اقتصاد غیررسمی در افغانستان: مخاطرات تجارت سیاه

افغانستان به دلیل موقعیت ژئواستراتژیک خود در قلب آسیا و شرایط سیاسی و امنیتی ناپایدار، به یکی از کانون‌های اصلی تجارت سیاه و اقتصاد غیررسمی تبدیل شده است. اقتصاد غیررسمی در افغانستان به تقویت و گسترش فعالیت‌های غیرقانونی و خطر تروریسم نیز کمک کرده‌ است. تجارت سیاه خارج از چارچوب قوانین و مقررات رسمی انجام می‌پذیرد و اغلب شامل قاچاق مواد مخدر، اسلحه، انسان و کالاهای ممنوعه است. این نوع تجارت معمولاً توسط شبکه‌های سازمان‌یافته و با استفاده از فساد اداری و نهادهای ضعیف دولتی صورت می گیرد و بر امنیت جهانی نیز تأثیرات عمیقی دارد. در این یادداشت به بررسی ابعاد مختلف اقتصاد غیررسمی در افغانستان، از جمله تجارت مواد مخدر و اسلحه، و تأثیرات آن بر جامعه و امنیت بین‌المللی می‌پردازیم.

چالش‌های اقتصاد غیررسمی در افغانستان

اقتصاد غیررسمی به بخشی از اقتصاد گفته می‌شود که خارج از قوانین رسمی فعالیت می‌کند و شامل مساغل غیررسمی، بازارهای غیرقانونی و فعالیت‌هایی است که در آمارهای رسمی اقتصادی ثبت نمی‌شوند. این نوع اقتصاد در کشورهای در حال توسعه و به‌ویژه در مناطقی با حکومت ضعیف، شیوع بیشتری دارد. اقتصاد غیرقانونی و غیررسمی در افغانستان سهم بزرگی دارد.

با اینکه در دهه‌های گذشته دولت‌های مختلفی در این کشور بر سر کار آمده اند، هیچ‌کدام توانایی خروج از اقتصاد غیررسمی و سامان‌بخشی اقتصاد رسمی را نداشته‌اند. در حال حاضر، طالبان برای کسب مشروعیت و جلب توجه جامعه بین‌المللی، ممنوعیت کشت خشخاش (تریاک) را اعلام کرده است اما نمی تواند اقتصاد خشخاش خود را به‌سادگی برای همیشه حذف کند.  در درجه اول، چنین ممنوعیتی درآمد فرماندهان لایه میانی طالبان را از بین می‌برد. ضمنا یافتن شغل برای بسیاری از کشاورزان و فعالان این بخش که امروز بیکار شده‌اند به یک بحران بزرگ تبدیل شده است. فشار اقتصادی و دیگر پیامدهای ممنوعیت کشت خشخاش در افغانستان، اراده گروه‌های آسیب‌دیده را سست خواهد کرد و باعث خواهد شد به مرور زمان، برای تأمین معیشت خود به راهزني يا پیوستن به شبه‌نظاميان روی آورند. بنابراین، چالش‌های اقتصاد غیررسمی و موازی همچنان گریبان این کشور را گرفته است. در ادامه با مهم‌ترین مشکلات اقتصاد غیررسمی در افغانستان آشنا می‌شویم.

تولید و قاچاق مواد مخدر

افغانستان به‌عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده مواد مخدر جهان، به‌ویژه تریاک و هروئین شناخته می‌شود. عوامل مختلفی از جمله فقر، ضعف دولت، و فساد اداری به گسترش این صنعت کمک کرده است. تولید تریاک در مناطق دورافتاده و غیرقابل دسترس و قاچاق آن از طریق شبکه‌های پیچیده بین‌المللی باعث شده است افغانستان در مسیر تجارت جهانی مواد مخدر قرار گیرد. تجارت مواد مخدر نه‌تنها باعث مشکلات بهداشتی و اجتماعی در افغانستان می‌شود، بلکه اقتصاد این کشور را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. افزایش اعتیاد در جامعه، کاهش تولیدات کشاورزی قانونی و رشد فساد از جمله پیامدهای منفی این تجارت است. همچنین، نهادهای بین‌المللیمختلف، از جمله سازمان ملل متحد و نهادهای دولتی کشورهای دیگر به دنبال یافتن راهکارهایی برای کاهش تولید و قاچاق مواد مخدرند.

