزهای چین و آسياي ميانه با افغانستان و پاکستان ، بندر ترخیص پیش سازهای تولید مخدرها و محرك ها به مقصد پاکستان و افغانستان است و نقاط کور مرزهای شرق ایران با افغانستان و پاکستان ، گذرگاه ترانزيت کاروان هايي که مخدرهای تولید شده در افغانستان و پاکستان را از غرب و شمال غرب کشور به قاره اروپا می رساند .
بر اساس گزارش جهانی مواد سال 2021 دفتر مقابله با جرم و مواد سازمان ملل متحد ارائه خدمات غیرحضوری درمان و پیشگیری از مصرف مواد با همهگیری کرونا بهبود یافته، اما بازارهای مواد مخدر با تغییر شکل قاچاق خود همچنان پررونق هستند. از زمانی که همهگیری جهانی کووید 19 جهان را دربر گرفت، بسیاری از کارها که به صورت حضوری و رو در رو بود، اکنون با استفاده از فناوری مبتنی بر اینترنت، تلفن همراه و یا سیستم پستی انجام شده است. در برخی از کشورها فناوریهای مدرن باعث تغییر شکل ارائه خدمات درمان و نحوه استفاده از داروها شده است. علیرغم برخی اختلالات در خدمات درمانی دارویی در ماههای نخست شیوع کرونا، بسیاری از کشورها برای انجام قوانین فاصله گذاری اجتماعی خدمات در خانه خدمات اقامت در منزل را جایگزین ارائه خدمات پزشکی حضوری کردند.
این امر مراقبان بهداشتی حوزه درمان را قادر میسازد تا از طریق مشاوره و ارزیابی اولیه بیمار خود ارائه خدمات داشته باشند. با این حال، در بسیاری از موارد تعطیلی خدمات غیرضروری بهداشتی و محدودیتهای تردد باعث قطع ناگهانی و غیرهماهنگ خدمات برای افراد مبتلاء به اختلالات مصرف مواد مخدر در ابتدای شیوع کرونا شده بود. از سوی دیگر انعطاف بیشتری در درمان بیماران با داروهای آگونیست به وجود آمد و به برخی از افراد مبتلاء به اختلالات مصرف مواد مخدر اجازه داده شد که دوزهایی از متادون را در منزل مصرف کنند.
سازگارهای ایجاد شده در نتیجه همهگیری کووید 19 در ارائه خدمات پیشگیری از مصرف مواد و درمان، مراقبت و توانبخشی اختلالات مرتبط با مصرف مواد مخدر ایدز در صورتی که حتی پس از پیان همهگیری نیز ادامه یابد، قابلیت بسیار بالایی در تسریع خدمات حوزه مقابله با مواد مخدر دارد. برای اطمینان از دستیابی برابر به خدمات مبتنی بر بستر اینترنت و به صورت عیرحضوری به ویژه در حاشیهپذیرترین مناطق باید سطح متفاوت سواد و دسترسی به فناوری اطلاعات را در نظر گیرند.
شواهد نشان دهنده آسیبپذیری بیشتر افراد مصرف کننده مواد؛ افراد دارای بیماریهای عفونی و زندانیان است، گروهی که باید در اولویتهای واکسیناسیون کووید 19 قرار گیرند. افرادی که انواع مواد را مصرف میکنند، چه در جامعه و چه در زندانها باید در برنامههای ملی مبارزه با کرونا قرار گیرند. چنین برنامههای باید تداوم داشته و در صورت انجام این خدمات نتایج بهداشتی آن به ویژه در خصوص کاهش انگ، تبعیض و نابرابری برای این گروهها بسیار پرفایده خواهد بود.
بازارهای مواد مخدر در ماههای ابتدایی بیماری کرونا در اکثر نقاط جهان به طور موقت مختل شدند، اما به سرعت بهبود یافتند. در واقع، همهگیری برخی از پویاییهای موجود در قاچاق را ایحاد یا تسریع کرده است. مواردی مانند افزایش حمل و نقل و استفاده از مسیرهای زمینی، آبراههها، هواپیماهای شخصی، محمولههای هوایی و بستههای پستی و روشهای بدون تماس مستقیم برای رساندن مواد به مصرف کنندگان.
از این رو، تقویت همکاریهای بینالمللی همچنان یک هدف اساسی برای مبارزه با مشکل پایدار قاچاق مواد مخدر است. ضروری است نهادهای اجرایی که در نقاط اصلی مرزی فعالیت دارند، در مورد رویکردهای موثر در بازدارندگی و استفاده از روشهای موثر، اطلاعات را با یکدیگر تبادل و دانش خود را در سطح منطقهای و بینالمللی انتقال دهند. این نهادها میتوانند استراتژیهای جدیدی برای بهبود کنترل هدفمند کانتیرها و محمولههای حمل شده در مسیرهای هوایی و دریایی تعریف کنند.
ظرفیت نظارت به محمولههای دریایی، زمینی، ریلی و هوایی باید به میزان قابل توجهی بهبود یابد، اما این امر در صورتی حاصل میشود که اطلاعات به طور موثر بین مقامات ملی و بخش خصوصی مانند شرکتهای هواپیمایی تجاری به اشتراک گذاشته شود. برای رسیدن به این هدف باید استراتژیهایی تدوین شود تا هدف آنها تغییر در پویایی قاچاق مواد از طریق رصد مداوم و شناسایی محمولههای هوایی مشکوک در هواپیماهای خصوص و تجاری باشد.
