Tag: کرونا

گزارش آژانس مواد مخدر اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۲  نشان می دهد که عرضه و مصرف مواد در کشورهای اروپایی به سطح قبل از همه گیری کووید ۱۹ بازگشته است. بررسی سالانه این آژانس توضیح می دهد که چگونه بحران های مخدری اروپا در حال افزایش و تکامل است و نوآوری های فکری توسط سودجویان و قاچاقچیان بازار مواد را به سمت و سوی جدید هدایت می کند. همچنین مواد در سطح بالایی در دسترس است و حتی در مورد برخی از مواد مانند کوکائین دسترسی بدان بیشتر از قبل از همه گیری گزارش شده است. این گزارش نشان می دهد چگونه محصولات تولیدی از کانابیس به طور فزاینده ای متنوع شده و تولید مواد مخدر مصنوعی در حال افزایش است.

همچنین مصرف انواع مواد به سطح قبل از همه گیری بازگشته است؛ به عنوان مثال تجزیه و تحلیل فاضلاب در برخی از شهرهای اروپایی بین سال های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۱ هم زمان با اوج گیری کرونا و اعمال محدوبت های رفت و آمد نشان از کاهش سطح مصرفی کوکائین، کراک، آمفتامین و مت آمفتامین دارد. به نظر می رسد با کاهش محدودیت های بعد از کرونا درمان دارویی و سایر خدمات مربوط به حوزه درمان اعتیاد به سطح قبلی خود باز گشته است اما برخی از خدمات مانند خدمات سلامت الکترونیکی و مشاوره های درمانی که تحت تاثیر شیوه های نوآورانه دوره محدودیت ها تغییر کرده بود، همچنان به صورت دورکاری فعال هستند.

در این زمینه ایلوا یوهانسون، کمیسر امور داخلی اتحادیه اروپا هم زمان با انتشار گزارش سال ۲۰۲۲ گفته است: «تشدید مداوم تولید مواد مخدر مصنوعی در اتحادیه اروپا به ما نشان می‌دهد که گروه‌های جنایتکار سازمان‌یافته از تجارت غیرقانونی مواد مخدر سود می‌برند و سلامت و امنیت عمومی را به خطر می‌اندازد. این یک نگرانی خاص است که مشارکت بین شبکه‌های جنایی اروپایی و بین‌المللی باعث ایجاد رکورد در دسترس بودن کوکائین و تولید متامفتامین در مقیاس صنعتی در اروپا شده است. این بحران حتما افزایش مصرف را در اتحادیه اروپا به همراه دارد و باید منتظر پیامدهای جدی آن بود. از این رو، اتحادیه اروپا و کشورهای عضو آن به مقابله با این تهدیدات در حال توسعه از طریق تلاش مشترک، بر اساس اولویت‌های جرم و جنایت اتحادیه اروپا و استراتژی‌های امنیتی و مواد مخدر ادامه خواهند داد.

در ادامه الکسیس گودل مدیرآژانس مواد مخدر اروپا اضافه می کند که  گزارش ۲۰۲۲ این آژانس را می‌توان در سه کلمه خلاصه کرد: همه جا، همه چیز، همه.  انواع مواد هرگز به این اندازه در دسترس نبوده اند و مواد جدید قوی همچنان در حال ظهور هستند. امروزه، تقریباً هر چیزی که دارای خواص روانگردان باشد، می تواند در دسته مواد خطرناک قرار گیرد، زیرا خطوط بین مواد قانونی و غیرقانونی در حال محو شدن است و همه می توانند به طور مستقیم یا غیرمستقیم تحت تأثیر قرار گیرند، زیرا مشکلات حوزا مواد مخدر، چالش های مهم بهداشتی و اجتماعی دیگر حوزه ها را که امروز با آن مواجه هستیم، تشدید کرده است. این گزارش در زمانی به دست می‌آید که رویدادهای بزرگ جهانی همه حوزه‌های زندگی ما را تحت تأثیر قرار می‌دهند. این گزارش از طریق تجزیه و تحلیل روندهای فعلی و تهدیدهای در حال ظهور، چگونگی تأثیر این تحولات بر مشکلات مواد مخدر در اروپا در آینده را بررسی می کند. من قاطعانه معتقدم که تنها در صورتی می‌توانیم به مسائل پیچیده سیاستی در زمینه مواد مخدر رسیدگی کنیم که پاسخ‌های خود را بر اساس درک متوازن و مبتنی بر شواهد از مشکل مواد را از پیش آماده کنیم.

بر اساس این گزارش در سراسر اروپا، مواد روانگردان خطرناک جدید همچنان در حال ظهور هستند و  کاتینون ها در کانون توجه قرار دارند.مواد روانگردان جدید (NPS) همچنان به میزان یک عدد در هفته در اروپا ظاهر می شوند و سلامت عمومی را به چالش می کشند. در سال 2021، 52 ماده جدید برای اولین بار از طریق سیستم هشدار زودهنگام اتحادیه اروپا (EWS) کشف و گزارش شد که تعداد کل NPS های نظارت شده توسط EMCDDA  را به 880 رساند. در سال 2021، 6 مخدر مصنوعی جدید ، 6 کاتیونون مصنوعی و 15 ماده مصنوعی جدید کانابینوئیدها برای اولین بار گزارش شده است و این امر نشان از جهش بازار تولیدی مواد مصنوعی جدید دلرد و زنگ خطر جدی برای همگان است.

مقادیر بی سابقه NPS  در اروپا در سال 2020 (27 کشور عضواتحادیه اروپا، ترکیه و نروژ) کشف و ضبط شد که در مجموع 6.9 تن (41100 کشفیات) بود. از مواد کشف‌شده، 65 درصد (3.3 تن) کاتیون‌های مصنوعی بود که اغلب به‌عنوان جایگزین برای محرک‌های شناخته شده (مانند کوکائین و MDMA  فروخته شده است. به دنبال کنترل بر روی کاتینون های مصنوعی در چین، بیشتر مقادیر عمده این مواد قاچاق شده به اروپا در سال 2020 از هند منشا گرفته است که احتمالاً نشان دهنده سازگاری بازار با کنترل های قانونی و اختلالات عرضه است. در پایان سال 2021، EMCDDA  بر 162 کاتینون مصنوعی نظارت داشته است که آن را به دومین دسته بزرگ NPS  تحت نظارت پس از کانابینوئیدهای مصنوعی تبدیل کرده است.  ثبت رکورد قاچاق کاتینون مصنوعی به اروپا و گزارش های مربوط به بیش مصرفی مضرات  واکنش های جدیدی را برانگیخته است.

تحولات در حوزه کانابیس چالش‌های جدیدی را برای نحوه واکنش کشورها به رایج‌ترین مواد مخدر غیرقانونی اروپا ایجاد می‌کند. محصولات کانابیس به طور فزاینده ای متنوع می شوند مانند عصاره ها و خوراکی ها. محیط سیاست حشیش اروپا نیز در حال تغییر است و دامنه سیاست ها به تدریج گسترش می یابد. علاوه بر کنترل غیرقانونی حشیش، اکنون سیاست‌ها مقررات حشیش را برای مصارف پزشکی و سایر مصارف تحت پوشش قرار می‌دهند.

