Tag: مواد مُحرک

مساله قاچاق مواد مخدر تا قبل از فراگیر شدن مواد مخدر صنعتی بیشتر در ارتباط با مناطق آسیای غربی و آمریکای مرکزی بود که کشت مواد مخدر در آنجا رواج داشت. همزمان با رشد تجارت مخدرات صنعتی، دولت های فروپاشیده (Fail State) به دلیل ناتوانی در تامین امنیت و کنترل بر حدود سرزمین شان تبدیل به مراکز تولید و توزیع این مواد مخدر شدند و قاچاقچیان از وضعیت آشفته در این کشورها برای برپایی کارگاه‌های ساخت تولید مواد مخدر استفاده کردند. منطقه خاورمیانه که از دیرباز به دلیل بی ثباتی سیاسی و به تبع آن وضعیت آشفته امنیتی در جهان مشهور بوده، در یک دهه اخیر با موج جدیدی از قاچاق مواد مخدر مواجه شده است. کشورهای خاورمیانه همچون عراق و سوریه که در دو دهه اخیر عرصه جنگ های داخلی بوده اند در تامین امنیت در مناطق مختلفی دچار اختلال شدند و از کانون های تولید مواد مخدر صنعتی می باشند.

در این میان مناطق جنوب سوریه که یکی از میادین اصلی نبردهای گروه های شبه نظامی در طی دهه اخیر بوده اکنون به مرکز تولید مواد مخدر صنعتی کل منطقه شامات تبدیل شده است. این منطقه غیر آنکه به دلیل وضعیت امنیتی پیچیده و حضور نیروهای ارتش سوریه، مخالفان مسلح، پایگاه آمریکا در تنف و فعالیت نیروهای مقاومت شرایطی منحصر بفرد دارد. هیچ یک از طرف های فوق الدکر قادر به اعمال کنترل صددرصدی بر این منطقه وسیع و بیابانی نیست و این درحالی است که به دلیل قرار گرفتن در تقاطع مسیر جزیره العرب با شرق مدیترانه موقعیت ترانزیتی ممتازی دارد.

ترانزیت مواد مخدر صنعتی و بطور ویژه قرص های کپتاگون(ماده مخدر محرک ترکیبی از آمفتامین و تئوفیلین) از این منطقه به عراق که به دلیل جمعیت جوان و جامعه درحال تغییر عراقی یکی از بهترین بازارهای موادمخدر در منطقه است، رواج گسترده ای یافته است. همچنین لبنان هم به دلیل اینکه مقصد توریستی از کشورهای خلیج فارس محسوب می شود، بازار پر رونقی برای این مواد مخدر صنعتی است. با وجود تلاش های دولت بغداد، به دلیل فساد و وضعیت نابسامان مرزهای این کشور با سوریه عملا کنترلی بر این مناطق وجود ندارد. بیروت همواره در کنترل بر مرزهایش ناتوان بوده ولی با توجه به کاهش توریسم از کشورهای خلیج فارس اهمیت بازار لبنان کاهش یافته است. در این میان ظهور بازار جدید مواد مخدر در عربستان عامل اصلی رشد تجارت مواد مخدر صنعتی در جنوب سوریه بوده است.

جدال جدی در فضای رسانه ای درخصوص ذینفعان تجارت گران قیمت کپتاگون از سوریه به دیگر کشورهای منطقه وجود دارد. از یکسو رسانه های غربی و کشورهای خلیج فارس(عربستان و امارات) با استناد به اینکه نیروهای مقاومت در جنوب سوریه حضور دارند و لشگر زرهی چهارم ارتش سوریه به فرماندهی ماهر اسد برادر رئیس جمهور نیز در این منطقه فعالیت می کند، منشا تجارت کپتاگون را نیروهای مقاومت برای تامین هزینه های حضور نظامی معرفی می نمایند. در مقابل رسانه های نزدیک به مقاومت تاکید دارند که اولا راه اندازی کارگاه های تولید کپتاگون مربوط به دوره حضور داعش و در حوزه تحت کنترل این گروه تروریستی است. تروریست های داعش از کپتاگون برای افزایش شجاعت و تمرکز تروریست ها استفاده می کرد و برکسی پوشیده نیست که داعش و دیگر گروه های مسلح در ابتدای شکل گیری مورد حمایت کشورهای عرب خلیج فارس و آمریکا بود.

اکنون هم تروریست ها در مناطق جنوب سوریه در سایه حمایت هوایی و زمینی نیروهای آمریکایی که در پایگاه تنف حضور دارند، بدون هراس از دولت دمشق فعالیت دارند. رسانه‎های مقاومت تاکید دارند که تجارت قاچاق مواد مخدر از جنوب سوریه توسط گروه های شبه نظامی مسلح همچون مغاویر الثوره و جیش انصارالدین، لواء الحق و…  درحال مدیریت است. این گروه های تروریستی بعد از کاهش کمک های دریافتی از کشورهای عرب خلیج فارس وارد تجارت کپتاگون شدند و با استفاده از وضعیت امنیتی آشفته با راه اندازی کارگاه های تولید مواد مخدر سعی در تامین منابع مالی مورد نیازشان دارند. این گروه ها برای تامین نیروی کار نیز به سراغ اردوگاه های آوارگان سوریه همچون اردوگاه الزعتری در شمال اردن رفته اند.

نکته قابل توجه در این میان این است که بازار جدید کپتاگون تولید شده در سوریه عراق و لبنان نیست بلکه عربستان مهمترین هدف قاچاقچیان می باشد. عربستان در سایه تغییرات اجتماعی تحت هدایت محمد بن سلمان شاهد نوعی از انفتاح اجتماعی بوده و گزارش‌ها حاکی از رشد مصرف مواد مخدر و مشروبات الکلی در این کشور دارد. قاچاق قرص های کپتاگون از مسیر اردن به عربستان یکی از بهترین مسیرهای ممکن برای رسیدن به بازار روبه رشد مواد مخدر عربستان است. هرچند گزارشی درباره آمار مصرف مواد مخدر عربستان در دسترس رسانه‌ها نیست ولی شبکه های اجتماعی از فیلم های مربوط به جوانانی که در مراسم های رقص و آواز در ریاض و جده درحال سرخوشی و سرمستی هستند، حاکی از افزایش نرخ مصرف مواد روان گردان در این کشور می باشد. همچنین رسانه های محلی در این کشورها نیز بدون اشاره به ارقام نسبت به رشد نگران کننده اعتیاد در میان جوانان سعودی ابراز ناخرسندی می نمایند و خواستار برخورد حکومت با این پدیده هستند.

