وضعیت و مسیرهای قاچاق مواد در پاکستان
مسیرهای قاچاق مواد در پاکستان به سبب کمربند طولانی ساحلی و مرزهای متخلخل این کشور با ایران و افغانستان، گسترش یافته است و پاکستان را به کشوری آسیبپذیر از منظر ترانزیت و قاچاق تبدیل کرده است. این کشور در سه منطقه رسمی تورخم در ننگرهار، خوستین غلام خان و اسپین بولدک در ولایت قندهار، ۲۴۳۰ کیلومتر مرز مشترک با افغانستان دارد که مهمترین تولیدکننده مواد مخدر غیرقانونی در جهان است. توپوگرافی مناطق حاشیه ای شامل رشتهکوههای شمال – جنوب که راههای قاچاق طبیعی را فراهم آورده است در کنار گذرگاههای طبیعی، مسیرهای کوهستانی و جادههای بیابانی بدون سکنه خود فراهمکننده شرایط مساعد برای قاچاق مواد در پاکستان است.
عوامل گسترش قاچاق مواد در پاکستان
پاکستان به دلایل متعدد از مسیرهای اصلی ترانزیت مواد مخدر به شمار میآید. در مناطق قبایلی پاکستان زمینه کشت مهیاست، چرا که به سبب ضعف نهاد دولت و گسترش حضور سران گروههای تندرو در این مناطق مواد مخدر و ترانزیت آن بهعنوان منبع اصلی درآمد این گروهها درآمده است. از این رو، این گروهها برای تأمین منابع مالی خویش و تبدیلشدن به یکی از مهمترین بازوان قدرت در حوزه سیاست و اقتصاد بهشدت روی ترانزیت آن تمرکز کردهاند. مرزهای ناهموار، ناامن و دور از نظارت مقامهای دولتی در کنار نیروهای رشوهگیر سبب شده این مرزها تبدیل به موقعیتی ایدهآل برای قاچاقچیان مواد مخدر گردد.
در دهه ۱۹۹۰ تنگه خیبر به دلیل نزدیکی به مناطق کشت خشخاش در استانهای شرقی افغانستان بهعنوان شاهراه حیاتی در تجارت بینالمللی مواد مخدر شناخته شد. اگرچه راههای متعددی برای ترانزیت هروئین افغان وجود دارد اما بسیاری از مقامات انتظامی باور دارند که بیشترین هروئین تولیدشده در افغانستان همچنان از مسیرهای سنتی جابهجا میشوند و رجوع به مسیر شمال از طریق آسیای مرکزی و روسیه هنوز آنچنان مورد اقبال قرار نگرفته است.
مسیرهای محوری قاچاق از افغانستان و پاکستان
بر اساس گزارش سال ۲۰۱۵ UNDOC راههای متعدد و شناختهشدهای برای انتقال مواد مخدر از افغانستان و پاکستان وجود دارد اما سه مسیر محوری برای دسترسی به بازارهای اروپای غربی عبارت است از:
- مسیر غرب از طریق ایران؛
- مسیر جنوب از طریق پاکستان؛
- و مسیر شمال از طریق آسیای میانه[۱]
بر اساس گزارش سال ۲۰۱۷ صندوق مبارزه با مواد مخدر و جرم سازمان ملل، حدود ۹ هزار تن تریاک در افغانستان تولید می شود که برای ۵۰۰ تن هروئین هدفگذاری میشود و حدود ۹۰ درصد از تریاک جهان در افغانستان تولید میشود.[۲] ترانزیت مواد مخدر بر اساس گزارش سال ۲۰۱۵ دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرایم سازمان ملل در پاکستان در سه مسیر زیر جای گرفته است:
- بهطور سنتی مسیر انتقال مواد مخدر افغانستان از مرز تورخم،[۳] غلام خان،[۴] دره خنجراب، وابگه[۵] و کراچی پاکستان بهسوی دیگر کشورهای جهان است.
- به دلیل افزایش ترتیبات امنیتی در مرزها اکنون بیشترین جابهجاییها از منطقه مرزی بلوچستان صورت میگیرد و سپس به ایران، ترکیه و اروپا منتقل میشود. بخش دیگری از طریق دریا به امارات متحده عربی، عربستان سعودی، افریقا و آسیای جنوبی منتقل میشود. مناطق چمن، نودشکی، تربت، دالبندین، جیونی،[۶] چاغی[۷] و گوادر[۸] از مهمترین مبادی ترانزیت مواد مخدر در بلوچستان هستند.