دفتر مقابله با جرم و مواد سازمان ملل متحد برای سال ۲۰۲۱ جهانیان را با شعار «برای نجات زندگی، حقایق درباره مواد مخدر را به اشتراک بگذاریم.» به مبارزه با مواد مخدر دعوت کرده است. به این معنا که حقایق و واقعیت واقعی در مورد مواد مخدر را ار منابع مورد اعتماد کسب کرده و سپس جامعه جهانی آنها را به اشتراک گذارد. در همین راستا ستاد مبارزه با مواد مخدر جمهوری اسلامی ایران نیز روز یک شنبه 6 تیر ماه به عنوان دومین روز هفته مبارزه با مواد مخدر با نام «یاریگران زندگی- خانواده و محیطهای آموزشی- پیشگیری از اعتیاد» انتخاب شده است. موسسه کادراس نیز سومین مقاله ویژه خود برای هفته مبارزه با مواد مخدر را تحت عنوان « پیشگیری از اعتیاد در خانواده و محیطهای آموزشی» به انتشار میرساند.
یکی از مهمترین سوالات در حوزه اعتیاد این است که «خانواده چه نقشی در گرایش فرد به سوی اعتیاد دارد؟»؛ شواهد نشان می دهد خانواده میتواند نقش مهمی در شکلگیری الگوهای ذهنی که منجر به رفتار و تفکر اعتیادآور میشود،داشته باشد. چرا که این الگوها در ذهن فرد بر اساس تجارب گذشته شکل گرفته و حاوی پیامهایی از والدین، خواهر، برادر، همسر یا حتی دوستان است. برخی از این الگوها به عنوان افکار و الگوهای تحریف شده ذهنی هستند که میتوان به آن تفکر اعتیادآور گفت، در واقع با ابتلاء فرد به سوء مصرف مواد یا وابستگی به هر رفتار اعتیادآوری مانند، پرخوری، اینترنت، بازی های رایانه ای، قمار و… نوعی از سبک خاص تفکر در او درونی میشود که می توان از زمان کودکی و نحوه ارتباط فرد با خانواده آن را دنبال کرد.
اخیراً نتیجه تحقیقات نشان داده، مشکلات بیولوژیکی والدین و اعتیاد والدین، به خصوص والدین مصرف کننده الکل، نقش مهمی در شکل گیری مشکلات کودکان و وابستگی آنها به الکل دارد. موضوع قابل توجه وجود والدین معتاد یا والدینی که مستعد اعتیاد هستند. اگر فرد در خانوادهای رشد یابد که یکی از والدین او معتاد باشد احتمال اینکه او به اعتیاد روی آورد نسبت به دیگران افزایش مییابد. والدین درگیر با اعتیاد اغلب فرزندانی را بزرگ میکنند که شاخصهای تفکر اعتیادآور در آنها دیده می شود. برخی معتقدند، اعتیاد، طرز تفکر مختص به آن را دارد و شکل گیری شخصیت اعتیادآور از والدین به فرزندان منتقل می شود. به گونه ای که منطق و تفکر اعتیادآور از کودکی در این خانوادهها آموزش داده میشود و فرد در دوران مهم زندگی خود یعنی کودکی ثانویه و نوجوانی مستعد ارتباط با افراد معتاد می شود.
بر این اساس، اهداف اصلی برنامههای پیشگیری از اعتیاد معمولا به دو موضوع مهم مربوط میشود: اول تاخیر در شروع مصرف مواد؛ دوم، کاهش دفعات و میزان مصرف مواد میان کسانی که شروع به مصرف کردهاند. مصرف زود هنگام انواع مواد، شانس گرایش فرد به اعتیاد را افزایش میدهد. چرا که مصرف مواد عملکرد مغز را تغییر میدهد و همین امر شکلگیری تفکر اعتیادآور را در فرد تقویت میکند. بنابراین، پیشگیری از مصرف زود هنگام انواع مواد و نوشیدنیهای الکلی ممکن است در کاهش خطرات ناشی از مصرف انواع مواد بسیار موثر باشد. در نوجوانان طلاق و جدایی والدین و مشکلات اقتصادی خطر مصرف مواد را افزایش میدهد و مهمترین عوامل خطری که میتواند موجبات گرایشات آنها به مصرف مواد را فراهم کند، عبارتند از: طلاق والدین و جابجایی و تغییر مدرسه.
طی سالهای اخیر پیشرفت قابل ملاحظهای در زمینه پیشگیری از اعتیاد مبتنی بر یافتههای علمی به دست آمده و مدلهای جدیدی نیز مطرح شده است که از جمله آنها میتوان به مدلهای مبتنی بر عوامل خطر و حفاظت کننده اشاره کرد. مهمترین جنبه مثبت این مدلها در ارزش پیشبینی آنها است. به این معنا که کودکان و نوجوانانی که در معرض عوامل خطرساز بیشتری مانند، مشکلات مربوط به خانواده، نگرشها و رفتارهای والدین به مواد و اختلافات خانوادگی قرار دارند، احتمال تجربه مصرف مواد و سایر مشکلات مرتبط در آنها افزایش پیدا میکند. همچنین تقویت عوامل محافظتی مانند تقویت مهارتهای زندگی مانند مهارت تابآوری، دلبستگی و پیوند عاطفی قوی با والدین، ارتباط قوی بین والدین و فرزندان و غیره نیز میتواند نقش مهمی در پیشگیری از گرایش به اعتیاد داشته باشد.