در واقع می‌توان اینطور نتیجه گیری کرد که بازارهای بزرگ مواد مخدر به در عراق و لبنان و ویژه در عربستان مهمترین عامل رشد تولید مواد روانگردان صنعتی در جغرافیای جنوب سوریه بوده است. هرچند ناامنی جاری در این منطقه به رشد این امر کمک کرده اما دلیل اصلی روند روبه رشد تولید مواد مخدر در جنوب سوریه معلول رشد دو بازار بزرگ و پرتقاضا در جنوب شرق(عراق) و جنوب غرب(اردن-عربستان) می باشد.

قانونی شدن تولید، تجاری سازی و مصرف انواع مخدر-محرک در نقاط مختلف جهان تبدیل به چالش اساسی برای نهادهای مسئول در حوزه مبارزه و کنترل مواد مخدر همچون دفتر مبارزه با مواد و جرم سازمان ملل و نمایندگی‌های بومی در واحدهای سیاسی شده است. موافقان قانونی شدن ماری جوانا یا حشیش معتقدند که این مواد «خطر جدی» برای سلامتی افراد نداشته و اعتیاد بسیار کمتری در مقایسه با سایر مواد مخدر یا محرک دارند. در سوی مقابل مخالفان قانونی شدن مواد یاد شده معتقدند هنوز هیچ سلسله آزمایش منسجی اعتیادآور نبودن کانابیس را ثابت نکرده و مطرح شدن چنین مطالبی صرفا «ادعای بی‌اساس» است. در جریان این مناقشه تاکنون کشورهایی همچون هلند، آرژانتین، اسرائیل، مراکش، ژاپن، تایلند و برخی ایالت‌های آمریکا گام‌های جدی در زمینه عادی مصرف محدود «Soft Drug» برداشتند اما به نظر می‌رسد در روند همه‌گیر شدن این پدیده راهی طولانی در پیش است. در ادامه این یادداشت به بهانه قانونی شدن کشت و مصرف محدود ماری جوانا و حشیش در آلمان، به بررسی این پدیده فراگیر در سراسر جهان خواهیم پرداخت.

روز جمعه بیست‌وسوم فوریه 2024 (چهارم اسفند 1402) پارلمان آلمان با قانونی شدن مصرف حشیش و ماری جوانا به شکل محدود موافقت کرد. در جریان این رای گیری 407 نماینده رای موافق، 226 نماینده رای مخالف و 4 نماینده نیز رای ممتنع دادند. براساس این قانون بحث برانگیز از نخستین روز ماه آوریل کاشت سه گیاه خانگی و مصرف 25 گرم حشیش برای افراد بالای 18 سال منع قانونی نخواهد داشت. یکی دیگر از مجوزهای قانونی صادر شده مربوط به تشکیل «انجمن‌های کشت ماری‌جوانا» با حضور حداکثر 500 عضو و کشت غیرتجاری شاهدانه است. اعضای این انجمن‌ها باید مقیم آلمان بوده و محصول کشت شده را تا 50 گرم بین یکدیگر توزیع کنند. در تبصره این قانون آمده است که مصرف ماری جوانا و حشیش در یکصدمتری مکان‌های آموزشی، ورزشی و سایر اماکن عمومی ممنوع است. حزب «سبزها» و «حزب دموکرات آزاد» آلمان در دفاع از تصویب این قانون معتقدند برلین گام مهمی در جهت کاهش استعمال مواد خطرناک همچون مت آمفتامین برداشته است. این احزاب معتقدند تصویب چنین قانونی سبب از رونق افتادن بازار فروشندگان غیرقانونی در کوتاه مدت و میان مدت خواهد شد.

با توجه به روند سریع قانونی سازی کانابیس در نقاط مختلف جهان؛ به ویژه کشورهای صنعتی به نظر می‌رسد دیر یا زود امواج قانونی سازی کانابیس به منطقه غرب آسیا نیز خواهد رسید. نقطه شروع این روند تجویز مصرف پزشکی ماری جوانا در ابعاد محدود و کنترل شده است. درحال حاضر چنین روندی در برخی کشورهای منطقه آغاز و تبدیل به مسئله‌ای عادی شده است. در چنین شرایطی لازم است تا نهادهای ذی‌صلاح در حوزه کنترل و مقابله با مواد مخدر؛ به شکل مشخص ستاد مبارزه با مواد مخدر تصمیمات جدی در قبال این روند اجتناب ناپذیر اتخاذ کند. هم‌اکنون میزان مصرف ماری جوانا یا همان «گل» در میان نسل جدید با رشد چشمگیر همراه بوده و پیش‌بینی می‌شود که در کوتاه مدت تبدیل به یکی از سه مواد پرمصرف در میان جامعه معتادان ایرانی شود. سوال کلیدی آن است که اگر قرار باشد مصرف کنندگان «گل» پس از مدتی روی به مواد خطرناک تری همچون مت آمفتامین، قرص‌های روان گردان، کوکائین یا هروئین بی‌آورند، نهادهای قانون گذار باید چه تصمیمی درباره این روند اتخاذ کنند؟

تهدید مصرف یا بیش مصرفی موادهای جدید سبب می‌شود تا واحدهای سیاسی با سوالات، ابهامات، چالش‌ها و در نهایت تصمیمات سخت و پیچیده در حوزه مبارزه با مواد مخدر روبه رو شوند. به هر ترتیب بازار غیرقانونی مواد مخدر به مانند هر بازار دیگری براساس منطق «عرضه و تقاضا» سعی می‌کند تا با توجه به نیاز مصرف کنندگان مواد نیاز افراد را تامین کند. برخی کارشناسان معتقدند دولت می‌تواند با ورود هدفمند به چرخه عرضه مواد و هدایت آن به سمت مواد «محدود» و کم خطر، ضربه جدی به شبکه توزیع مواد صنعتی بزند. به عبارت دیگر عرضه کنترل شده مواد کم خطر ضمن به حاشیه بردن موادهایی همچون مت آمفتامین یا روان گردان‌ها، سبب ایجاد منبع درآمد پایدار برای دولت می‌شود که مقامات ذی صلاح می‌توانند از این درآمد در زمینه «پیشگیری» و «آموزش» شهروندان برای دوری از انواع مواد استفاده نمایند.