- مبادی فرودگاهی دیگر مسیر مهم ترانزیت مواد مخدر از پاکستان است.[۹]
برابر گزارش جهانی مواد مخدر سازمان ملل متحد در سال ۲۰۱۱ حدود ۳۰۰ تا ۵۰۰ کارخانه تولید هروئین در استانهای هلمند و نیمروز در نزدیکی مرز افغانستان و پاکستان وجود داشته است. بر اساس گزارش UNODC ارزش صادرات تریاک عددی بالغ بر ۴ میلیارد دلار تخمین زده میشود که یکچهارم آن عاید کشاورزان و مابقی میان مقامات منطقه، شورشیان، جنگسالاران و قاچاقچیان مواد مخدر تقسیم میشود. نکته حائز اهمیت در مورد کشت خشخاش ایجاد امنیت برای این محصول استراتژیک است، ازاینرو طالبان در افغانستان برای حفظ امنیت مناطق فوق از کشاورزان مالیاتهای بسیار سنگینی دریافت میکنند. بسیاری از گزارشها نیز همراهی ۳۰ درصدی نیروهای امنیتی افغانستان با این موضوع را تائید میکنند.[۱۰]
راههای داخلی قاچاق مواد در پاکستان
راههای انتقال مواد مخدر از خاک پاکستان نیز متعدد است. معمولاً کشتیهای حمل بار بندر کراچی را به مقصد یمن ترک میکنند و از طریق دریای سرخ خود را به جنوب اروپا میرسانند و گاهی اوقات نیز از مسیر آفریقایی استفاده کرده و از طریق سومالی و اتیوپی به کنیا و سپس ساحل مکران- که سواحل طولانی که محافظت جدی از آن نمیشود- وارد عمل میشوند. همچنین جادههای طولانی بلوچستان نیز از این منظر اهمیت استراتژیک دارند اما به دلیل ناهمواری مسیر دشواری برای قاچاقچیان است اما گذر از این جادهها درعینحال خطر کمتری برای دستگیری از سوی سازمانهای اجرایی پاکستانی دارد. از دیگر مسیرها میتوان به مسیر کویته یا حیدرآباد به لاهور اشاره کرد جایی که بهطور مستقیم و گاه غیرمستقیم محمولهها را به غرب از طریق کشورهای مختلفی نظیر هند – پنجان و راجستان بهویژه بلمر و جیسالمر، دهلی، بمبئی و گجرات منتقل میکنند.[۱۱]
چالش مرزی افغانستان و پاکستان
پاکستان و افغانستان ۲۴۳۰ کیلومتر مرز مشترک دارند. بی ثباتی در این مناطق مرزی در اثر تداوم بحران در دو کشور، بهویژه در افغانستان، مناسبترین شرایط را برای فعالیت گروههای قاچاق در دو سوی مرز فراهم کرده است. مدیریت و کنترل قاچاق از درون پاکستان توسط گروههای جرایم سازمانیافته صورت میگیرد. استانهای بدخشان، نورستان، کونار، ننگرهار، پکتیا، خوست، پکتیکا، زابل، قندهار، هلمند و نیمروز در افغانستان همجواری با مرز پاکستان قرار دارند.
نقاط مرزی عمدهی تردد میان دو کشور، غالباً در دو نقطهی تورخام بین پیشاور و جلالآباد، و اسپین بولداگ میان قندهار و کویته، قرار گرفته است. خط مرزی دیوراند که در سال ۱۸۹۳ میان افغانستان و حاکم انگلیسی هند تعیین شد، هیچگاه مورد تایید و شناسایی دولت افغانستان قرار نداشته، اما به صورت نیمه رسمی و دو فاکتو، همان کارکرد مرزی را داشته است. اقوام پشتون و بلوچ، دو قومی هستند که عمدتاً و شاید صرفاً در منطقهی مرزی دیوراند سکنا گزیدهاند. لازم به ذکر است که قوم پشتون با ۴۲ درصد، اکثریت غالب قومی را در افغانستان دارد، اما در پاکستان از ۴/۱۵ درصد فراتر نمیرود. قوم پشتون در افغانستان غالباً در استانهای کابل، قندهار و جلالآباد ساکن بوده و در پاکستان نیز عمدتاً در ایالت سرحدغربی استقرار یافتهاند؛ البته تعداد قابل توجهی از این قوم نیز در ایالت بلوچستان زندگی میکنند.