همچنین، تغییر مقطع آموزشی موقعیتهای اجتماعی، خانوادگی و آموزشی جدیدی روبروی نوجوان میگشاید که نقطه شروع آن میتواند ورود به مقطع راهنمایی باشد، چرا که اغلب در این دوره فرد در معرض موادی مانند سیگار و الکل قرار میگیرد. هنگامی که نوجوان وارد دبیرستان میشود، ممکن است با همسالانی آشنا شود که او را در معرض مستقیم مصرف مواد مخدر قرار دهند. وقتی افراد به پایان دوره دبیرستان میرسند، مستقلتر زندگی میکنند با ورود آنها به دانشگاه، به طور کامل از ساختار محافظتی خانواده و حتی مدرسه جدا و وارد دنیای جدیدی میشوند که تنها ایستارها و مهارتهای آموزش دیده در آنها میتواند راهگشا باشد.
باید گفت، میزان مشخصی از ریسکپذیری امری طبیعی در پروسه رشد به سوی بزرگسالی است. میل به تجربه چیزهای جدید و حرکت به سوی مستقل شدن امری سالم و پذیرفته شده است، اما همین امر هم میتواند فرد را به سوی مصرف مواد کشانده و برای او جذابیت ایجاد کند. بر اساس مطالعات، قسمتهایی از مغز انسان که قسمت قضاوت و تصمیمگیری را کنترل میکنند، تا زمانی که افراد در اوایل و حتی اواسط دهه ۲۰ زندگی خود نباشند به طور کامل توسعه و تکامل نمییابند و همین امر توانایی یک نوجوان را در ارزیابی دقیق خطرات مصرف مواد را محدود خواهد کرد و باعث میشود فرد در برابر فشار همسالان مصرف کننده مواد آسیبپذیرتر باشد. در نتیجه گرایش به اعتیاد در این مقطع از آنجا که هنوز قسمتهایی از مغز در حال توسعه و تکامل است، توانایی بیشتری برای اختلال و حتی تخریب عملکرد مغزی به ویژه در مناطقی که وظیفه ایجاد انگیزه، حافظه، یادگیری و قضاوت دارد را ایجاد میکند.
افسردگی، عدم موفقیت در مدرسه، بیکاری، روابط ناخوشایند با همسالان و اعضای خانواده و اعتما به نفس پایین در دوره بلوغ و حتی بزرگسالی به ویژه در گروههای پرخطر مانند مهاجران، افراد بی خانمان و نوجوانان تحت درمان دارویی و یا مبتلا به اختلالات روانی از عوامل مهمی است که آنها را به سوی مصرف مواد و الکل سوق میدهد.
بر این اساس، خانواده به عنوان نهادی که زمینه و بستر آموزش و رشد روانی و اجتماعی فرزندان را فراهم میسازد نقش مهمی در وضعیت روانی فرزندان دارد و از اعضایی تشکیل شده که به یکدیگر وابستهاند و رفتارشان به صورت کاملاً مجزا از کل سیستم خانواده قابل بررسی نیست. همچنین والدین به عنوان قویترین عوامل موثر بر الگوهای تعاملی خانواده به شمار میآیند. آنها با ایجاد روابط عاطفی سالم و سازنده، ابراز محبت و پذیرش تعاملات صحیح و شیوههای برخورد مناسب میتوانند بهترین و موثرترین شیوه اجتماعی شدن و مبنای یک تربیت صحیح را فراهم آورند. از طرفی، ریشه بسیاری از نابهنجاریها و آسیبهای اجتامعی را میتوان در روابط اعضای خانواده و روشهای تربیتی والدین جستجو کرد. اکثر مشکلات رفتاری فرزندان در خانواده منعکسکننده شرایط پیچیده بین فردی اعضای خانواده به ویژه والدین است. به عبارتی، وجود مشکلات رفتاری فرزندان به منزله روابط معیوب اعضای خانواده با یکدیگر است و به روشهای تربیتی نادرست والدین و تعاملات معیوب آنان با فرزندان ارتباط دارد.آمارها نشان از آن دارد که بخش مهمی از افرادی که گرایشات مصرف مواد و رفتارهای پرخطر در آنها بیشتر است از ناکارآمدی خانواده و روابط خانوادگی رنج میبرند. بررسی دلایل شروع مصرف مواد و همچنین الگوهای درمانی موجود حکایت از نقش بالای خانواده و ارتباط والدین در فرزندان دارد. تا جایی که امروزه تحت از خانواده درمانی در درمان بسیاری از آسیب های اجتماعی مانند اعتیاد استفاده میشود.