تشدید رقابت ژئواستراتژیک آمریکا و چین در روند حفظ یا تغییر نظم جهانی؛ موجب کشانده شدن دامنه رقابت میان پکن- واشنگتن به حوزه جرائم سازمان یافته همچون قاچاق انسان، سرقت اطلاعات و فناوری حساس، جاسوسی از حریم خصوصی افراد و جمع‌آوری اطلاعات شهروندان و تجارت مواد  مخدر (به‌ویژه فنتانیل) شده است. واشنگتن مدعی است که پکن با هدف ضربه به نوجوانان و جوانان آمریکایی از طریق خاک کشورهایی همچون مکزیک و کانادا اقدام به قاچاق فنتانیل به خاک آمریکا کرده است.

براساس آمارهای منتشر شده از سوی وزارت امنیت داخلی آمریکا میزان مرگ و میر ناشی از مصرف فنتانیل در بین جوانان آمریکایی از سال 2019 و 2021 افزایش 184 درصدی را به ثبت رسانده است. به گزارش مرکز ملی آمارهای سلامت در آمریکا تنها در سال 2021 قریب به 106 هزار آمریکایی به دلیل مصرف این مواد جان خود را از دست دادند. قاچاق فنتانیل به ایالات متحده در حالی به چین نسبت داده می‌شود که پکن بارها از طریق تریبون‌های رسمی و رسانه‌ای این ادعا واشنگتن را قویا رد کرده است.

به گزارش «سی ان ان» حال در جدیدترین اقدام ضدچینی کاخ سفید، وزارت خزانه‌داری هشت نهاد و نه فرد چینی و مکزیکی را به دلیل ترانزیت و فروش تجهیزات تولید قرص‌های تقلبی را در لیست تحریم‌های فدرال قرار داد. دلیل اصلی وضع این تحریم‌های جدید مقابله با اپیدمی واردات غیرقانونی فنتانیل به بازار مخدری آمریکا عنوان شده است. در ادامه گزارش این وزارت‌خانه آمده است که این اهدف به صورت مستقیم و غیرمستقیم در حوزه فروش ماشین‌های پرس قرص و سایر تجهیزات مورد استفاده برای قرار دادن علامت‌های تجاری تقلبی بر روی قرص‌های تولید شده، اغلب فنتانیل، نقش جدی ایفا کردند. برایان نلسون معاون وزارت خزانه‌داری آمریکا در امور تروریسم و اطلاعات مالی در بیانیه‌ای گفت:«تحریم‌های وزارت خزانه‌داری هر مرحله از  زنجیره تامین مرگبار فنتانیل را که منجر به افزایش مسمومیت‌ها و مرگ‌ ومیر در سراسر کشور (آمریکا) شده است را هدف قرار می‌دهد.»

شرکت چینی «Youli Technology Development» یکی از چند نهادی است که به دلیل تامین ماشین‌های پرس قرص در لیست تحریم‌های وزارت خزانه داری آمریکا قرار گرفته است. شرکت «Yason General Machinery» دیگر نهاد چینی است که متهم به رساندن تجهیزات ساخت قرص به کارتل مکزیکی سینالوآ است. وزارت خزانه‌داری آمریکا مدعی است که تجهیزات تامین شده از سوی طرف چینی برای ایجاد آزمایشگاه‌های پیشرفته تولید با هدف تولید میلیون‌ها قرص فنتانیل در هفته ایجاد شده است.

در سوی مقابل سفارت چین در آمریکا با محکوم کردن اقدام تحریمی وزارت‌ خزانه‌داری، واشنگتن را عامل اصلی مشکلات مربوط به مواد مخدر در سراسر جهان دانست. کارشناسان چینی بر این اعتقادند که تحریم‌های اخیر آمریکا سبب دشوار شدن همکاری واشنگتن- پکن در مسیر مبارزه با مواد مخدر خواهد شد. تحریم‌های مخدری آمریکا در حالی شرکت‌های چینی را هدف قرار می‌دهد که این کشور از پیشگامان عادی‌سازی موادی مخدری همچون ماری جوانا و روان گردان‌های مصنوعی در سراسر  جهان است.

در «جنگ سرد جدید» دولت‌ های آمریکا سعی خواهند کرد تا با فعال کردن گسل‌هایی همچون  مسئله تایوان، مناقشه دریایی چین جنوبی، حقوق اویغورها در استان سین کیانگ، جنگ تعرفه‌ها، تحریم‌های ابر شرکت‌های چینی (مانند هوآوی، تیک تاک و علی بابا) به بهانه آزادی بیان و هدف قرار دادن تصویر چین به  بهانه قاچاق فنتانیل به آمریکا به تدریج دولت مرکزی چین را تضعیف کرده و جلوی توسعه اقتصادی چین را بگیرد. برهمین اساس پیش‌بینی می‌شود آمریکا طی سال‌های آینده به بهانه تولید، قاچاق و ترانزیت غیرقانونی فنتانیل به آمریکا، تحریم‌های جدیدی را علیه شرکت‌های دولتی- خصوصی و افراد حقیقی- حقوقی چینی وارد نماید. به نظر می‌رسد پرده آخر از نمایش ضدچینی آمریکا الصاق برچسب «دولت مخدری» به حزب کمونیست چین باشد.

دولت‌های عضو سازمان‌ ملل‌متحد بر اساس سه کنوانسیون 1961، 1971 و 1988 انواع مخدر را با توجه تاثیر آن بر روی وضعیت سلامتی، مصرف پزشکی- قانونی و خطراتی که احیانا برای مردم دارد دسته‌بندی می‌کنند. البته دسته‌بندی سازمان ملل می‌تواند در قاره‌های مختلف و به توجه به آخرین تحولات ملی- منطقه‌ای به صورت‌های گوناگون مورد توجه و اجرا قرار بگیرد. به عنوان کشورهای عضو اتحادیه اروپا مانند آلمان به دنبال «قانونی‌سازی» و «تجاری سازی» کانابیس تحت حاکمیت فدرال است. در ادامه این یادداشت نگاهی به دسته‌بندی انواع مخدر یا محرک توسط کنوانسیون‌های سازمان ملل متحد خواهیم داشت.