تجارت اسلحه

تجارت غیرقانونی اسلحه در افغانستان یکی دیگر از ابعاد تجارت سیاه است. درگیری‌های داخلی، ضعف نهادهای دولتی، و نبود نظارت مناسب، باعث شده است بازار سیاه اسلحه در این کشور رونق یابد. اسلحه‌ها عمدتاً از کشورهای همسایه و بازارهای جهانی قاچاق می‌شود و به گروه‌های مسلح غیرقانونی و نیروهای شورشی منتقل می‌شود. افزایش دسترسی به اسلحه در افغانستان باعث تشدید درگیری‌ها و افزایش خشونت‌ها در این کشور شده است. گروه‌های تروریستی و شبه‌نظامیان از این اسلحه‌ها برای فعالیت‌های خود استفاده می‌کنند، که باعث بروز ناآرامی‌های بیشتر در سطح منطقه و جهان می‌شود. علاوه بر این، تجارت اسلحه موجب بی‌ثباتی در کشورهای همسایه نیز شده است.

عوامل مؤثر بر گسترش تجارت سیاه و اقتصاد غیررسمی در افغانستان

اما چه عواملی به گسترش اقتصاد غیررسمی در افغانستان کمک می‌کنند؟

• نامنی و بی‌ثباتی سیاسی: دهه‌ها جنگ و نزاع داخلی باعث تضعیف نهادهای دولتی و افزایش ناامنی در سراسر کشور شده است. این وضعیت به شکل‌گیری و تقویت شبکه‌های غیرقانونی کمک کرده است که از خلأ قدرت و ناامنی بهره‌برداری می‌کنند.
• فساد اداری: فساد گسترده در نهادهای دولتی، از جمله نیروهای امنیتی و قضایی یکی از مهم‌ترین عوامل گسترش تجارت سیاه و اقتصاد غیررسمی در افغانستان است. این فساد امکان فعالیت‌های غیرقانونی را فراهم می‌کند و مانع از پیگیری و مجازات افراد و گروه‌های دخیل در این فعالیت‌ها می‌شود
• فقر و بیکاری: آمار بالای فقر و بیکاری در افغانستان، بسیاری از مردم را به سمت فعالیت‌های غیررسمی و غیرقانونی سوق داده است؛ تا جایی که در بسیاری از مناطق، قاچاق مواد مخدر یا فعالیت در بازارهای غیررسمی، منبع اصلی درآمد خانوارها تلقی می‌شود.
• زیرساخت‌های ضعیف و کنترل ناکافی مرزها: افغانستان به دلیل موقعیت جغرافیایی و مرزهای طولانی و غیرقابل کنترل به یکی از مسیرهای اصلی قاچاق کالا و مواد مخدر تبدیل شده است. ضعف در زیرساخت‌های مرزی و نظارت ناکافی بر مرزها نیز به گسترش این پدیده کمک کرده است.

پیامدهای اقتصادی و اجتماعی اقتصاد غیررسمی در افغانستان

• تضعیف بیشتر اقتصاد رسمی: اقتصاد غیررسمی و تجارت سیاه به شدت به تضعیف اقتصاد رسمی و کاهش درآمدهای دولتی منجر می‌شود. این وضعیت باعث کاهش توانایی دولت در ارائه خدمات عمومی و توسعه زیرساخت‌ها می‌شود.
• تقویت گروه‌های مسلح: درآمدهای حاصل از تجارت سیاه و اقتصاد غیررسمی به گروه‌های مسلح و شبه‌نظامیان امکان می‌دهد که فعالیت‌های خود را گسترش دهند و به تهدیدی برای امنیت ملی تبدیل شوند.
• افزایش فقر و نابرابری: گسترش اقتصاد غیررسمی و تجارت سیاه به افزایش فقر و نابرابری‌های اجتماعی دامن می‌زند، زیرا این فعالیت‌ها اغلب به سود گروه‌های کوچک و قدرتمند ختم می‌شود و توده‌های مردم از مزایای اقتصادی آن بهره‌مند نمی‌شوند.تلاش‌های بین‌المللی برای مقابله با تجارت سیاه