در سال 2020، میانگین محتوای THC  رزین کانابیس 21 درصد بود، تقریباً دو برابر کانابیس گیاهی (11 درصد)، که روند مشاهده شده در سال های اخیر را معکوس کرد، زمانی که کانابیس گیاهی معمولاً از قدرت بالاتری برخوردار بود. این نشان دهنده نوآوری در بازار است زیرا به نظر می رسد تولید کنندگان رزین، معمولاً از خارج از اتحادیه اروپا، به رقابت حشیش گیاهی تولید شده در اروپا پاسخ داده اند. همچنین در این گزارش نگرانی‌هایی در مورد تقلبی شدن محصولات غیرقانونی حشیش با کانابینوئیدهای مصنوعی که می‌تواند بسیار قوی و سمی باشد، برجسته شده است. کاربرانی که فکر می‌کنند محصولات کانابیس طبیعی را خریداری کرده‌اند، ممکن است از اینکه محصول حاوی کانابینوئیدهای مصنوعی است و در معرض خطرات سلامتی بیشتری قرار دارند، بی‌اطلاع باشند.

گزارش اخیر در مورد تولید، قاچاق و مصرف مواد مخدر در سراسر جهان در طول دوران همه‌گیری کووید-19، انعطاف پذیری تجارت کوکائین آمریکای لاتین و نقش رو به گسترش این منطقه در تولید انواع دیگر مواد مخدر را نشان می‌دهد.

در اواخر ماه ژوئن، دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد اقدام به انتشار «گزارش جهانی مواد مخدر 2022» کرد که در مجموعه‌ای پنج قسمتی به مرور کلی بر روند جهانی مواد مخدر بین سالهای 2019 تا 2021 می‌پردازد.

علی رغم پاندمی کرونا، همچنان آمریکای لاتین بر تجارت جهانی کوکائین تسلط دارد و ایالات‌ متحده و اروپا همچنان میزان مصرف‌شان افزایش پیدا کرده است. علاوه بر این مسیرهای ترانزیت کوکائین از آمریکای جنوبی، مسیرهای آفریقای جنوبی به مقصد خاورمیانه نیز در حال گسترش است.

در همین حال مت‌آمفتامین مکزیکی از تغذیه بازار آمریکای شمالی به تامین مواد مصرف کنندگان در اروپا، آسیای شرقی و اقیانوسیه رسیده است. با توجه با اینکه بخش مواد اپیوئیدی نیز در حال تکامل‌اند و محصولات ماری جوانا در سراسر آمریکای جنوبی گسترش یافته است، همگی این شواهد نشان می‌دهد که همه‌گیر ویروس کرونا کمک چندانی به کاهش سرعت ماشین مواد مخدر در آمریکای لاتین نکرده است.

کوکائین؛ بازارهای نوظهور در آفریقا و آسیا

در نخستین سالهای همه‌گیری کرونا با وجود محدودیت‌های سفر و بسته شدن مرزها در سراسر جهان، در برخی موارد در پاسخ به افزایش درخواست‌ها برای کوکائین، شاهد افزایش بازار این مواد آمریکای جنوبی در سراسر جهان بودیم. برخی مناطق نیز به عنوان قطب اصلی مصرف بویژه ایالات متحده، کانادا، اتحادیه اروپا و استرالیا باقی ماندند.

اما دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد به این مسئله اشاره می‌کند که چندین مکان سنتی ترانزیت نیز بدل به بازارهای نوظهور مصرف مواد شدند. این موضوع بویژه در مورد مسیر غرب آفریقا به اروپا صادق است، جایی که چندین کشور از اواسط سال 2021 کشفیات کوکائین را در کیپ ورد، سنگال، ساحل عاج، بورکینافاسو و نیجر دنبال کردند.

این گزارش هشدار می‌دهد:« پیش بینی می‌شود که در دهه آینده تعداد مصرف کنندگان مواد مخدر در آفریقا، به دلیل تغییرات جمعیتی، 40% افزایش خواهد یافت». براساس گزارش دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرم سازمان ملل، حتی برخی از کشورهای آفریقایی مانند آفریقای جنوبی، نیجریه و اتیوپی بدل به نقاط ترانزیت دریایی یا هوایی کوکائین در مسیرهای مواد مخدر در قاره آسیا شدند.

علاوه بر این در قاره آسیا محموله‌های کوکائینی که زمانی در مسیر اقیانوسیه ترانزیت می‌شد، اکنون در کشورهایی مانند مالزی و هنگ کنگ جا به جا می‌شود، جایی که تقریبا 90% از کشفیات کوکائین آسیایی در سال 2019 رخ داده است.

براساس گزارش دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرم سازمان ملل، سطح جهانی زیر کشت کوکا در سال 2020 تا حد زیادی بدون تغییر باقی مانده؛ این در حالی است که بر اساس گزارش این مرکز، تولید کلی این ماده 11% رشد کرده که ناشی از افزایش سرسام آور تولید کوکائین است.

دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد خاطر نشان کرد که برزیل بدل به نقطه عزیمت اصلی کوکائین به سمت بازارهای آفریقا و آسیا شده، که بخشی از روند تبدیل این کشور به مرکز تجارت جهانی مواد مخدر است.

شیشه؛ صادرات مکزیک به سراسر جهان

در طول همه‌گیری کرونا، کارتل «سینالوآ» مکزیک رهبر بلا منازع تولید و قاچاق مت‌آمفتامین باقی مانده است و «فرد به فرد» این مواد را برای تامین تقاضا رو به رشد در آمریکای شمالی تولید می‌کند.

براساس گزارش دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرم، امریکا در قلب تجارت بین‌المللی مت‌آمفتامین قرار دارد. در سال 2020 تقریبا این کشور نیمی از ممنوعیت‌های جهانی را به خود اختصاص داده و تقریبا 140 تن از محصولات مت آمفتامین را بیش از 4 کشور بعدی کشف و ضبط کرده است.

کشورهای تایلند، میانمار و چین از بزرگ ترین تولیدکنندگان مت آمفتامین در آسیا هستند و ممکن است در حال حاضر رقابت با قاچاقچیان مکزیکی را تجربه کنند، زیرا آنها به طور به بازار آسیا پرسود آسیا برای افزایش منافع خود نگاه می‌کنند.

براساس گزارش دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد، مت‌آمفتامین که بیشتر در مکزیک تولید می‌شود، بازار استرالیا را اشغال کرده و از 14% کشفیات در سال 2011 به 70% تا سال 2020 رسیده است.

در همین حال، اروپا به عنوان یک نقطه تزانزیت و مقصد بر ای مت‌آمفتامین‌های ارسال شده از مکزیک ظاهر شده و همچنین گزارش‌هایی وجود دارد که شیمیدانان مکزیکی با تولید کنندگان هلندی در MDMA همکاری کرده‌اند.

مواد اپیوئیدی؛ فنتانیل سلطنت می‌کند

فنتانیل تولید شده در مکزیک در سراسر مرز آمریکا، همچون مت‌آمفتامین جریان دارد و موجب تسخیر بازار مواد اوپیوئیدی ایالات متحده و به طور فزاینده‌ای تبدیل به مت آمفتامین و کوکائین و افزایش خطر بیش مصرفی شده است.

دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرم افزود که فروشندگان سطح پایین در سراسر منطقه خلوص دوز مواد خود را پیش از افزودن چند دانه قوی فنتانیل برای تاثیر فیزیکی به طور چشگیری کاهش داده و در نتیجه میزان سود را افزایش می‌دهد.

به گزارش دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد به طور چشمگیری اوپیوئیدها مصنوعی در افزایش تعداد مرگ و میر ناشی از بیش مصرفی کوکائین و سایر محرک‌های روانی مانند مت آمفتامین نقش دارند.

فنتانیل نیز در مرزهای جنوبی ظاهر شده است. در فوریه 2022، پس از بستری شدن ده‌ها نفر از مصرف کنندگان این ماده و مرگ 24 نفر، توزیع کننده مواد مخدر در مناطق فقیر نشین آرژانتین تصمیم گرفتند مصرف خود با فنتانیل، ماده بیهوشی که برای فیل‌ها استفاده می‌شود، قطع کنند.