حدود 250 ماده در جدول ضمیمه کنوانسیون مشترک سازمان ملل درباره مواد مخدر (نیویورک- 1961، اصلاح شده 1972)، کنوانسیون مواد مخدر و مواد روان گردان (وین- 1971) . کنوانسیون مبارزه با قاچاق غیرقانونی مواد مخدر (معرفی کنترل بر پیش‌سازها (وین- 1988) درج شده است. هدف از این فهرست «کنترل» و «محدود کردن» استفاده از این مواد براساس طبقه بندی ارزش درمانی، سوء مصرف و خطرات آن برای سلامتی و به حداقل رساندن انحراف داروهای شیمیایی به سمت تولید غیرقانونی مواد است.

کنوانسیون 1961 سازمان ملل (اصلاح شده در سال 1972) در خصوص مواد مخدر تولید، ساخت، صادرات، واردات، توزیع، تجارت و مصرف و نگهداری مندرج در جدول‌های این کنوانسیون ممنوع اعلام شده است. به عنوان مثال در دهه 70 و 80 میلادی کانابیس، کوکائین، هروئین، متادون، مورفین و تریاک در ذیل بخش «کنترل خیلی شدید» قرار داشتند. به عبارت دیگر تمام اقدامات کنترلی برای نظارت و مبارزه با این مواد باید در دستور کار کشورهای قرار می‌گرفت. همچنین مواد نام برده موادی با خاصیت «اعتیاد آوری بالا» و خطرناک در وضعیت سوء مصرف تقسیم بندی شدند. در همین جدول موادی همچون کدئین، دی‌هیدروکدئین و پروپرام در دسته «مواد نرم» قرار می‌گیرند.

در کنوانسیون 1971، مواد روان گردان نیز در لیست نظارت بین‌المللی قرار گرفتند. مجددا اهداف این کنوانسیون نیز محدود کردن استفاده از این مواد در موراد «پزشکی» و «علمی» بود. (ماده 5 و 7) نکته قابل ذکر آن است که برخی مواد روان‌گردان با وجود برخی خواص درمانی می‌توانند خطر «سوء مصرف» را نیز برای افراد معتاد داشته باشند.

به عنوان مثال «ال اس دی»، «ام دی ام ای»، مسکالین، اکستازی و تتراهیدروکانابینول در دسته کنترل «خیلی سخت» قرار می‌گرفتند. استفاده از این مواد به غیر موارد «علمی» یا محدود پزشکی ممنوع اعلام شد. اساسا این مواد ارزش درمانی بسیار کم (یا اصلا) ندارند و «سوء مصرف» آنها سلامت عمومی را تهدید می‌کند. در دسته دوم این جدول محرک‌های آمفتامین و مت‌آمفتامین‌ها قرار می‌گیرند. این مواد نیز به مانند اعضای دسته اول ارزش درمانی بسیار کمی دارند و خطری جدی برای سلامت عمومی محسوب می‌شوند. در دسته سوم این جدول باربیتورات‌ها، آموباربیتال و بوپرنورفین قرار گرفتند. این مواد برای مقاصد پزشکی اجازه مصرف دارند.

شناخت صحیح و اصولی نسبت به انواع مخدر، محرک یا روان گردان می‌تواند در بهبود شاخص‌های سلامت عمومی جامعه کمک شایانی انجام دهد.  دلیل اصلی بسیاری از گرایش به استعمال انواع مواد به دلیل عدم آگاهی یا اطلاعات غلطی است که در سطح جامعه باعث فریب نسل جدید شده است. به عنوان مثال «صنعت کانابیس» با پشتیبانی کارتل‌های بزرگ مخدری توانسته در نظام قانونی بسیاری از کشورهای غربی نفوذ کرده و این باور غلط را به جامعه القاء کند که مصرف ماری جوانا اعتیاد آور نیست و خطری برای سلامت فرد ندارد! این در حالی است که بسیاری از یافته‌های علمی یافته‌های متفاوت و گاها متضادی را نشان می‌دهد.

یکی از مهمترین بحران های پیش رونده بازارهای جهانی مواد روند رو به افزایش تولید مواد مصنوعی  است. در گذشته، تعداد محدودی پیش‌ساز شیمیایی برای تولید مواد مصنوعی مانند آمفتامین ، متامفتامین  و اکستازی مورد استفاده قرار می‌گرفت، این مسئله طی دو دهه گذشته تغییر کرده است. از آنجا که پیش‌سازهای اصلی مورد اشاره در بالا همگی تحت نظارت بین‌المللی قرار دارند، قاچاقچیان به دنبال گزینه‌های دیگری بوده‌اند. طی سال‌های متمادی، قاچاقچیان به منظور غلبه بر نظارت‌های اعمال شده، راهبرهای مختلفی اتخاذ کرده‌اند؛ و بدین منظور از پیش‌سازهای جایگزینی که در تمامی کشورها به‌خوبی تحت نظارت قرار ندارند و اصطلاحاً «پیش سازهای طراحی‌شده» نام دارند، استفاده می‌کنند که شامل پیش‌سازهایی شیمیایی است و به طور ویژه به منظور دور زدن سیستم نظارتی موجود طراحی شده‌اند. همچنین، از فرآیندهای آماده‌سازی دارویی حاوی مواد شیمیایی پیش ساز تحت نظارت نیز برای تهیه پیش سازهای مورد استفاده در مواد مخدر استفاده شده است؛ زیرا اگرچه چنین موادی تحت نظارت قرار دارند، اما از تعدادی از مکانیسم‌های نظارتی مانند سیستم اعلان‌های قبل از صادرات معاف هستند.

طی دو دهه گذشته، بازارهای مواد مخدر از نظر تنوع و ترکیب مواد مصرفی و قاچاق، فرآیندهای تولید و ساختار سازمانی سازمان‌های قاچاق مواد مخدر، به طور فزاینده‌ای پیچیده شده‌اند. ظهور سریع مواد مخدر جدید، و همچنین ترکیبات جدیدی از مواد تحت نظارت و آن‌هایی که تحت نظارت نیستند، همراه با آمار فزاینده سوء مصرف مواد مخدر، چالش‌های جدیدی را در زمینه تقاضای مواد مخدر و تلاش برای نظارت بر عرضه در سطح ملی، منطقه‌ای و جهانی ایجاد می‌کند.