امروزه مدل خانواده درمانی در افراد مبتلاء به اعتیاد کمک میکند تا چرخه اعتیاد به ویژه در افرادی که با یک خانواده معتاد روبرو هستند، به نوعی قابل درمان باشد. چرا که بر اساس تحقیقات، چرخه نسبی اعتیاد از والدین به فرزندان و سپس از فرزندان به دوستان و اطرافیان، همان جامعه نزدیک فرد، شکل می گیرد. در این چرخه اعضای خانواده «زبان اعتیاد» را یاد گرفته و هنگامی که آنها روابط خود را به خارج از خانواده گسترش می دهند، با افرادی که با زبان آنها آشنا هستند و به گونه ای آنها را درک میکنند، ارتباط برقرار میکند. نکته مهم در این است که جستجوی افرادی که دارای این زبان مشترک هستند انتخابی آگاهانه نیست، بلکه یک رابطه عمیق عاطفی است. به عنوان مثال وقتی از شخص پرسیده می شود، چرا با فرد معتاد ارتباط برقرار می کنی؟ پاسخ این است: او با همان زبان من صحبت می کند. زبان او، همان جهان ذهنی فرد است که تفکر اعتیادآور از دوران کودکی به واسطه والدین در او شکل گرفته است.
خانواده درمانی موثر میتواند به عنوان یک رویکرد انگیزشی در درمان افراد وابسته با مواد به کار رود، به گونهای که باعث ایجاد انگیزه و آمادگی لازم برای تغییر در رفتار فرد مصرفکننده مواد شود. در سه دهه گذشته مداخلات مبتنی بر خانواده در درمان سوء مصرف مواد گسترش چشمگیری داشته است. هدف اصلی خانواده درمانی این است که حل مشکلات موجود را تسهیل نموده و رشد سالم خانواده را با تمرکز بر ارتباط بین فردی و اعضای مهم خانواده و شبکه اجتماعی بهبود بخشد.
با توجه به اینکه جوانان در این دوره از زندگی علاقه زیادی به تجربهی هیجانات جدید و احتمالاً خطرناک دارند؛ این احتمال وجود داردکه زندگی آنها تحت تاثیر عوامل آسیبزای اجتماهی و محیطی قرار گیرد. از این رو آموزش مهارتهای زندگی شامل، مهارتهای مدیریت خود و مهارتهای اجتماعی میتواند بسیار موثر باشد. مهارتهای خود مدیریت انفرادی شامل، قدرت تصمیمگیری و حل مسئله، آگاهی از تاثیرهای اجتماعی و مقاومت در برابر آنها، مقابله با اضطراب، افسردگی، خشم و ناکامی، مشخص نمودن هدف، خود رهبری و تقویت خویشتن میباشد. به نظر میرسد آموزش مهارتهای زندگی تاثیر مثبت در پیشگیری از گرایش به مصرف انواع مواد به ویژه میان جوانان و نوجوانان داشته باشد. به نحوی که با افزایش دانش درباره مضرات مواد و کسب مهارتهای مناسب، مقابله با مواد به امری ضروری در زندگی تبدیل میشود. آموزش مهارتهای زندگی برای مقابله در برابر مشکلات زندگی، به ویژه کاهش مصرف مواد که از برنامههای پیشگیری اولیه از اعتیاد است، لازم و ضروری است. کسانی که رضایت را به دست نمیآورند و کیفیت زندگی خود را نامطلوب میدانند، مطمئناً از روابط اجتماعی و دوستانه خود با دیگران در بیشتر محیطهای کاری ناراضی و زمینه را برای مصرف مواد مساعد میکنند.
آموزش مهارتهای زندگی، توانایی لازم برای کسب مهارت بالا را از طریق فنونی مانند، خودآگاهی، مثبتاندیشی، ابراز وجود، رشد و افزایش اعتماد به نفس و عزت به نفس، مهار و پایش خشم، حل مسئله و تصمیمگیری، مدیریت تنش، ایجاد محیطی مثبت و انعطافپذیری در اختیار افراد قرار داده است. توانایی در کسب مهارتهای زندگی در برابر مشکلات و رضایت مندی از زندگی به فرد کمک میکند تا از عهده مشکلات به خوبی برآید. به این معنا که، در بستری سالم و مثبت، بسیاری از مشکلات کوچک به خودی خود برطرف میشود و به تعارضها نیز به عنوان یک مسئله نگاه میشود که افراد میتوانند این مشکلات و ناراحتیها را با کم کردن توقعات خود برطرف نمایند. تاثیر مستقیم مولفههای مهارت زندگی در پایش شرایط ناخوشایند زندگی و بحرانزا باعث ارائه راهکارهای موثر در هنگام وقوع مشکل و در نتیجه بهبود عملکرد خانواده میشود.