در ژوئیه 2021، مقامات کلمبیایی به دشواری از وقوع یک حادثه مشابه جلوگیری کرده و یک باند توزیع کننده را دستگیر کردند که فنتانیل را به ماده مخدر مصنوعی مشابه MDMA معروف به 2CB اضافه می‌کرد. سایر حوادث مربوط به مسمومیت ناشی از فنتانیل شامل نمونه‌هایی از «ال اس دی» و هروئین مکزیکی می‌شود.

در مقابل تجارت منطقه‌ای هروئین عمدتا به دلیل افزایش توزیع فنتانیل لنگ می‌زند. از سال 2018 تا کنون دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد نتوانسته است اطلاعات جدیدی در مورد این مواد به دست آورد و این موضوع نشان دهنده کاهش این مواد است.

وجود باورهای نادرست درباره اثرات درمانی تریاک موجب شده تا برخی بر این باور باشند که مصرف تریاک باعث اعتیاد نمی‌شود. اوج این باور نادرست در زمان شیوع کرونا بود که با مصرف تریاک از ابتلای به کرونا در امان می‌مانیم. در واقع دلایل اصلی مصرف بالای تریاک در جهان و ایران همین باورهای بی‌پایه و اساس است. مصرف تریاک به هر نوع (خام، شیره و سوخته)، به هر شکل (بلعیدن و دودی) و به هر میزان (حتی نیم گرم در شبانه روز) علاوه بر معتاد شدن فرد، به بروز بیماری‌های قلبی عروقی، سکته‌های قلبی و مغزی و سرطان‌ها منجر می‌شود. در اثر استفاده از این ماده اشتیاق به مصرف (چه جسمانی و چه روانی) بسیار سریع پیشرفت می‌کند به طوریکه خماری ناشی از آن باعث تهوع، آبریزش چشم، خمیازه، سرمازدگی یا تعریق خواهد شد. در واقع معتادین بیشتر برای جلوگیری از درد ناشی از خماری به مصرف آن ادامه می‌دهند تا به دست آوردن حس نخستین سرخوشی یا رسیدن به تعادل جسمی و روانی.

گذری بر تاریخچه ظهور و شیوع مصرف تریاک در ایران نیز گواه بر مخاطرات جدی است که مصرف این ماده بر فرد و جامعه تحمیل کرده است. پس از بنگ و حشیش ماده مخدری که به ایران راه یافت، تریاک بود. مصرف تریاک به منزله‌ دارویی مسکن و اثربخش، نتیجه‌ تحقیقات بوعلی‌سینا و محمد زکریای رازی بوده است. آنها در شمار نخستین پزشکانی بودند که در قرن ۱۰ میلادی، خواص تریاک را شناخته و برای پیشبرد اهداف پزشکی از آن به عنوان پادزهر استفاده می‌کردند. تاریخ استفاده از تریاک، چه به صورت درمانی و چه تخدیری به طور دقیق روشن نیست اما می‌توان گفت استفاده درمانی از تریاک بر استفاده تخدیری آن مقدم بوده است. علت مصرف و رواج تریاک را در ایران برخی دستاورد حمله مغولان و برخی نتیجه لشکرکشی نادرشاه به هندوستان می‌دانند، اما مستند است که در زمان صفویه مصرف این ماده به خصوص در بین برزگان، درباریان و رجال عالی مقام متداول بوده است به گونه‌ای که شاه طهماسب صفوی خطر مصرف مواد اوپیوئیدی را جدی تلقی کرد و دستور داد تا تریاک موجود در دربار را معدوم کنند اما در دوره‌های بعد و حکمرانی جانشینانش مانند شاه سلیمان، مصرف تریاک دوباره متداول شد و مردم با اینکه می‌دانستند تریاک مضر است اما به علت عادت کردن به آن، مصرف می‌کردند.در این دوره کشت و مصرف تریاک از سوی کارگران هندی در منطقه خراسان و کرمان رواج یافت؛ همچنین کشت آزمایشی خشخاش و شایعه خواص آن به وسیله مستشاران خارجی به سرعت موجب گسترش کشت و مصرف تریاک در نواحی مختلف کشور (به ویژه مناطقی که بیشتر در دست نیروهای استعماری بود) شد. در دوره قاجار به دلیل آنکه تریاک با قیمت بالا نسبت به گندم و دیگر محصولات از سوی انگلیسی‌ها خریداری می‌شد، کشاورزان روی به کاشت تریاک آوردند و حتی در بین سال‌های ۱۲۸۶-۱۲۸۸ موجب قحطی در کشور شد.

مصرف تریاک به صورت جدید از زمان قاجاریه با فعالیت استعمارگران شکل گرفت و در واقع شکل سیاسی مواد مخدر از این زمان آغاز شد. انگلیسی‌ها از یک سو، با ترویج کشت، تولید و فروش تریاک در ایران به درآمدهای امپراطوری بریتانیا افزودند و از سوی دیگر، مصرف تریاک را در سطح وسیعی رواج دادند. از زمان امیرکبیر تا سال ۱۲۸۲ کشت خشخاش، فروش و مصرف تریاک در ایران آزاد بود و هیچ قانونی در این زمینه وجود نداشت. نخستین قانون در این مورد به نام «قانون تحدید تریاک» در سال ۱۲۹۰ در ۶ ماده در مجلس تصویب شد و با هدف کاهش مصرف تریاک قانون‌ها و سیاست‌های دیگری نیز در این دوره وضع شد. اعتیاد به تریاک و کشت و فروش آن تبعات منفی در عصر قاجار به همراه داشت، از مهم‌ترین آنها را کم‌کاری، سستی و تغییر الگوهای کاشت و برداشت محصولات کشاورزی، از هم‌پاشیدگی خانواده، رواج برخی از محیط‌های نامتعارف و بسیاری از مشکلات اجتماعی و اقتصادی دیگر عنوان می‌کند.

تریاک، در مقایسه با مصرف دخانیات، ماده بسیار قوی‌تر و موثرتری در بروز سرطان است و تاثیر تریاک در بروز برخی سرطان‌ها، از سیگار هم بیشتر است. مصرف طولانی مدت تریاک با افزایش بیماری‌های قلبی – عروقی همراه است. شانس بروز حملات قلبی و سکته‌های قلبی و مغزی با مصرف تریاک، دو برابر افزایش می‌یابد. مصرف منظم تریاک، خطر مرگ ناشی از بیماری‌های قلبی عروقی، سرطان‌ها و بیماری‌های تنفسی را مجموعاً تا ۸۶ درصد افزایش می‌دهد. به عنوان مثال، در حالی که وجود بیماری دیابت، به تنهایی، خطر مرگ را نسبت به غیردیابتی‌ها، حدود دو برابر می‌کند، همزمانی مصرف تریاک و دیابت، این خطر را به ۲.۷۶ برابر افراد غیردیابتی بدون سابقه مصرف تریاک افزایش می‌دهد. همچنین مصرف تریاک، خطر مرگ زودرس در بیماران دیابتی را به طور کلی حدود ۳۰ درصد افزایش می‌دهد. مصرف طولانی مدت تریاک خطر مرگ زودرس در بیماران مبتلا به سیروز کبدی را ۲.۷۴ برابر افزایش می‌دهد.