در اواخر دهه ۱۹۹۰، ۲۳۰ ماده روان‌گردان که تعداد انگشت شماری از آن‌ها بر بازارهای جهانی مواد مخدر تسلط داشتند، تحت نظارت بین‌المللی قرار گرفتند؛ از جمله مهم‌ترین آن‌ها کانابیس، کوکائین، تریاک، هروئین، آمفتامین و اکستازی بود. اکنون که دو دهه از آن زمان می‌گذرد، اوضاع تغییر کرده است؛ زیرا مواد بسیار بیشتری در بازار وجود دارد. تعدادی مواد روان‌گردان مصنوعی جدید (به عنوان مثال، مواد روانگردانی که ویژگی‌هایی مشابه با موادی که تحت نظارت بین‌المللی هستند را دارند) از جمله کانابینوئیدهای مصنوعی، کاتینون ها، فنیل آمین‌ها، پیپرازین ها و آنالوگ‌های مختلف فنتانیل، در دهه گذشته در بازارهای مواد مخدر ظاهر شدند. در نتیجه، موج جدید دسته‌بندی این نوع مواد در سطح بین الملل، منجر به افزایش تعداد کل مواد تحت نظارت بین‌المللی از ۲۳۴ مورد در سال ۲۰۱۴، به ۲۸۲ مورد در سال ۲۰۱۸ شده است. در همین حین، تعداد مواد روان‌گردان جدید، از ۱۶۶ ماده در دوره ۲۰۰۵ تا ۲۰۰۹، به ۹۵۰ ماده در پایان سال ۲۰۱۹ افزایش یافته است. در سال‌های اخیر، مقامات سراسر جهان، بیش از سه برابر موارد روانگردان‌های تحت نظارت بین‌المللی (مواد روان‌گردان جدید) شناسایی کرده‌اند. با توجه به سرعت ظهور مواد جدید، سیستم های نظارت ملی تعداد مواد بیشتری را تحت نظارت قرار داده‌اند. بنابراین، جایگاه قانونی بسیاری از این مواد در مدت زمان کوتاهی تغییر پیدا کرده است. از سال ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۸ دولت‌های عضو UNODC نزدیک به ۳۰ هزار آزمایشگاه مخفی که مشغول تولید انواع محرک‌های آمفتامینی بودند را از میان برده‌اند. تقریباً ۹۵ درصد این آزمایشگاه‌ها مت‌آمفتامین، ۲ درصد آمفتامین، ۱ درصد آمفتامین و موارد باقی‌مانده به تولید محرک‌ها می‌پرداختند. بیشتر آزمایشگاه‌های مذکور یا به تعبیر کارتل‌های مخدری «آشپزخانه‌ها»  در قاره آمریکا مستقر بوده‌اند (۸۴ درصد). به‌ویژه ۹۹ درصد آشپزخانه‌های ویران شده، در آمریکای شمالی قرار داشته است. ۶ درصد آزمایشگاه‌ها نیز در آسیا و اروپا قرار داشته‌اند. ۳ درصد آشپزخانه‌ها نیز در قاره اقیانوسیه و ۰٫۲ درصد نیز در آفریقا قرار داشته‌اند.

همچنین در سال ۲۰۱۸ میزان کشفیات جهانی مت‌آمفتامین با افزایش ۲۳ درصدی به ۲۲۸ تن بالغ شده است. این درحالی است که میزان کشفیات آمفتامین‌ها در سال مذکور با کاهشی ۵۹ درصدی به ۲۱ تن تنزل کرده است. میزان کشفیات اکستازی نیز در سال ۲۰۱۸، ۱۴ درصد کاهش یافته و به ۱۲ تن کاهش یافته است. در عین حال کشفیات دیگر انواع محرک‌های آمفتامینی که رقم بسیار اندکی را در سال‌های پیش از ۲۰۱۸ به خود اختصاص داده‌اند در سال ۲۰۱۸ میلادی با افزایش ۲۹۱ درصدی به ۱۹ تن بالغ شده است. در مجموع در سال ۲۰۱۸ کل محرک‌های آمفتامینی ۱۰ درصد (۲۸ تن) نسبت به سال ۲۰۱۷ افزایش یافته و به ۲۷۹ تن در مجموع بالغ شده است. همچنین در این سال روی هم‌رفته مصرف کنندگان انواع محرک‌های آمفتامینی، ۲۷ میلیون نفر بوده‌اند.

فراتر از مواد تحت نظارت بین‌المللی، جایگاه قانونی بسیاری از مواد موجود در بازار، از کشوری به کشور دیگر و گاهی حتی در مناطق مختلف کشورها، متفاوت است. این مسئله، منجر به ایجاد الگوهای تولید و قاچاق کاملاً پیچیده‌ای می‌شود که در آن برخی مواد در برخی از کشورها تحت نظارت ملی هستند، اما در برخی دیگر از کشورها تحت نظارت ملی قرار ندارند؛ که باعث بروز فرصت‌های زیادی برای تولیدکنندگان و قاچاقچیان مواد در جهت انتخاب کشورها بسته به‌جایگاه قانونی این مواد در حوزه‌های قضایی مربوطه می‌شود. در حالی که همچنین به سرعت با نظارت‌های جدید در هر مکان و هر زمانی که ممکن است رخ دهد، سازگار می‌شوند. تعدد مواد موجود در بازار حال حاضر، تأثیر مداخلات ملی و بین‌المللی را به چالش می‌کشد؛ زیرا حذف یک مواد از بازار به راحتی منجر به‌جایگزینی آن توسط موادی دیگر می‌شود.