طبق آمار منتشر شده از سوی دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد، ۸۰ درصد کشت خشخاش و تولید تریاک در افغانستان، در استانهای همجوار با پاکستان صورت میگیرد که به قرار ذیلاند: هلمند، قندهار، ننگرهار، اورزگان، زابل و نیمروز.
با نگاهی به نقشه کشت خشخاش در افغانستان میتوان به این نتیجه رسید که بالاترین میزان کشت و تولید تریاک در افغانستان در همجواری با مرزهای پاکستان است. به لحاظ وضعیت استراتژیک قاچاق در این شرایط، ایالت بلوچستان پاکستان در توزیع محمولههای زمینی و دریایی قاچاق مواد مخدر تولید شده در افغانستان، نقش به سزایی دارد.
در این باره باید ایالتهای سرحد غربی و فاتا را نیز به مجموعهی مزبور اضافه کرد. در واقع و به عبارتی، دینامیسم فعالیت قاچاق مواد مخدر (سلاح و انسان) در پاکستان را میتوان در تعامل و ارتباط میان پنج استان همجوار با پاکستان و سه ایالت یاد شده در همسایگی افغانستان دانست، ضمن آنکه نباید از نقش ایالت پنجاب در پاکستان در قاچاق انسان و اسلحه در آن کشور غافل بود.
نفوذ جمعیتها و مذاهب
در طول نوار مرزی نیز پشتونها در همجواری دو کشور استقرار یافته، و به صورت مؤثر و قابل توجهی بر تحولات غیر قانونی این منطقه تأثیر میگذارند. با توجه به قدرت سنتی قوم پشتون بر پاکستان، اسلامآباد به راحتی بر تحولات افغانستان و حتی آسیای مرکزی، اثر میگذارد. این در حالی است که به لحاظ دیدگاه کلان ژئوپلیتیکی، رقابتهای کشورهای منطقه در مدیریت و کنترل اقوام مختلف در افغانستان متمرکز است که از آن جمله میتوان به رقابت پاکستان با کشورهای ایران، روسیه و هند در استفاده از ظرفیتهای تاجیکها در مناطق مرکزی و شمالی اشاره کرد.
به لحاظ مذهبی، سنیها در پاکستان و افغانستان در اکثریت هستند، و ۱۹درصد از جمعیت افغانستان و ۲۰ درصد از جمعیت پاکستان را شیعیان تشکیل میدهند. در مورد وضعیت قوم پشتون در پاکستان و افغانستان، لازم است به این نکته نیز اشاره گردد که با توجه به وجود اکثریت قوم پشتون در افغانستان و ادعای دائمی آن کشور در مورد نامعتبر بودن مرز دیوراند، اسلامآباد همواره از وضعیت مرزی میان دو کشور و اتحاد نهایی اقوام پشتون پاکستان و افغانستان نگران است و از هیچ اقدامی برای جلوگیری از این اتحاد فروگذار نمیکند.
پاکستان دارای ۲۴۳۰ کیلومتر مرز مشترک با افغانستان است. سه نقطهی مرزی اصلی میان دو کشور عبارتند از: تورخم در ننگرهار، غلام خان در خوست و اسپین بولداک در قندهار. به لحاظ توپوگرافیک، این مناطق با ویژگی کوهستانی از مسیرهای اصلی قاچاق مواد مخدر در مرز به شمار میروند؛ علاوه بر این، تعداد زیادی گذرگاه عبوری طبیعی در این مناطق وجود دارند که یا فاقد سکنه هستند و یا اینکه نظارت و کنترلی در مورد آنها صورت نمیگیرد. خیلی از این گذرگاهها برای قاچاق مواد و اسلحه مورد استفاده قرار میگیرند و این کار توسط کامیونها و یا وسائل نقلیهی سبک و همچنین چهارپایان انجام میشود. برخی از مسیرهای واقع در شرق، به ایالت بلوچستان پاکستان تغییر یافته است؛ به عبارتی از موقعیت و وضعیت کوهستانی به وضعیت بیابانی تغییر وضعیت داده است.