افزایش شیوع اعتیاد سالانه و به دنبال آن کاهش سن شروع اعتیاد در کشور، تغییرات الگوی مصرف مواد از مواد مخدر سنتی به سوی مواد روان‌گردان و محرک، افزایش تولید تریاک در کشورهای همسایه و گسترش قاچاق مواد از مسیر ترانزیتی ایران و همچنین تولید بی‌سابقه مواد صنعتی مانند شیشه که ذائقه مصرف بسیاری از مصرف‌کنندگان است و گسترش طرح‌های حوزه درمان و کاهش آسیب در مقابل طرح‌های حوزه پیشگیری نشان می‌دهد که وضعیت موجود نیاز به بازنگری در سیاست‌ها و برنامه‌ها دارد.

هرچند برنامه‌های حوزه درمان و به‌ویژه مبارزه با عرضه باید ادامه یابد، اما آسیب‌شناسی این برنامه‌ها نشان داد که اگر در حوزه پیشگیری طرح‌ها و برنامه‌های جدی انجام می‌شد، وضعیت موجود بسیار بهتر بود. به ویژه پیشبرد برنامه‌های پیشگیرانه در خانواده‌ها و مدارس می‌تواند برای افراد در معرض اعتیاد بسیار کارساز باشد. تجربه ثابت کرده بسیاری از افرادی که در نوجوانی روی به مصرف تفننی مواد و سیگار می‌آورند، دارای خانواده‌های ناکارآمد یا والد معتاد بوده‌اند، انجام برنامه‌های پیشگیرانه برای این دسته می‌تواند در پیشگیری از اعتیاد در آینده بسیار مفید باشد. از این رو پیشنهاد می‌شود، متولیان، سیاستگذاران و برنامه‌ریزان اولویت را در تدوین و اجرای برنامه‌های پیشگیرانه قرار دهند.

بر اساس آخرین شیوع‌شناسی در دسترس، تریاک رایج‌ترین ماده مصرفی است و بیش از ۵۰ درصد مصرف مواد در کشور را شامل می‌شود،  همچنین دومین ماده پرمصرف به ویژه میان نسل جوان در حال حاضر گل است و سپس مصرف شیشه سومین ماده مصرفی در کشور است، اما در مورد مصرف تریاک باید به این نکته مهم نیز اشاره کرد که این ماده چون به صورت سنتی و از زمان‌های دور مصرف آن رایج بوده است، می‌توان گفت بیشتر افرادی که در رنج سنی ۴۰ تا ۶۰ سال هستند، تریاک مصرف می‌کنند. در این میان مقبولیت ماده‌ای در جامعه به نحوه مصرف آن نیز باز می‌گردد، چون شیوه مصرف تریاک سخت است، یعنی نیاز به این است که فرد در مکانی مشخص و با ابزاری ویژه مصرف کند، گرایش جوانان به آن را کمتر کرده است، در مقابل از آنجا که مصرف موادی مانند گل و شیشه راحت‌تر بوده در عین حال میان جوانان رایج‌تر است و گروه‌های سنی جوان را بیشتر در معرض تهدید قرار داده است.

کامپتون هشدار می دهد که افزایش مصرف مواد مخدر مستقیماً با بیماری کووید 19 اشتباه گرفته نشود. به عنوان مثال ، تغییرات در دسترس بودن مواد مخدر نیز می تواند مقصر افزایش مرگ و میر ناشی از مصرف مواد مخدر باشد. اگر دسترسی به هروئین آسان نیست ، ممکن است فردی فنتانیل مصرف کند که بسیار قوی تر از هروئین است. اما کارشناسان بر اساس تحقیقات و مشاهدات بالینی توافق دارند که محرک های اصلی این افزایش استفاده از مواد مخدر، گونه های مرتبط با این بیماری همه گیر ، از استرس اقتصادی و تنهایی گرفته تا نگرانی عمومی در مورد ویروس هستند. دکتر ویلیام استوپس ، استاد علوم رفتاری ، روانپزشکی و روانشناسی در دانشگاه کنتاکی می گوید: “طوفان کاملی از عوامل وجود دارد که ما می دانیم مصرف مواد مخدر را افزایش می دهد.” مردم استرس بیشتری دارند و منزوی هستند ، بنابراین تصمیمات ناسالمی از جمله نوشیدن بیشتر و مصرف مواد مخدر می گیرند .”

با افزایش استرس آنها ، افراد ممکن است راه های کمتری برای مدیریت آن داشته باشند ، که به گفته اوونز در افزایش سوء مصرف مواد موثر است. به عنوان مثال ، فعالیت های ارتقاء و افزایش دهنده تاب آوردن و تحمل کردن ، مانند فعالیت بدنی و تعاملات اجتماعی ، به اندازه کافی ایمن نبوده که در آن مشارکت کنند و دسترسی به آنها نیز آسان نبوده است ، و همین دلیل می تواند برخی افراد را به مصرف مواد مخدر یا استفاده بیشتر از آن در مقادیر بیشتر سوق دهد .

همچنین دلایلی کاربردی که مرتبط با این بیماری همه گیر است برای افزایش مصرف بیش از حد مواد مخدر وجود دارد. کامپتون می گوید افرادی که به تنهایی از مواد مخدر استفاده می کنند ، بیشتر در معرض مردن قرار دارند ، زیرا کسی در آنجا نیست که با 911  (اورژانس) تماس بگیرد یا داروی نالوکسان که عامل برگشت مواد مخدر است را تجویز و تزریق کند. برای کسانی که در طول این بیماری همه گیر تنها زندگی می کنند ، این انزوا و تنها بودن یک خطر آشکار است. و در اوایل این بیماری همه گیر ، برای مردمی که به دنبال مراقبت های پزشکی مورد نیاز در خصوص بهبودی پس از مصرف مواد افیونی بودن زمان بسیار دشواری بود زیرا برخی از کلینیک ها و سازمان های جامعه محور خدمات خود را کاهش دادند .

والش می گوید در ماه های مارس و آوریل ، کلینیک های متادون کنتاکی شاهد افزایش بیمارانی که در حال پایان دادن به درمانشان بوده و کاهش بیماران جدیدی که به تازگی درمانشان را شروع کرده اند، بودند. استوپس می گوید: “پزشکان عمدتا بر روی بیماری کووید 19 تمرکز کرده اند و سیستم های پزشکی تحت تاثیر این موضوع قرار گرفته اند ، بنابراین مردم همیشه نمی توانند به مراقبت های مورد نیاز خود دسترسی پیدا کنند.”.  “همچنین نگرش منفی و بدنامی در مورد اختلال مصرف مواد وجود دارد که افراد را از درمان دور می کندکه این موضوع در  زمان پاندمی ( همه گیری ) بیشتر شده است.”

خوشبختانه ، در طول این پاندمی، با تشکر از افزایش دسترسی به مراقبت های پزشکی از راه دور برای نگرانی های مربوط به سلامت رفتاری ، دسترسی به مراقبت های مربوط به اختلالات مصرف مواد مخدر آسان تر شده است . در حالی که این همه گیری در ابتدا باعث تعطیل شدن بسیاری از کلینیک ها و سازمان های جامعه محور شد، گزینه های سلامت از راه دور برای مشکلات سلامت جسمی و روانی به طور فزاینده ای در دسترس قرار گرفته است زیرا ارائه دهندگان بیمه و سازمان ها این نیاز را تشخیص داده اند . علاوه بر این ، ملاقات مجازی برای گروه های جامعه محور مانند معتادان گمنام و الکلی های گمنام رایج می شود و اکثر بیمه گذاران ، از جمله Medicaid ، محدودیت های قبلی بهداشت و درمان در زمینه سلامت رفتاری از جمله اختلال مصرف مواد را لغو کرده اند .