شرایط برای گروه اوپیوئیدها پیچیدگی خاصی دارد؛ زیرا هر دو دسته مواد تولید شده به طور قانونی و غیرقانونی، تقاضای غیر پزشکی اوپیوئیدها را تأمین می‌کنند. هرچند اوپی‌یت‌های تولید شده به صورت غیرقانونی، مانند هروئین، در گذشته بازار تقاضای غیر پزشکی اوپیوئیدها را کاملاً تحت تسلط داشتند، بازارهای اوپیوئید غیرقانونی در بسیاری از کشورها طی دو دهه گذشته بسیار متنوع‌تر شده است؛ به صورتی که تعداد زیادی اوپیوئیدهای دارویی، شروع به پوشش دادن بخش عمده‌ای از بازار اوپیوئیدها برای اهداف غیر پزشکی کرده‌اند.

این مسئله چالشی مضاعف در مسیر پیشگیری از مصرف مواد مخدر است؛ زیرا برخلاف مواد سخت سنتی مانند هروئین، مواد دارای کاربرد دارویی اغلب مضر تلقی نمی‌شوند. از منظر نظارت بر مواد مخدر، این مسئله نیاز به برقراری تعادل دقیق بین دسترسی حداکثری برای استفاده پزشکی، در عین به حداقل رساندن قابلیت دسترسی برای مصارف غیر پزشکی دارد. لازم به ذکر است که مصرف مواد دارویی برای اهداف غیر پزشکی، تنها به اوپیوئیدها محدود نمی‌شود؛ بازار قابل توجهی برای مصرف غیر پزشکی مواد دارویی محرک، به ویژه در آمریکای لاتین و کشورهای حوزه کارائیب وجود دارد.

اگرچه در گذشته اغلب مواد دارویی مورد مصرف برای اهداف تفریحی به طور قانونی تولید می‌شدند، و در مراحل بعدی به کانال‌های غیرقانونی هدایت می‌شدند، امروزه برخی از اوپیوئیدهای دارویی نیز به طور غیرقانونی تولید می‌شوند.

پس از اسلحه، تجارت مخدری دومین اقتصاد پر رونق جهان است. طی دو قرن اخیر به صورت موازی با پیشرفت علم، ما شاهد ظهور انواع مخدر و محرک هستیم که از دل آزمایشگاه‌های علمی بیرون آمده و تاثیرات شگرفی بر روی بازارهای محلی، منطقه‌ای و بین‌المللی برجای گذاشته است. ﺑﺮاﺳﺎس آﻣﺎرﻫﺎی ﻣوجود، ﻣﯿﺰان درآﻣﺪ ﺗﺠﺎرت ﺟﻬﺎﻧﯽ ﻣﻮاد ﻣﺨﺪر، ﺳﺎﻻﻧﻪ ۶۰۰ ﻣﯿﻠﯿﺎرد دﻻر ﻣﻌﺎدل ﻫﺸﺖ درﺻﺪ ﺣﺠﻢ ﺗﺠﺎرت ﺟﻬﺎﻧﯽ اﺳﺖ. در اﯾﻦ ﻣﯿﺎن، آﻣﺎرﻫﺎی رﺳﻤﯽ در آﻣﺮیکا ﻧﺸﺎن ﻣﯽ دﻫﺪ، ﻣﯿﺰان ﺧﺮید و ﻓﺮوش و ﺗﺠﺎرت داﺧﻠﯽ ﻣﻮاد ﻣﺨﺪر در آﻣﺮیکا ﺳﺎﻻﻧﻪ ﺑﺎﻟﻎ ﺑﺮ ۱۹۰ ﻣﯿﻠﯿﺎرد دﻻر اﺳﺖ. اﯾﻦ ﻣﯿﺰان ﺗﺠﺎرت سالانه ﻣﻮاد ﻣﺨﺪر در آﻣﺮیکا، ﺑﺎ رقم کل ﺗﺠﺎرت این کشور از صنعت ﺧﻮدرو و ﻓﻮﻻد برابر اﺳﺖ. ﻣﯿﺰان ﺧﺮید و ﻓﺮوش ﻣﻮاد ﻣﺨﺪر در آﻣﺮیکا ﺑﻪ ﺣﺪی اﺳﺖ ﮐﻪ روی ۷۵ درﺻﺪ دﻻرﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ در داﺧﻞ این کشور رد و ﺑﺪل ﻣﯽ ﺷﻮد، آﺛﺎر ﻣﺎده ﻣﺨﺪر ﮐﻮﮐﺎﺋﯿﻦ دیده ﻣﯽ ﺷﻮد. تاکنون میلیاردها دلار صرف مبارزه با قاچاق مواد مخدر شده است و هزاران نفر در راه مبارزه با این تجارت مرگبار، جان خود را از دست داده اند.

درحالی که بر اساس گزارش دفتر مقابله با مواد مخدر و جرایم سازمان ملل متحد، تولید تریاک در سال ۲۰۱۷ ، افزایش یافته و با اینکه بسیاری از کارتل‌های بزرگ مواد مخدر منهدم و محموله‌های مواد مخدر آنها توقیف شده است، این تجارت پرسود همچنان از رونق قابل توجهی برخوردار است. در گزارشی که به تازگی توسط دفتر مقابله با جرم و مواد سازمان ملل منتشر شد، دو کشور پرو و کلمبیا به عنوان مهم‌ترین تولید کنندگان کوکائین در جهان معرفی شده اند. مقصد صادرات کوکائین آمریکا، برزیل و کشورهای اروپایی است. به گفته پلیس پرو، مواد مخدر قاچاق اغلب از طریق هوایی منتقل می‌شود و هر پرواز انتقال کوکائین،‌ سود ده‌ها هزار دلاری برای خلبان و قاچاقچیان دارد. این منطقه در هر روز شاهد پرواز چهار تا شش هواپیما برای انتقال کوکائین‌ با وزنی در حدود دویست تا پانصد کیلوگرم است. ارزش هر محموله نیز رقمی در حدود سیصد تا پانصد هزار دلار است. برای هر پرواز  هر یک از خلبانان از ده تا بیست و پنج هزار دلار دستمزد دریافت می‌کنند.