دفتر مقابله با جرم و مواد سازمان ملل متحد برای سال ۲۰۲۱ جهانیان را با شعار «برای نجات زندگی، حقایق درباره مواد مخدر را به اشتراک بگذاریم.» به مبارزه با مواد مخدر دعوت کرده است. به این معنا که حقایق و واقعیت واقعی در مورد مواد مخدر را ار منابع مورد اعتماد کسب کرده و سپس جامعه جهانی آنها را به اشتراک گذارد. در همین راستا ستاد مبارزه با مواد مخدر جمهوری اسلامی ایران نیز روز شنبه 5 تیر ماه مصادف با 26 ژوئن و روزجهانی مبارزه با اعتیاد را به عنوان دومین روز هفته مبارزه با مواد مخدر با نام «یاریگران زندگی- همکاریهای فرابخشی وبینالمللی- پیشگیری از اعتیاد» انتخاب شده است. موسسه کادراس نیز دومین مقاله ویژه خود برای هفته مبارزه با مواد مخدر را تحت عنوان « اشتراک گذاری حقایق و سواد سلامت در حوزه مواد مخدر» به انتشار میرساند.
امروز 26 ژوئن و روز جهانی مبارزه با مواد مخدر است، روزی که از سوی سازمان ملل متحد تمامی کشورها دعوت به همکاری بینالمللی برای جهانی عاری از مواد مخدر شدهاند. هر ساله دفتر مقابله با جرم و مواد سازمان ملل با توجه به شرایط و نیازهای جهانی با شعار و نامگذاری ویژهای به استقبال این روز میرود؛ امسال نیز این دفتر روز جهانی مبارزه با مواد مخدر را به موضوع «برای نجات زندگی، «حقایق درباره مواد مخدر را به اشتراک بگذاریم.» اختصاص داده است. امری که نشان از اهمیت اشتراک حقایق در مورد مواد مخدر و پیامدهای فردی و اجتماعی مصرف آن دارد.
انتحاب این عنوان از سوی دفتر مقابله با جرم و مواد سازمان ملل نشان از نیاز واقعی بشر امروز از شناخت واقعیت و ماهیت واقعی مواد و تاثیری که میتواند بر زندگی فرد داشته باشد، دارد. چرا که در نتیجه تبلیغات سوء انجام شده مصرف برخی از مواد قبح چندانی ندارد و حتی ادعای عدم اعتیادآور دارد، در حالی که با بررسیهای جدی میتوان حقایق بیشماری از پیامدهای منفی مصرف مواد مانند ماریجوانا به جامعه جهانی و به ویژه نسل جوان ارائه داد. بر این اساس دفتر مقابله با جرم و مواد سازمان ملل به همگان دو توصیه مهم دارد: واقعیتها درباره مواد مخدر را بدانید و اطلاعات را تنها از منابع تایید شده مانند دفتر مقابله با جرم و مواد به اشتراک گذارید. اهمیت این موضوع به حدی است که امروزه در برنامههای جهانی مبارزه با مواد درک حقایق در حوزه مواد را با مفهوم سواد سلامت گره زدهاند؛ بدین معنا که هر فردی با ارتقای سواد سلامت خود میتواند از بسیاری از آسیبهای اجتماعی مانند اعتیاد از خود محافظت کند.
مفهوم سواد سلامت برای اولین بار در سال 1974 در رابطه با آموزش بهداشت و اهمیت تدوین حداقل استانداردهای سواد سلامت در محیط مدرسه ظاهر شد. سواد سلامت مجموعه اطلاعاتی در مورد سلامتی مربوط به منابع و خدمات موجود، پردازش، درک و استفاده از آنها است و ظرفیت فرد برای کسب، تفسیر و درک اطلاعات خدمات سلامتی برای تصمیمگیری مناسب در مورد سلامتی ضروری میباشد. برخورداری از سواد سلامت با به کارگیری مهارتهای خواندن، شنیدن، تجزیه و تحلیل و تصمیمگیری در موقعیتهای سلامتی مرتبط بوده و لزوماً به سالهای تحصیل یا توانایی خواندن عمومی باز نمیگردد.
سازمان بهداشت جهانی در گزارشی، سواد سلامت را به عنوان یکی از بزرگترین تعیینکنندههای امر سلامت معرفی نمود. همچنین به کشورهای جهان توصیه کرد که انجمنی متشکل از تمامی افراد متاثر از این امر را جهت پایش و هماهنگی فعالیتهای استراتژیک، در خصوص ارتقای سطح سواد سلامت در جوامع مختلف ایجاد شود.
نتایج مطالعات نشان از آن دارد که افراد دارای سواد سلامت پایین با وضعیتهای سلامتی ضعیفتر، نابرابریهای گستردهتر و هزینههای بالاتر سیستمهای سلامتی همراه میباشند و در نتیجه سواد سلامت پایین با نتایج بهداشتی ضعیفتر و استفاده ضعیف از خدمات بهداشتی ارتباط دارد و مجموعهای از عوامل مانند جنسیت، سطح تحصیلات، محل زندگی و وضعیت اقتصادی از مهمترین عواملی است که میتوان در مقوله سواد سلامت در نظر گرفت. شواهد نشان از آن دارد که سواد سلامت پایین ممکن است با رفتارهای خطرپذیر سلامتی مانند سیگار کشیدن و مصرف مشروبات الکلی یا مصرف مواد همراه باشد.