به عنوان مثال ، کامپتون می گوید پزشکان می توانند را از طریق سلامت از راه دور و بدون انجام معاینه حضوری و با استفاده از بوپرنورفین ، دارویی که برای بازیابی مواد افیونی استفاده می شود، ، درمان بیماران شروع کنند . ارائه دهندگان برنامه درمان تریاک ( در اصطلاح “کلینیک های متادون” ) همچنین غالبا در طول این همه گیری به بیماران متادون را برای نگهداری در خانه ارائه می دهند. کامپتون می گوید: “به طور معمول شما برای مصرف همزمان 30 دوز در خانه باید از ثبات فوق العاده ای برخوردار باشید ، اما آنها برخی از این [ الزامات ] را برطرف کرده اند تا بیماران مجبور نباشند هر روز در برنامه درمانی تریاکی حاضر شوند” .

دسترسی بهتر به سلامت از راه دور به این معنا است که افرادی که مشکلات مصرف مواد مخدر دارند نیز می توانند به دنبال مراقبت های بهداشتی از راه دور باشند. در حالی که اوونز می گوید دسترسی به درمان می تواند برای افرادی که از اینترنت یا خدمات تلفنی قابل اعتماد برخوردار نیستند دشوار باشد ، به گفته کامپتون، با تشکر از افزایش استفاده از خدمات سلامت از راه دور پزشکان گزارشات بیشتری مبنی بر افزایش درخواست بیماران برای ملاقات های روان درمانی، ارائه کرده اند . دکتر جاستین استریکلند ، فوق دکترای داروسازی رفتاری از دانشکده پزشکی دانشگاه جان هاپکینز ، می گوید: ” یکی از مزایای آشکار و بارز تغییرات در زیرساخت های درمان در طول این پاندمی ( همه گیری ) این است که دسترسی به سلامت از راه دور ممکن است به برخی از افرادی که در پرتگاه هستند به دنبال این کمک می باشند ، کمک کرده است.

برای مطالعه بخش اول این مقاله کلیک کنید…

بر اساس گزارش جهانی مواد سال ۲۰۲۱ دفتر مقابله با جرم و مواد سازمان ملل متحد، در بستر اینترنت و به ویژه دارک نت به طور چشم‌گیری فروش و تبلیغات انواع مواد غیرقانونی، مواد پیش‌ساز و روان‌گردان‌های جدید همزمان با پاندمی کووید ۱۹ افزایش یافته است. همه‌گیری کووید-۱۹ و محدویت‌های ایجاد شده متعاقب آن برای جلوگیری از شیوع ویروس، دسترسی افراد مصرف کننده مواد مخدر را محدود کرده است. حتی این محدودیت‌ها تا حدی درمان اختلالات مصرف مواد مخدر و پیشگیری از پیامدهای منفی وارده بر حوزه سلامتی و درمان بیماری‌های وابسته بدان مانند ایدز و هپاتیت را مختل کرده است. همچنین در این دوره محدویت‌های ترددی منجر به افزایش تحویل انواع مواد به درب منازل شده است؛ این امر در کشورهایی مانند الجزایر، ایرلند، مالزی، اسپانیا، انگلستان و کشورهای آمریکای لاتین و کارائیب دیده شده است. توزیع کنندگان مواد با استفاده از این موقعیت که در تردد وسایل حمل مواد غذایی و خوراکی مشکلی وجود ندارد در پوشش این امکان مواد را به درب منازل مشتریان خود رسانده‌اند. به عنوان مثال در برخی از کشورهای آمریکای لاتین، توزیع کنندگان مواد مخدر در قالب پیک‌های تحویل غذا یا رانندگان آمبولانس مواد را توزیع می‌کنند.

همچنین در دوران پاندمی کرونا نیز روش‌های جدید انتقال مواد نیز پدیدار شده است؛ به عنوان مثال در جنوب شرقی آسیا و آسیای مرکزی استفاده از هواپیماهای بدون سرنشین برای حمل مواد و مخفی کردن مواد در محموله‌های حمل میوه و سبزیجات افزایش یافته است. از زمان شروع پاندمی در هلند افزایش ۵۹ درصدی کشفیات مواد مخدر در کامیون‌ها و وسایل حمل داروهای درمان کووید ۱۹ دیده شده است، چرا که قاچاقچیان می‌توانند امیدوار باشند در چارچوب این پوشش‌ها ماموران گمرکی بازرسی‌های دقیقی از این دست از کالا نداشته باشند.

در برخی از کشورها مانند لتونی، تایلند، فیلیپین، قرقیزستان و نیجریه افزایش استفاده از خدمات پستی برای محموله‌های کوچک و بزرگ نیز گزارش شده است. در اروپا موارد بالای کشفیات مواد مخدر از طریق محموله‌های پستی، زمینی و در مقابل کاهش کشفیات هوایی مواد مخدر گزارش شده است.

همه‌گیری کووید-۱۹ با تغییر الگوهای رفتاری خریداران به سمت تجارت الکتریکی و ایجاد تغییر در خرید اینترنتی حرکت کرده است. مصادیق نشان از آن دارند که این روند نه تنها بر کالاهای مجاز بلکه بر خرید داروهای کنترل شده نیز نوآوری‌هایی در زمینه عرضه جهانی داروها ایجاد کرده است. در بستر اینترنت به طور فزاینده‌ای راهی برای تبلیغات و فروش انواع مواد غیرقانونی، مواد پیش‌ساز و مواد روانگردان جدید ایجاد شده است.

تجزیه و تحلیل گزارشات مربوط به خریداران در بستر دارک نت‌ها، نشان از افزایش استفاده از این بستر به ویژه خرید از بازارهای کوچک دارد. به عنوان مثال مصرف کنندگان کانابیس از ۱۴۰۰۰ نفر در ژانویه ۲۰۲۰ به ۱۸۰۰۰ نفر در مارچ ۲۰۲۰ رسیده‌اند. هرچند انتظارات بر این بود که با اقدامات فاصله‌گذاری اجتماعی فروش مواد مخدر و کانابیس کاهش یابد اما دیده شده افرادی که کانابیس را برای استفاده شخصی مصرف می‌کرده‌اند، فعالیت خود را در دارک نت افزایش داده‌اند.

تا پیش از پاندمی کرونا ویروس، رشدی قابل توجه در فروش انواع مختلف مواد مخدر در بازارهای سیاه اینترنتی اتفاق افتاده است. این افزایش به دنبال گسترش دسترسی‌های اینترنتی، تحولات تکنولوژیکی و افزونی پیچیدگی‌های رسانه‌ای تشدید شده است. فروش اینترنتی مواد مخدر به ویژه در مرحله خرده فروشی به صورت گسترده مطرح است. این وضعیت نه تنها خطر و تهدیدی برای نیروهای مقابله‌ای به حساب می‌آید بلکه سیستم بین‌المللی کنترل مواد مخدر سازمان ملل متحد و ساختارهای قانونی را نیز تهدید می‌کند به نحوی که موجب ایجاد وقفه و مناع جدی در انجام عملیات توسط سازمان‌های عمل کننده می‏گردد.

برای فروشندگان و خریدارانی که از این روش و ابزار پیچیده استفاده می‌کنند، هر روز محیط استفاده امن تر و مناسب تر از قبل گردیده و امنیت آن بیش از پیش تامین می‌گردد به نحویکه آنها در انجام معاملات خود هر روز بیش از روز دیگر احساس ایمنی می‌نمایند. این موضوع در مورد کاهش خطرات مربوط به اعمال زور، خشونت، دستگیری و موارد دیگر مطرح است. در واقع نه فروشنده و نه خریدار در معرض این تهدیدات در هنگام معامله نیستند. هر چند که اقدامات نیروهای مقابله‌ای در برخورد با این سایت‌های اینترنتی از طریق کنترل محیطی، هک کردن و دیگر شکل‌های ردیابی و رهگیری ممکن است در مورد یک سایت مشخص موفقیت‌آمیز باشد اما باید این نکته را نیز مد نظر قرار داد که این اقدامات موجب ایجاد سایت‌های مشابه و تعدد و تنوع آنها در تعداد و عملکرد گردیده و انگیزه را برای یافتن راه‌های بیشتر و بهتر ابتکاری در بین فروشندگان مواد تشدید می‌نماید.