تحلیل پدیده مجرمانه از منظر سودمندی، موضوع تازه ای نیست  و می‌توان آن را با اقتصاد جرم و تبهکارانه مورد بررسی قرارداد. اندیشه های کسانی همچون بکاریا و بنتام و  بطور خاص بکِر اولین بار در مقاله ای تحت عنوان « اقتصاد جرم و مجازات ،یک رهیافت اقتصادی » به مقوله اقتصاد جرم پرداخت و هدف اصلی او پاسخ گفتن به این سوال بود که چقدر منابع و مجازات باید برای حداقل کردن زیان های اجتماعی جرم به کار گرفته شود. مدل اصلی وی برمبنای این فرض استوار بود که چنانچه مطلوبیت مورد انتظار فرد در ارتکاب جرم از مطلوبیتی که می تواند با استفاده از وقت و سایر منابعش در دیگر فعالیت ها به دست آورد بیشتر باشد، مرتکب جرم می شود. و با این پیش فرض، عوامل اقتصادی را از عوامل اثرگذار بر جرم معرفی می کند.

ورود سود ناشی از صادرات مواد مخدر به درآمد کشورها و به دنبال آن اشتغال زایی این بخش اهمیت مسأله را دوچندان می کند و رهایی از این درآمد را دشوارتر. به عنوان نمونه بخش بزرگی از رشد اقتصادی افغانستان به‌واسطه رشد تولید مواد مخدر است. کشور افغانستان در سال ۲۰۱۷ بیش از ۶ میلیارد دلار مواد مخدر صادر کرد که ۲۰ درصد این مبلغ به کشاورزان و مابقی به دلالان و واسطه‌گر‌ها رسید. این رقم ۳۰ تا ۳۵ درصد از درآمد ناخالص ملی افغانستان را تشکیل می‌دهد. به همین دلیل مبارزه با این بخش  یکی از مشکلات مهم دولت افغانستان محسوب می شود.

سازمان بهداشت جهانی و مدافعان سلامت عمومی در سراسر جهان روز  ۳۱ مه 2022 را به عنوان روز جهانی بدون دخانیات اعلام کرده اند و در سال اخیر تلاش‌های این حوزه با محوریت «تهدیدات دخانیات برای محیط زیست» برنامه ریزی شد. هدف کمپین جهانی ۲۰۲۲ افزایش آگاهی عمومی در مورد تاثیرات زیست محیطی کل چرخه دخانیات از کشت، تولید و توزیع آن تا زباله های سمی تولید شده آن است. همچنین، هدف این کمپین افشای تلاش صنعت تولید تنباکو برای پاکسازی شهرت خود و جذاب تر کردن محصولاتش با تمرکز بر بازاریابی دوستدار محیط زیست نیز می باشد.

از ابتدا تا انتها، چرخه تولید تنباکو یک فرآیند بسیار آلاینده و مضر است، آنچه بیشتر از این چرخه به ذهن متبادر می شود، آلودگی هوا است، در حالی که آسیب در کل رنجیره تولید رخ می دهد و بسیار پیچیده است.

• در سراسر جهان سالانه حدود ۳.۵ میلیون هکتار زمین برای کشت تنباکو از بین می رود. کشت توتون و تنباکو به تخریب ۲۰۰۰۰ هکتار زمین در سال و همین طور تخریب خاک کمک می کند.
• تولید تنباکو زمین را از آب، سوخت فسیلی و منابع فلزی خالی می کند.
• جهانی شدن زنجیده تامین و فروش دخانیات به ایم معنی است که صنعت دخانیات به شدت متکی به حجم بالایی از روش های حمل و نقل است.
• سالانه ۴.۵ میلیون ته سیگار به درستی دفع نمی شوند و ۱.۶۹ میلیارد پوند زباله سمی تولید می شوند و هزاران ماده شیمیایی را در هوا، خاک و آب آزاد می کنند.

هر چند مصرف کنندگان نسبت به محیط زیست آگاه تر شده اند و محصولات سازگارتر با محیط زیست را انتخاب می کنند و شرکت های تولید دخانیات، سازگاری زیست محیطی را به ستون جدایی ناپذیر تولید محصولات خود تبدیل کرده اند. همه این اقدامات مانند پاکسازی سواحل و بازاریابی محصولات جدید با عنوان دوستدار محیط زیست تنها برای منحرف کردن توجه عمومی از اقدامت مخرب خود برای محیط زیست است.

کمپین روز جهانی بدون دخانیات از دولت ها و سیاستگذاران می خواهد تا قوانین این حوزه شامل، اجرا و تقویت طرح های موجود برای ایجاد مسئولیت میان تولید کنندگان تنباکو در قبال هزینه های سازمان تجارت جهانی را افزایش دهد. به منظور مقابله با مخاطرات زیست محیطی و اقتصادی مواد زائد تنباکو توصیه می شود تا کشورها بر اساس کنوانسیون کنترل دخانیات به طور کامل تبلیغات، ترویج و حمایت از دخانیات را ممنوع کنند.

بوریسلاو سارافوف معاون دادستان و مدیر سرویس تحقیقات ملی بلغارستان در نشستی مشترک با وزیر کشور این کشور خبر از تشدید روند پیوستن دانش‌ آموزان این کشور به جرگه فروشندگان مواد مخدر داد. وی این دانش‌آموزان را نه مجرم بلکه قربانی وضعیت مخدری این کشور دانست. به گفته سارافوف در یکی از عملیات‌های پلیس قریب به 200 کیلوگرم کانابیس از یک پسر 16 ساله کشف و ضبط شده است.

به گفته مقامات وزارت کشور بلغارستان حدود 470 پرونده مقدماتی در خصوص پاکسازی و دستگیری 570 نفر وجود دارد. تمرکز اصلی این عملیات‌ها مدارس و محیط آموزشی است. تاکنون 3000 بازرسی در مکان‌های تحصیلی- آموزشی صورت گرفته است. وزیر کشور بلغارستان گفت که در جریان عملیات‌های پلیس در روستای گورنا اوریاهوویتسا رکورد کشف ماری جوانا، با دنبال کردن خط شبکه‌ای متصل به مدرسه، شکسته شد.

به دنبال پخش اخبار مربوط به اوج گرفتن «جنگ با مواد» در بلغارستان، رجب طیب اردوغان به وزیر کشور ترکیه دستور داده است تا با همتای بلغار خود در زمینه مبارزه با قاچاق مواد مخدر و خرده فروشی مواد مساعدت کند. دمرجیف وزیر کشور ترکیه گفت که در جریان سفر به ترکیه حتما از تجارت همتای ترک خود در برای فعالیت‌های مشابه در زمینه مبارزه با مواد مخدر استفاده خواهد کرد.