بهبود سواد سلامت عاملی تاثیرگذار در افزایش کیفیت رفتارهای بهداشتی مانند اتخاذ رفتارهای پیشگیرانه از اعتیاد است، چرا که سواد سلامت پایین با پیامدهایی چون انجام کمتر رفتارهای پیشگیری کننده، انجام کمتر فعالیت بدنی و مصرف دخانیات در ارتباط است. بنابراین میتوان گفت گرایش به اعتیاد با کیفیت زندگی و سطح سواد سلامت در ارتباط است. به این معنا که آمادگی به اعتیاد با میزان سواد سلامت و مولفههای آن مانند دسترسی، مهارت، خواندن، فهم، ارزیابی، تصمیمگیری و کاربرد اطلاعات رابطه مستقیمی دارد. به عنوان مثال آگاهی از حقایق واقعی مضرات مصرف سیگار و مواد مخدر و خطراتی که مصرف آن میتواند برای زندگی فرد داشته باشد دارای ارتباط معناداری با سواد سلامت است، همچنین نتایج برخی از پژوهشها نشان از آن دارد زنان با سواد سلامت بالاتر، گرایش کمتری به اعتیاد دارند و آسیبپذیری آنها از تنشهاس محیطی کمتر است. به عبارتی میتوان گفت سواد سلامت به افراد کمک میکند تا اطلاعات در این حوزه را راحتتر به دست آورده و پردازش و درک کنند و در نتیجه تصمیمگیری آگاهانهتری نیز داشته باشند.
دفتر مقابله با جرم و مواد سازمان ملل متحد برای سال 2021 جهانیان را با شعار «برای نجات زندگی، حقایق درباره مواد مخدر را به اشتراک بگذاریم.» به مبارزه با مواد مخدر دعوت کرده است. به این معنا که حقایق و واقعیت واقعی در مورد مواد مخدر را ار منابع مورد اعتماد کسب کرده و سپس جامعه جهانی آنها را به اشتراک گذارد. در همین راستا ستاد مبارزه با مواد مخدر جمهوری اسلامی ایران نیز روز جمعه 4 تیر ماه را به عنوان نخستین روز هفته مبارزه با مواد مخدر با نام «یاریگران زندگی- مبانی دینی و معنویت- پیشگیری از اعتیاد» انتخاب شده است. موسسه کادراس نیز نخستین مقاله ویژه خود برای هفته مبارزه با مواد مخدر را تحت عنوان «جایگاه مبانی دینی و معنویت در پیشگیری از اعتیاد» به انتشار میرساند.
اشتراکگذاری حقایق بخش مهمی از رسالت جهانی در مورد مضرات منفی مصرف مواد در جهان است که امروزه به واسطه تبلیغات گسترده در مورد عدم اعتیادآور نبودن برخی از مواد و تدوین سیاستهای متناقض بسیار مورد چالش قرار گرفته است. همچنین اشتراکگذاری حقایق بخش مهمی از برنامههای پیشگیری از اعتیاد در جهان است که نوع تفکر و جهت فکری به ویژه نوجوانان و جوانان در مورد مصرف مواد را جهت خواهد داد. با این نگاه، مبانی دینی و معنویت از چنان پتانسیلی در اشتراکگذاری حقایق و واقعیتها در مورد مصرف مواد مخدر برخوردار است که با آموزش آن به نسل جوان میتوان امیدوار به دریچهای جدید و همچنین عامل معنادهی قوی در پیشبرد برنامههای پیشگیری از اعتیاد و حتی درمان اعتیاد بود.
استدلال بر این است که برای مصرف انواع مواد وجود دو پیش شرط، تمایل به مصرف و در دسترس بودن مواد ضروری است. نظریههای مختلفی در توضیح علل مصرف مواد در زیستشناسی، جامعهشناسی و روانشناسی ارائه شده است، یکی از مدلهای بحثبرانگیز در بین دانشمندان «مدل بیماری» است. تز اصلی این مدل این است که اعتیاد یک پدیده بیولوژیکی است و بنابراین از نظر ژنتیکی از والدین به فرزندان منتقل میَشود. یکی از جنبههای مثبت این مدل کمک به رفع طرد و سرزنش اجتماعی فرد معتاد است و این دیدگاه را تقویت میکند که مصرفکنندگان مواد قربانیانی هستند که نیاز به کمک دارند نه سرزنش. بر خلاف مدل بیماری در اعتیاد، مدل کمتر نامآشنای اخلاقی با مولفه کلیدی تاکید بر اراده افراد در اعتیاد نیز دارای اعتبار است. بر اساس « مدل اخلاقی» افراد به اراده خود معتاد میَشوند. این مدل به دلیل تعصب و قضاوت کورکورانه مورد انتقاد جدی قرار گرفته، هر چند از نکات برجسته مدل اخلاقی این است که مسئولیت درمان و توانبخشی را هم بر عهده فرد معتاد میداند و اراده او را در بهبودی از اعتیاد بسیار مهم ارزیابی میکند. اما سوال مهم این است که جایگاه مبانی دینی و معنویت در پیشگیری از اعتیاد چیست؟ نگاه اسلام به مصرف انواع مواد چگونه است؟ از منظر اسلام روح فرد مبتلاء به سوء مصرف مواد دچار چه تحولی میَشود؟ در رابطه او با خدا چه اتفاقی رخ میدهد؟
با توجه به این امر که انسان موجودی زیستی-روانی-اجتماعی و معنوی است؛ نیاز است تا با این رویکرد در بررسی آسیبهای اجتماعی مانند اعتیاد به موازات عنایت به مولفههای روانشناختی، جامعه شناختی و زیستشناختی به رابطه دین و معنویت نیز توجه ویژه شود. امروزه مفاهیم سلامت معنوی و بهزیستی معنوی وارد حوزه آکادمیک شده و بسیار مورد توجه قرار گرفته است. در واقع درمان بیماریهای روانی و بهداشت روان و جسم مانند اعتیاد باید با باورها و رفتارهای معنوی همراه باشد. پژوهشها نشان دادهاند داشتن نگرش مذهبی، خودکارآمدی پایدار و باورهای مذهبی با کاهش استرسهای روانشناختی و پیشگیری از رفتارهای پرخطری مانند کشیدن سیگار، مصرف الکل و مواد در ارتباط است. به گونهای که دینداری و معنویت از تاثیر فشارهای زندگی بر گرایش به مصرف مواد میکاهد و در طول زمان نیز میزان افزایش مصرف مواد را مهار میکند.