بر اساس گزارش جهانی مواد سال 2021 دفتر مقابله با جرم و مواد سازمان ملل متحد ارائه خدمات غیرحضوری درمان و پیشگیری از مصرف مواد با همه‌گیری کرونا  بهبود یافته، اما بازارهای مواد مخدر با تغییر شکل قاچاق خود همچنان پررونق هستند. از زمانی که همه‌گیری جهانی کووید 19 جهان را دربر گرفت، بسیاری از کارها که به صورت حضوری و رو در رو بود، اکنون با استفاده از فناوری مبتنی بر اینترنت، تلفن همراه و یا سیستم پستی انجام شده است. در برخی از کشورها فناوری‌های مدرن باعث تغییر شکل ارائه خدمات درمان و نحوه استفاده از داروها شده است. علی‌رغم برخی اختلالات در خدمات درمانی دارویی در ماه‌های نخست شیوع کرونا، بسیاری از کشورها برای انجام قوانین فاصله گذاری اجتماعی خدمات در خانه خدمات اقامت در منزل را جایگزین ارائه خدمات پزشکی حضوری کردند.

این امر مراقبان بهداشتی حوزه درمان را قادر می‌سازد تا از طریق مشاوره و ارزیابی اولیه بیمار خود ارائه خدمات داشته باشند. با این حال، در بسیاری از موارد تعطیلی خدمات غیرضروری بهداشتی و محدودیت‌های تردد باعث قطع ناگهانی و غیرهماهنگ خدمات برای افراد مبتلاء به اختلالات مصرف مواد مخدر در ابتدای شیوع کرونا شده بود. از سوی دیگر انعطاف بیشتری در درمان بیماران با داروهای آگونیست به وجود آمد و به برخی از افراد مبتلاء به اختلالات مصرف مواد مخدر اجازه داده شد که دوزهایی از متادون را در منزل مصرف کنند.

سازگارهای ایجاد شده در نتیجه همه‌گیری کووید 19 در ارائه خدمات پیشگیری از مصرف مواد و درمان، مراقبت و توانبخشی اختلالات مرتبط با مصرف مواد مخدر ایدز در صورتی که حتی پس از پیان همه‌گیری نیز ادامه یابد، قابلیت بسیار بالایی در تسریع خدمات حوزه مقابله با مواد مخدر دارد. برای اطمینان از دستیابی برابر به خدمات مبتنی بر بستر اینترنت و به صورت عیرحضوری به ویژه در حاشیه‌پذیرترین مناطق باید سطح متفاوت سواد و دسترسی به فناوری اطلاعات را در نظر گیرند.

شواهد نشان دهنده آسیب‌پذیری بیشتر افراد مصرف کننده مواد؛ افراد دارای بیماری‌های عفونی و زندانیان است، گروهی که باید در اولویت‌های واکسیناسیون کووید 19 قرار گیرند. افرادی که انواع مواد را مصرف می‌کنند، چه در جامعه و چه در زندان‌ها باید در برنامه‌های ملی مبارزه با کرونا قرار گیرند. چنین برنامه‌های باید تداوم داشته و در صورت انجام این خدمات نتایج بهداشتی آن به ویژه در خصوص کاهش انگ، تبعیض و نابرابری برای این گروه‌ها بسیار پرفایده خواهد بود.

بازارهای مواد مخدر در ماه‌های ابتدایی بیماری کرونا در اکثر نقاط جهان به طور موقت مختل شدند، اما به سرعت بهبود یافتند. در واقع، همه‌گیری برخی از پویایی‌های موجود در قاچاق را ایحاد یا تسریع کرده است. مواردی مانند افزایش حمل و نقل و استفاده از مسیرهای زمینی، آبراهه‌ها، هواپیماهای شخصی، محموله‌های هوایی و بسته‌های پستی و روش‌های بدون تماس مستقیم برای رساندن مواد به مصرف کنندگان.

از این رو، تقویت همکاری‌های بین‌المللی همچنان یک هدف اساسی برای مبارزه با مشکل پایدار قاچاق مواد مخدر است. ضروری است نهادهای اجرایی که در نقاط اصلی مرزی فعالیت دارند، در مورد رویکردهای موثر در بازدارندگی و استفاده از روش‌های موثر، اطلاعات را با یکدیگر تبادل و دانش خود را در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی انتقال دهند. این نهادها می‌توانند استراتژی‌های جدیدی برای بهبود کنترل هدفمند کانتیرها و محموله‌های حمل شده در مسیرهای هوایی و دریایی تعریف کنند.

ظرفیت نظارت به محموله‌های دریایی، زمینی، ریلی و هوایی باید به میزان قابل توجهی بهبود یابد، اما این امر در صورتی حاصل می‌شود که اطلاعات به طور موثر بین مقامات ملی و بخش خصوصی مانند شرکت‌های هواپیمایی تجاری به اشتراک گذاشته شود. برای رسیدن به این هدف باید استراتژی‌هایی تدوین شود تا هدف آنها تغییر در پویایی قاچاق مواد از طریق رصد مداوم  و شناسایی محموله‌های هوایی مشکوک در هواپیماهای خصوص و تجاری باشد.

اولین مورد از بیماری کووید 19 در افغانستان در 22 فوریه 2020 در شهر هرات شناسایی شد. وزارت صحت عامه افغانستان عامل اصلی خطر شیوع کرونا ویروس را در نتیجه بازگشت مسافران خارجی به این کشور اعلام کرد؛ هر چند افغانستان تلاش‌های پیشگیرانه از شیوع ویروس کرونا را اوایل ژانویه آغاز کرده بود اما ظرف یک ماه پس از شناسایی اولین مورد مشکوک به کرونا، در سایر ولایات مانند بلخ، سمنگان، قندهار و کابل تعداد افراد مبتلا به کووید 19 افزایش یافت. در 14 مارس، دولت افغانستان تمام مدارس را برای مدت 4 هفته تعطیل کرد، افغانستان در پایان ماه فوریه 2020 (اول سال 1399) مرزهای خود را به روی جمهوری اسلامی ایران بست و در پایان ماه مارس (اواسط فروردین 99) مرزهای مشترک با پاکستان را نیز بست. همچنین از همان زمان در داخل این کشور محدودیتهای شدیدی بر آمد و شد شهروندان اعمال شده است. گذر از مرز نیز تنها برای محموله‌های کالن و ترافیک تجاری امکان پذیر بوده است. با توجه به اینکه فصل برداشت بهارانه تریاک افغانستان در بازه ماههای مارس و اواسط فروردین ماه تا اواسط خرداد ماه قرار دارد، اعمال محدودیت‌های کرونایی در این برهه زمانی، تأثیر بسزایی بر تولید و سپس قاچاق مواد افیونی از منشأ این کشور داشته است.