بنا به برآورد بانک جهانی، طالبان در سال ۱۹۹۷ بیش از ۷۵ میلیون دلار از محل قاچاق مواد مخدر درآمد داشته است. با حضور طالبان و القاعده در خط مرزی و فرضی دیوراند، موقعیت این منطقه برای قاچاق مواد مخدر تسهیل گردیده است. حضور این دو گروه موجب گردیده تا کنترل قاچاق مواد مخدر با مشکلاتی جدی مواجه گردد. بیش از ۱۵۰ تن هروئین و ۸۰ تن تریاک از این منطقه عبور کرده و در مسیر غربی وارد خاک جمهوری اسلامی ایران میگردد. در مسیر کوهستانی، محمولههای مواد مخدر از شمال به چین وارد میشود و در مسیر جنوبی به آبهای گرم در جنوب پاکستان میرسند و از آنجا به اروپا، خلیج فارس و امریکا قاچاق میگردند.
۸۰ درصد قوم پشتون بین ۲۰ تا ۳۰ میلیون نفر به غیر از ۳ میلیون نفر آوارهی افغانی مقیم پاکستان، در این کشور زندگی میکنند. تخمینهای غیر رسمی حاکی از وجود ۴ میلیون پشتون در ایالت قبیلهای فدرال پاکستان است. برآورد شده که ۷ تا ۱۶ میلیون نفر از پشتونها در ایالت سرحد غربی پاکستان زندگی کنند. دیگر مناطق پشتون نشین در پاکستان بدین قرارند: کویته در ایالت بلوچستان با جمعیت بالغ بر ۴۵۰۰۰۰ نفر، لاهور در ایالت پنجاب با یک میلیون نفر و همچنین کراچی واقع در بندر سند با ۳ میلیون نفر.
این واقعیت، غیر قابل انکار است که قوم پشتون در مناطق مرزی میان افغانستان و پاکستان، تسلط و کنترل کافی دارند و بر تجارت و نقل و انتقالات منطقه نظارت میکنند. به استثنای نورستان، تمامی استانهای مرزی مشترک افغانستان و پاکستان تحت تسلط و کنترل پشتونهایند. این استانها عبارتند از کونار، ننگرهار، پکتیا، خوست، پکتیکا، زابل، قندهار، هلمند و نیمروز.
پینوشتها و منابع
برگرفته از اطلس مخدری پاکستان تولید شده توسط موسسه کادراس- مرداد ۱۳۹۸
[۱] www.ndu.edu.pk/issra/issra_pub/articles/issra- paper/ISSRA_Papers_ Vol7_IssueI_2015/09-Drug-Trafficking.pdf
[۲] http://www.UNODC..org/pdf/research/WDR-2017.pdf
[۳] تورخم منطقه مرزی میان جلال آباد افغانستان و خیبر ایجنسی شهر پیشاور پاکستان است. ساکنان این منطقه و دره خیبر پشتون هستند که توسط خط دیورند از هم جداشده اند. تورخم شلوغ ترین منطقه مرزی افغانستان است.
[۴] غلام خان شهری در منطقه وزیرستان شمالی (مناطق قبایلی) پاکستان است. غلام خان سومین مرز مهم میان افغانستان و پاکستان بعد از چمن و تورخم است
[۵] Wahga
[۶] jiwani
[۷] شهرستان چاغی Chagaghi در شمال غربی ایالت بلوچستان واقع است و مرز مشترک با ایران و افغانستان دارد. اهمیت این شهر به سبب آزمایش جنگ افزارهای هسته ای پاکستان در سال ۱۹۹۸ و در تپه های راس کوه است.
[۸] Gawadar
[۹] https://blogs.voanews.com/durand/2015/04/30/afghanistan-pakistan-drug-transit-routes/
[۱۰] http://www.ndu.edu.pk/issra/issra_pub/articles/issra-paper/ISSRA_Papers_Vol7_IssueI_2015/09-Drug-Trafficking.pdf
[۱۱] http://www.ndu.edu.pk/issra/issra_pub/articles/issra-paper/ISSRA_Papers_Vol7_IssueI_2015/09-Drug-Trafficking.pdf