خودکارآمدی به معنای اعتقاد محکم فرد به تواناییهای خود است که باعث تحریک انگیزش و منابع شناختی فرد در رشته اعمالی که برای انجام موفقیتآمیز یک کار خاص لازم است، میشود. خودکارآمدی بالا باعث افزایش تلاش، پشتکار و انگیزش فرد میشود و از موثرترین عوامل تعیینکننده عملکرد افراد به ویژه در کنترل، پایش و پیشگیری برنامههای کنترل مواد و اعتیاد است.
چهار منبع اصلی داوری شخص درباره خودکارآمدی عبارتند از: تجربیات موفق قبلی، تشویق و ترغیب کلامی، تجربههای جانشینی و انگیختگی فیزیولوژیکی. رفتار سوء مصرف مواد از یک سو به وسیله الگوبرداری، تقلید و تقویت در حوزهی روابط بین فردی آموخته میشود و از سوی دیگر تحت تاثیر عوامل درون فردی مانند خودکارآمدی و باورهای فردی قرار میگیرد بر این اساس بین افراد دارای اختلالات مصرف مواد مخدر با افراد دارای اختلالات مصرف مواد محرک و روانگردان در میزان خودکارآمدی تفاوت وجود دارد. افراد وابسته به مواد در مقایسه با افراد عادی و افراد وابسته به مواد محرک از خودکارآمدی پایینتری برخوردارند.
خودکارآمدی بالا در افراد سلامت معنوی را تقویت و از آن به عنوان سپری در مقابل وابستگی به مواد استفاده میشود. سلامت معنوی یکی از ابعاد مهم سلامت در انسان است که ارتباط هماهنگ و یکپارچه را بین نیروهای داخلی فراهم میکند و با ویژگیهای ثبت در زندگی، صلح، تناسب و هماهنگی، احساس ارتباط نزدیک با خویشتن، خدا، جامعه و محیط مشخص میشود. به نظر میرسد نوجوانانی که دارای بهره سلامت معنوی پایینی هستند و نمرات پایینی در اندازهگیری میزان فعالیت دینی به دست میآورنددر مقایسه با نوجوانان دارای سطح بالاتر فعالیت دینی، مصرف و سوء مصرف مواد بیشتری دارند.
بر این اساس گسترش باورهای خودکارآمدی در واقع شناختهایی که باعث شروع تغییرات رفتارهای سلامتی میشوند با تلاش بیشتر فرد در تحمل موانع و شکستهای زندگی همراه است. در خودکارآمدی، اعتقاد فرد بر این است که به واسطهی آن میتواند رفتار لازم برای رسیدن به یک هدف مورد نظر را به طور موفقیتآمیزی اجرا کند. در این راستا هوش معنوی یکی از مفاهیمی است که در کنار توجه روانشناسان به حوزه دین و معنویت توسعه یافته و راهکارها و راهبردهای استفاده از هوش معنوی را در حل مشکلات اجتماعی و فردی مانند اعتیاد را آموزش میدهد.
هوش معنوی شامل داشتن حس معنا و ماموریت نسبت به زندگی و ارزشها، حس تقدس در زندگی، درک متعادلتر از ارزش مادیات و اعتقاد بهتر شدن دنیا است، در واقع مجموعهای از تواناییها و ظریفیتها و منابع معنوی است که کاربست آنها موجب افزایش انطباقپذیری و در نتیجه سلامت روان افراد میشود. بدین معنا هوش معنوی به ما اجازه میدهد تا آنجایی که ممکن است موقعیت را تغییر و یا بهتر کرده و در واقع با استفاده از نگرشها و باورهای مذهبی شکل گرفته در چارچوب هوش معنوی به فرد اجازه اداره شرایط یا موقعیتهای نامناسب (مانند حضور در جمع دوستان و همسالانی که سیگار یا مواد کم خطر مصرف میکنند) داده میشود.