بررسی روندها نشان از آن دارد که بحران کووید – 19 تأثیر مستقیم بر روند تولید تریاک و هروئین گذاشته است؛ اولاً با توجه به محدودیت‌های اعمال شده بر تجمع و حضور فیزیکی در بیشتر کشورهای جهان، کارگران کمتری در دسترس کشاورزان برای برداشت صمغ تریاک قرار دارند. از سوی دیگر تبدیل تریاک برداشت شده در آزمایشگاهها نیز به دلیل کاهش تجارت و کنترل شدیدتر مرزها دشوارتر شده است. همچنین آزمایشگاه‌های مذکور با کمبود مواد شیمیایی وارداتی روبرو شده‌اند که به عنوان کاتالیزور در فرایند تولید هروئین به کار می‌روند. البته کاهش دسترسی خریداران بالقوه مواد به مناطقی که در آن افیون‌های به فروش می‌رسد نیز در این زمینه بی‌تأثیر نبوده است.

همچنین باید درنظر گرفت که بیش از 95 درصد افیون‌های[1] غیرقانونی جهان (تریاک، مورفین و هروئین) در سه کشور افغانستان (82 درصد)، مکزیک (8درصد) و میانمار (7 درصد) تولید می‌شود. در هر سه کشور مذکور فرایند کشت تریاک غیرقانونی امری زمان‌بر و به شدت وابسته به فعالیت کارگران بر روی زمین‌های کشاورزی است. به عبارت دیگر وقتی گل خشخاش می‌رسد، کشاورزان باید کارگران بیشتری را برای تیغ زدن آنها (که در ادبیات تخصصی کشت تریاک به آن خش کردن گل خشخاش گفته می‌شود) به‌کار گیرند و گفته می‌شود این کار دست‌کم بین 10 تا 14 روز به درازا می‌انجامد و نیازمند نیروی کار قابل توجهی است. برای مثال در سال 2018 طبق گزارش سازمان ملل 190.700 کارگر تمام وقت در افغانستان برای وجین کردن و برداشت تریاک به کار گرفته شده که رقم بالایی است. وقتی تریاک برداشت شد، محتویات فعال آن مثل مورفین جدا شده و با مواد شیمیایی که تحت نظارت بین‌المللی تولید شده و قانونی به حساب می‌آید (مانند استیک انیدرید) به هروئین تبدیل می‌شود.

بررسی روندها نشان از آن دارد که بحران کووید – ۱۹ تأثیر مستقیم بر روند تولید تریاک و هروئین گذاشته است؛ اولاً با توجه به محدودیت‌های اعمال شده بر تجمع و حضور فیزیکی در بیشتر کشورهای جهان، کارگران کم‌تری در دسترس کشاورزان برای برداشت صمغ تریاک قرار دارند. از سوی دیگر تبدیل تریاک برداشت شده در آزمایشگاه‌ها نیز به دلیل کاهش تجارت و کنترل شدیدتر مرزها دشوارتر شده است. همچنین آزمایشگاه‌های مذکور با کمبود مواد شیمیایی وارداتی روبه‌رو شده‌اند که به عنوان کاتالیزور در فرایند تولید هروئین به کار می‌روند. البته کاهش دسترسی خریداران بالقوه مواد به مناطقی که در آن افیونی‌ها به فروش می‌رسد نیز در این زمینه بی‌تأثیر نبوده است.

طبق گزارش سازمان ملل در همه ولایت‌های کشت خشخاش، محدودیت آمد و شد برقرار شده است.  از آنجاکه برداشت محصول به شدت به کارگران فصلی و البته مهاجرت از ولایت و نیز کشورهای همسایه مانند پاکستان متکی است، به نظر می‎‌رسد محدودیت‌های مذکور تأثیر زیادی بر تولید تریاک و مشتقات آن در سال ۱۳۹۹ (۲۰۲۰) گذاشته است.

در پی این اوضاع نیروی کار لازم برای برداشت تریاک در ولایت‌های غربی و جنوبی افغانستان کمیاب شد و کارگران پاکستانی نیز امکان حضور در این کشور را نیافتند. پیامد مشخص این وضعیت روی آوردن به نیروی کار زنان از یکسو برای جبران این کمبود و افزایش حقوق کارگران این حوزه از سوی دیگر بوده است. بنا به گزارش سازمان ملل این افزایش حقوق بین یک ششم تا یک سوم متغیر بوده است.[2]

تولید هروئین نیز در افغانستان به شدت تحت تأثیر بحران کرونا قرار گرفته است. نیاز شدید به کاتالیزورهایی مانند استیک انیدریک برای تولید هروئین که به صورت قانونی در اختیار کشاورزان قرار ندارد امر قابل تأملی است. البته در زمینه تغییر قیمت استیک انیدرید در افغانستان شواهد ضد و نقیضی به دست آمده که در برخی مناطق نشان از افزایش قیمت دارد. نتیجه مستقیم آن افزایش محدودیت‌های تولید هروئین است. البته در برخی مناطق افغانستان نیز اعلام شده که قیمت این ماده شیمیایی کاهش یافته است.

البته باید افزود با توجه به ضعف نسبی دولت افغانستان که همیشه در زمره یکی از دولت‌های شکننده جهان قرار دارد، اعمال حاکمیت بر پهنه وسیعی از این کشور امر دشواری برای حکومت کابل است و لذا اجرا سیاست‌‎های منع آمد و شد در گروه همکاری بازیگران غیردولتی و قدرت‌‍‌های محلی نظیر طالبان است. طبق گزارش رسانه‌ها طالبان در سطح قابل توجهی از اعمال محدودیت‌های کرونایی استقبال کرده و در این راه از جمله اجرای سیاست قرنطینه مهاجران و حتی پخش دستکش و ماسک و اطلاعات لازم برای جلوگیری از انتشار ویروس کمک شایانی کرده است. همچنین طالبان در اجرای سیاست فاصله‌گذاری اجتماعی نیز کمک کرده و در حد توان مردم را از اجتماعات عمومی و عروسی منع کرده و از آنان خواسته تا نماز را نیز به صورت فرادا بخوانند نه در مساجد.

این عوامل مجموعاً باعث شده تا تولید تریاک، هروئین و مورفین در خود افغانستان نیز دچار افت جدی شود. این وضع مستقیماً بر قاچاق نیز تأثیر گذاشته و باعث کاهش مقادیر قاچاق مواد شده است. در نتیجه مواد کم‌تری به مرزهای کشورمان که نزدیک به ۴۰ درصد محصولات افیونی افغانستان بدان صادر شده است.

از آنجا که ماه‌های اصلی برداشت تریاک در افغانستان از ماه مارس تا ژوئن است، برداشت تریاک در سال 2020 همزمان با همه‌گیری کرونا و اعمال محدویت‌ها همزمان شد. در ابتدای برداشت کمبود کارگر برای تیغ زدن خشخاش‌ها در استان‌های غربی و جنوبی افغانستان مشاهده شده که دلیل اصلی آن بسته بودن گذرگاه مرزی افغانستان با پاکستان است. با این حال، به نظر می‌رسد زنان و افرادی که در نتیجه شیوع کرونا کار خود را از دست داده‌اند، به طور فزاینده‌ای درگیر فرایند تیغ‌زنی خشخاش در مزارع کشت خشخاش شده‌اند و گزارش‌های اخیر حاکی از آن است که برداشت خشخاش تا حد زیادی بدون وقفه ادامه دارد. کاهش تجارت بین‌المللی ناشی از بیماری کووید-19، منجر به کمبود تامین استیک انیدرید ( پیش‌ساز حیاتی تولید هروئین)  در داخل افغانستان  شده است.[3]

پی‌نوشت‌ها

[1] Opiates

[2]  UNODC field office assessment

[3] United Nation Office in Drugs and Crime, World Drug Report 2020, Booklet 1, page 24

بازنشر این مطلب صرفاً با ذکر منبع «کادراس» بلامانع است.