برای بسیاری از نوجوانان، بخصوص کسانی که در مقطع اول دبیرستان هستند، برقراری ارتباط و دوست شدن با دیگران، سخت است، چرا که در این سن اغلب افراد از رو در رو شدن و گفت و گو خجالت می‌کشند. دلیل دیگری که موجب رو آوردن نوجوانان به الکل و مواد مخدر می‌شود، تلاش برای به دست آوردن اعتماد به نفس است. یکی از راه‌های مؤثر برای جلوگیری از این موضوع می‌تواند عضویت در گروه‌های ورزشی، نویسندگی یا مواردی از این دست باشد.

دلیل اعتیاد بخش عظیمی از نوجوانانی که به مواد مخدر روی آوردند، فرار از زندان افسردگی است. ممکن است نوجوانان هنگامی که احساس غم یا افسردگی می‌کنند، مواد مخدر را به عنوان راهی برای فراموش کردن مشکلاتشان بدانند. در صورتی که علائم افسردگی را در فرزندتان مشاهده می‌کنید، جای سرپوش گذاشتن روی مشکل و مقصر دانستن خود شخص در روحیاتش، سعی کنید او را راضی کنید تا با شما به یک مشاور مراجعه کند. مجموعه این عوامل و برخی متغییرهای دیگر موجب روی آوردن این نسل به مصرف و حتی قاچاق مواد مخدر می‌شود.

با گسترده شدن امواج جهانی شدن و رنگ باختن عصر ایدئولوژی- مذهب، بیشتر کشورهای اروپایی دچار بحران‌های مشابهی در حوزه روی آوردن نسل جدید به مصرف افراطی انواع مواد محرک و مخدر شدند. امروز نوجوانان و جوانان که پس از سال 2000 میلادی به دنیا آمدند و در تمام تجربه زیسته خود پدیده اینترنت و کم‌رنگ شدن مرزها را تجربه کردند، تحت تاثیر صنعت فرهنگی غرب نسل جدید روی به روابط نامشروع، مصرف مواد، موسیقی‌های ناهنجار و عرفان‌های نوظهور آورده است.

طی دهه‌های اخیر منطقه آمریکای لاتین، یکی از نقاط اصلی صادرات کوکائین به بازارهای کشورهای اروپایی بوده است. براساس گزارشات منتشر شده «کوکائین صورتی» یکی از قوی‌ترین مواد مخدرهای حوزه آمریکای لاتین است که از کلمبیا راهی قاره سبز می‌شود. این ماده صورتی رنگ که بسیار مورد علاقه گردشگران نیز قرار گرفته است؛ در واقغ حاوی هیچگونه کوکائینی نیست! مردمی محلی این ماده را «توسی» (tusi) صدا می‌زنند. 2C-B حاوی افزودنی‌ها یا داروهای دیگر است که اثرات مضر را آن را افزایش می‌دهد. کارشناسات معقتقدند این ماده توهم‌زا ترکیبی از کتامین و قرص‌های روان گردان است.

در اوایل دهه 2010 این مواد صرفا در کلمبیا محبوب بود اما پس ازگذشت مدتی راهی بازراهای سراسر اقیانوس اطلس شد. اخیرا پلیس اسپانیا خبر از دستگیری هفت قاچاقچی در حمله نیروهای پلیس را داد. پلیس می‌گوید در این حمله 24 کوکائین و 120 هزار یورو پول نقد در فرودگاه مادرید کشف و ضبط کرده است. از این 24 کیلوگرم تقریبا 8 کیلوگرم «کوکائین صورتی» بوده است. نیروهای امنیتی اسپانیا معتقدند که این مواد از مبدا آمریکای لاتین برای پخش در مادرید و مالاگا راهی اسپانیا شده است. تحقیقات نشان می‌دهد در ابتدای سال 2022 پلیس اسپانیا یک سازمان جنایت‌کار مستقر در جنوب این کشور مقادیر زیادی کوکائین از آمریکای لاتین وارد کرده بود که با همکاری نیروهای فرودگاه از ورود آن به اسپانیا جلوگیری شده بود. گزارش دیگری نشان می‌دهد که در ماه آگوست قریب به 13 کیلوگرم از این مواد در جزیره ایبیزا اسپانیا کشف شده است. پلیس محلی نگران استفاده از این مواد در مهمانی‌های شبانه است. این مواد به نوعی ماده افزایش دهنده میل جنسی و بهبود دهنده این میل در ناتوانان جنسی می‌باشد.

به گزارش مرکز ARK Behavioral Health، کوکائین صورتی می‌تواند پس از مصرف احساسات مختلفی درون فرد ایجاد کند. علائم در هر شخض متفاوت است اما هر مصرف کننده می‌توانند احساساتی همچون سرخوشی، حالت تهوع، افزایش ضربان فلب، فشار خون بالا، افسردگی و مشکلات تنفسی را تجربه کند. واقعیت آن است که هنوز تحقیقات بر روی تاثیرات این ماده مخدر جدید ادامه دارد و هنوز نتیجه‌گیری جامعی در خصوص آن صورت نگرفته است.

به عنوان مثال براساس گزارش دفتر مبارزه با مواد و جرم سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۰، تولید جهانی کوکائین به رکورد ۱۹۸۲ تن رسیده است. آمریکای شمالی همچنان در صدر بزرگ‌ترین مصرف کنندگان این مواد قرار دارد، به گونه‌ای که تخمین زده می‌شود حدود ۲ درصد از افراد ۱۵ الی ۶۴ ساله (حدود ۶ میلیون نفر) این مواد را مصرف می‌کنند. با این حال دامنه جهانی مصرف این مواد گسترده تر شده است. کشور گینه بیسائو بدل به یک مسیر مهم برای انتقال کوکائین آمریکا جنوبی به مقصد اروپا و سایر نقاط جهان شده است. تلاشی که برای کودتا در این کشور در سال جاری میلادی رخ داد، باندهای مواد مخدر به عنوان متهم ردیف اول معرفی شدند. مقدار زیادی از کوکائین اروپایی از طریق روتردام هلند وارد این قاره می‌شود که منجر به افزایش خشونت سازمان یافته در این منطقه شده است. رئیس پلیس هلند هشدار داد که این کشور در معرض خطر بدل شدن به یک «دولت مخدری» قرار دارد.