باید در نظر داشت، سبک زندگی هر فردی نقشی مهم در گرایش یا عدم گرایش او به اعتیاد دارد. با توجه به نقش آموزههای الهی در پیشگیری از رفتارهای پرخطر، امروزه نظر بسیاری بدان جلب شده است. با طبقهبندی قوانین اسلام، میتوان به اصولی دست یافت که در گستره وسیعی راه دستیابی به زندگی سالم را برای همگان امکانپذیر میکند. تجربه نشان میدهد، کسانی که ارتباط روحی خود را از راه عبادت با خدا حفظ کردهاند از عزت نفس و سلامت روحی و روانی بالاتری برخوردارند. بر اساس دیدگاه یادگیری اجتماعی، فرد رفتارهای نامطلوب را از خانواده، دوستان و محیط یاد میگیرد. اگر فردی که تشخیص وابستگی به مواد دارد، با فعالیتهای مذهبی یا شبکهای از دوستان که مواد مصرف نمیکنند و نگرشهایشان هم مصرف مواد را تحمل نمیکند، ارتباط برقرار کند، نگرشهای ضد مواد را یاد میگیرد و این نگرشها در او تقویت میشود. تجربیات نشان میدهند که در شکلگیری وابستگی به مواد مخدر شیوه زندگی، روابط اجتماعی، دلبستگیها و عواطف و رفتارهایی که در طی رشد فرد شکل گرفتهاند، نقش اساسی ایفا میکنند.
محیط زندگی فرد و روابط اجتماعی او در شکلگیری شخصیت او و بروز رفتارهای ناسالم و مخرب تاثیر مهمی دارد. اگر این محیط سالم باشد بیشَک فرد شخصیت سالمی در آینده خواهد داشت. همچنین محدوده روابط فرد با اطرافیان تعیین کننده رفتارهای درست و غلط وی در آینده خواهد بود. بر اساس تجربه افرادی بودهاند که در خانواده ناسازگاری پرورش یافتهاند اما به دلیل همنشینی با دوستان سالم و مذهبی به فردی سالم در جامعه تبدیل شده و در مقابل فردی در خانواده سالم و مذهبی رشد یافته اما به دلیل مراوده با دوستان و اطرافیان ناباب با مشکل روبرو شدهاند.
سبک زندگی از دیدگاه اسلام به مجموعهای از موضوعات مورد قبول اسلام در عرصه زندگی اشاره دارد که بر اساس آن معیار رفتار ما باید مبتنی بر اسلام و آموزههای اسلامی باشد. خدامحوری و حاکمیت ارزشهای اسلامی در زندگی از مهمترین معیارهای سبک زندگی مورد تایید در اسلام است. در این سبک زندگی، زندگی فردی و اجتماعی افراد باید مبتنی بر اسلام و رهنمودهای قرآنی باشد. اسلام با احکام جاودانه خود سبکی آرمانی و در عین حال واقعگرایانه را پیشنهاد نموده است که مبتنی بر نگرشی متعالی به هستی انسان است و در مقابل انسان را موجودی مسئول و مختار میداند که سرنوشت او به دست خودش رقم میخورد. در این سبک زندگی غایت آموزههای دینی رهایی از سبک زندگی غیر اسلامی که ایمان و عمل صالح، ملاک و معیار اساسی آن است. به عنوان مثال بر اساس مطالعات انجام شده فردی که مبتلاء به اعتیاد انواع مواد است، دچار نوعی نقص در اراده خود میباشد. نه اینکه آن فرد را بدون اراده بدانیم، بلکه محیط خانوادگی و اجتماعی فرد کمک کرده تا او دچار نقص در اراده در برابر مصرف مواد شود. به همین دلیل امروزه در درمان افراد دچار به سوء مصرف مواد تاکید بر بهبود نقص اراده و رفتارهای اعتیادگونه آنها میشَود و یکی از مهمترین ابزارهای دستیابی به این هدف بازآفرینی دوباره باورها و ارزشهای مذهبی در آنها عنوان شده است.
از این رو، آسیبهای اجتماعی مانند اعتیاد را میتوان با انتخاب سبک زندگی متناسب با جامعه کنترل کرد. در این میان پیشگیری و کنترل اعتیاد به ویژه در میان نوجوانان امری ضروری است. نوجوانی که مرحلهای حساس شامل گروه سنی ۱۹- ۱۰ سال است با ابعاد زیستشناختی، روانشناختی، اجتماعی و عاطفی همراه است که نوجوان را در معرض استرسهای فراوانی قرار میدهد. امروزه شیوع رفتارهای پرخطر به خصوص در نوجوانان و جوانان به یکی از مهمترین نگرانیهای جوامع بشری تبدیل شده است. با وجود انجام برنامههای وسیع اما در سه دهه گذشته رفتارهای مخاطرهآمیز در سطح جهان دارای رشد بالایی بوده است و در نتیجه هزینه پزشکی و مراقبتی آن رو به افزایش است. پیشگیری نیز موثرترین راه مقابله با اعتیاد امروزه در بسیاری از کشورهای جهان در حال اجرا است. رفتارهای پرخطر سنین نوجوانی و جوانی عمدتاً گرایش به سیگار، مصرف برخی مواد که با تبلیغاتی همچون اعتیادآور نبودن همراه بوده است مانند گل، اعتیاد و حتی سوء مصرف مواد است. شناخت این الگوهای رفتاری و اجتناب از انجام آنها منجر به فراهم شدن زندگی سالم و ارتقای سلامتی در نوجوانان و جوانان میشود.