بیش از ۹۵ درصد افیون‌های[۱] غیرقانونی جهان (تریاک، مورفین و هروئین) در سه کشور افغانستان (۸۲ درصد)، مکزیک (۸ درصد) و میانمار (۷ درصد) تولید می‌شود[۲]. در هر سه کشور مذکور فرایند کشت تریاک غیرقانونی امری زمان‌بر و به شدت وابسته به فعالیت کارگران بر روی زمین‌های کشاورزی است. به عبارت دیگر وقتی گل خشخاش می‌رسد، کشاورزان باید کارگران بیشتری را برای تیغ زدن آنها (که در ادبیات تخصصی کشت تریاک به آن خش کردن گل خشخاش گفته می‌شود) به‌کار گیرند و گفته می‌شود این کار دست‌کم بین ۱۰ تا ۱۴ روز به درازا می‌انجامد و نیازمند نیروی کار قابل توجهی است. برای مثال در سال ۲۰۱۸ طبق گزارش سازمان ملل ۱۹۰٫۷۰۰ کارگر تمام وقت در افغانستان برای وجین کردن و برداشت تریاک به کار گرفته شده که رقم بالایی است. وقتی تریاک برداشت شد، محتویات فعال آن مثل مورفین جدا شده و با مواد شیمیایی که تحت نظارت بین‌المللی تولید شده و قانونی به حساب می‌آید (مانند استیک انیدرید) به هروئین تبدیل می‌شود.

بررسی روندها نشان از آن دارد که بحران کووید – ۱۹ تأثیر مستقیم بر روند تولید تریاک و هروئین گذاشته است؛ اولاً با توجه به محدودیت‌های اعمال شده بر تجمع و حضور فیزیکی در بیشتر کشورهای جهان، کارگران کم‌تری در دسترس کشاورزان برای برداشت صمغ تریاک قرار دارند. از سوی دیگر تبدیل تریاک برداشت شده در آزمایشگاه‌ها نیز به دلیل کاهش تجارت و کنترل شدیدتر مرزها دشوارتر شده است. همچنین آزمایشگاه‌های مذکور با کمبود مواد شیمیایی وارداتی روبه‌رو شده‌اند که به عنوان کاتالیزور در فرایند تولید هروئین به کار می‌روند. البته کاهش دسترسی خریداران بالقوه مواد به مناطقی که در آن افیونی‌ها به فروش می‌رسد نیز در این زمینه بی‌تأثیر نبوده است.

افغانستان در پایان ماه فوریه ۲۰۲۰ (اول سال ۱۳۹۹) مرزهای خود را به روی جمهوری اسلامی ایران بست و در پایان ماه مارس (اواسط فروردین ۹۹) مرزهای مشترک با پاکستان را نیز بست. همچنین از همان زمان در داخل این کشور محدودیت‌های شدیدی بر آمد و شد شهروندان اعمال شده است.  گذر از مرز نیز تنها برای محموله‌های کلان و ترافیک تجاری امکان پذیر بوده است. با توجه به اینکه فصل برداشت بهارانه تریاک افغانستان در بازه ماه‌های مارس و (اواسط فروردین ماه تا اواسط خرداد ماه) قرار دارد، اعمال محدودیت‌های کرونایی در این برهه زمانی، تأثیر بسزایی بر تولید و سپس قاچاق مواد افیونی از منشأ این کشور نهاده است.

طبق گزارش سازمان ملل در همه ولایت‌های کشت خشخاش، محدودیت آمد و شد برقرار شده است.[۳]  از آنجاکه برداشت محصول به شدت به کارگران فصلی و البته مهاجر از ولایت و نیز کشورهای همسایه مانند پاکستان متکی است، به نظر می‎‌رسد محدودیت‌های مذکور تأثیر زیادی بر تولید تریاک و مشتقات آن در سال ۱۳۹۹ (۲۰۲۰) گذاشته است.

در پی این اوضاع نیروی کار لازم برای برداشت تریاک در ولایت‌های غربی و جنوبی افغانستان کمیاب شد و کارگران پاکستانی نیز امکان حضور در این کشور را نیافتند. پیامد مشخص این وضعیت روی آوردن به نیروی کار زنان از یکسو برای جبران این کمبود و افزایش حقوق کارگران این حوزه از سوی دیگر بوده است. بنا به گزارش سازمان ملل این افزایش حقوق بین یک ششم تا یک سوم متغیر بوده است.[۴]

تولید هروئین نیز در افغانستان به شدت تحت تأثیر بحران کرونا قرار گرفته است. نیاز شدید به کاتالیزورهایی مانند استیک انیدریک برای تولید هروئین که به صورت قانونی در اختیار کشاورزان قرار ندارد امر قابل تأملی است. البته در زمینه تغییر قیمت استیک انیدرید در افغانستان شواهد ضد و نقیضی به دست آمده که در برخی مناطق نشان از افزایش قیمت دارد. نتیجه مستقیم آن افزایش محدودیت‌های تولید هروئین است. البته در برخی مناطق افغانستان نیز اعلام شده که قیمت این ماده شیمیایی کاهش یافته است.

البته باید افزود با توجه به ضعف نسبی دولت افغانستان که همیشه در زمره یکی از دولت‌های شکننده جهان قرار دارد، اعمال حاکمیت بر پهنه وسیعی از این کشور امر دشواری برای حکومت کابل است و لذا اجرا سیاست‌‎های منع آمد و شد در گروه همکاری بازیگران غیردولتی و قدرت‌‍‌های محلی نظیر طالبان است. طبق گزارش رسانه‌ها طالبان در سطح قابل توجهی از اعمال محدودیت‌های کرونایی استقبال کرده و در این راه از جمله اجرای سیاست قرنطینه مهاجران و حتی پخش دستکش و ماسک و اطلاعات لازم برای جلوگیری از انتشار ویروس کمک شایانی کرده است.[۵]  همچنین طالبان در اجرای سیاست فاصله‌گذاری اجتماعی نیز کمک کرده و در حد توان مردم را از اجتماعات عمومی و عروسی منع کرده و از آنان خواسته تا نماز را نیز به صورت فرادا بخوانند نه در مساجد.

این عوامل مجموعاً باعث شده تا تولید تریاک، هروئین و مورفین در خود افغانستان نیز دچار افت جدی شود. این وضع مستقیماً بر قاچاق نیز تأثیر گذاشته و باعث کاهش مقادیر قاچاق مواد شده است. در نتیجه مواد کم‌تری به مرزهای کشورمان که نزدیک به ۴۰ درصد محصولات افیونی افغانستان بدان صادر شده است.

از سوی دیگر گفتنی است طولانی شدن بحران کرونا در جهان و این واقعیت که هنوز هیچ گونه درمان قطعی برای آن پیدا نشده نیز باعث مزمن شدن تأثیر این بیماری بر جهان جرایم سازمان یافته و قاچاق مواد شده و برخلاف انتظارات در سه ماهه دوم سال ۱۳۹۹ نیز این وضعیت تداوم پیدا کرد.  واپسین نکته در این زمینه عبارت از کاهش کیفیت مواد تولیدی در افغانستان و افزایش قیمت تمام شده این مواد است. به نظر می‌رسد در سه ماهه آتی نیز وضعیتی مشابه اوضاع تابستان ادامه پیدا کند.

[۱] . Opiates

[۲] . UNODC, World Drug Report 2019, estimated shares of oven-dry opium production of global total

[۳] . https://tolonews.com/index.php/health/covid-19-govt-limits-residents-movement-herat.

[۴] . UNODC field office assessment.

[۵] . https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/coronavirus-taliban-ms-13-drug-cartelsgangs/2020/04/13/83aa07ac-79c2-11ea-a311-adb1344719a9_story.html.