سیاست‌ها و برنامه‌های مقابله با اقتصاد غیررسمی در افغانستان

طالبان آگاه است که بدون کسب مشروعیت و به رسمیت شناخته‌شدن از سوی کشورهای جهان نمی‌تواند مانور مؤثری برای جلب حمایت افغان‌ها یا پیوستن به ترتیبات همکاری با سایر دولت‌ها صورت دهد و به طیف وسیع مسائل دفاعی و اقتصادی کشور رسیدگی کند. این فقدان مشروعیت در افغانستان با فشارهای بین المللی و منطقه‌ای برای جلوگیری از یک بحران انسانیِ در حال پیشروی که منطقه را بی ثبات می‌کند، همراه است. قدرت‌های منطقه یعنی چین، روسیه و پاکستان سازمان ملل را تحت فشار قرار داده‌اند تا کارمندان خود را به افغانستان بازگرداند و بحران را کاهش دهد. کشورهای منطقه بیشتر نگران تأثیرات احتمالی یک بحران انسانی‌اند که امنیت منطقه را تهدید کند و منافع استراتژیک آنها را به خطر اندازد.

از آن جا که طالبان به تحکیم قدرت در افغانستان ادامه می‌دهد، دولت‌ها و نهادها برای دسترسی افغان‌ها به کمک‌های بشردوستانه مجبور به تعامل با طالبان هستند.اما باید توجه داشت که تعامل صرفاً منعکس کننده درک قدرت است، نه مشروعیت. بر این اساس، تعامل با طالبان اگر به اهداف خاص منطقه محدود شود، فقط یک اهرم موقتی است. به ابن ترتیب، می‌توان امیدوار بود که کشورهای مختلف و سازمان‌های بین‌المللی برای مقابله با تجارت سیاه و اقتصاد غیررسمی در افغانستان، برنامه‌های متعددی اجرا کنند. این برنامه‌ها شامل مبارزه با تولید و قاچاق مواد مخدر، تقویت نهادهای دولتی و ارائه کمک‌های اقتصادی  فنی به افغانستان است. سازمان ملل متحد، اتحادیه اروپا و دیگر نهادهای بین‌المللی در این زمینه نقش مهمی ایفا می‌کنند.

نتیجه‌گیری

اقتصاد افغانستان قبل از به قدرت رسیدن طالبان، گرفتار ناامنی، فساد، تمرکز بیش از حد دولت و سوءمدیریت، کاهش درآمدها و خشکسالی شده بود. با بازگشت طالبان به قدرت و مسدود شدن ذخایر ارز خارجی و کمک‌های جامعه بین‌المللی، شکل‌گیری یک اقتصاد موازی بر چالش های این کشورافزوده شده است. این وضعیت به بزرگ‌تر شدن اقتصاد غیررسمی در افغانستان و گسترش تجارت سیاه در این کشور، به ویژه در زمینه‌های مواد مخدر و اسلحه منجر شده است. بنابراین، اقتصاد موازی و تجارت غیرقانونی یکی از چالش‌های اصلی این کشور و جامعه جهانی به شمار می‌رود.

از سوی دیگر، افزایش فعالیت‌های مجرمانه با شرایط نابه‌سامان اقتصادی و سقوط بیشتر خدمات عمومی و گسترش فقر همراه شده است. مقابله مؤثر با این بحران‌ها به تلاش‌های هماهنگ و جامع در سطح ملی و بین‌المللی نیاز دارد. تقویت نهادهای دولتی، بهبود سیستم قضایی و امنیتی، کاهش فقر و فساد و همکاری بین‌المللی می‌تواند به کاهش این معضلات و تقویت امنیت و ثبات منطقه و جهان کمک نماید. در حالت کلی، طالبان  تا زمانی که نتواند آشتی ملی را در افغانستان جایگزین ترس کند، جنگ پایان نمی‌یابد و صلح تثبیت نمی‌شود. بنابراین، طالبان برای حمایت جامعه بین المللی  نیاز به مشروعیت داخلی دارد. یکی از موارد کسب مشروعیت وفاداری به تعهدات مبارزه با مواد مخدر، تروریسم و احترام به حقوق بشر است. 

ویدا یاقوتی، کارشناس مسائل افغانستان