بررسی وضعیت اقتصاد غیرقانونی مواد مخدر در افغانستان
پس از به قدرت رسیدن طالبان در افغانستان، شاخص‌های اقتصادی- اجتماعی همسایه شرقی ایران به دلیل مشکلاتی همچون بلوکه شدن دارایی‌های این کشور در آمریکا، فروپاشی نظام بوروکراتیک افغانستان، سیاست تاخیری جامعه بین‌الملل در به رسمیت شناختن جنبش طالبان و … گرفتار روند افول شد. در چنین شرایطی، اقتصاد غیرقانونی مواد مخدر در افغانستان رونق گرفت و دولت و مردم برای تامین نیازهای روزمره و بقای خود به فعالیت‌هایی مانند قاچاق مواد مخدر، کالا و کشت خشخاش روی می‌آورند. براساس گزارش مرکز مبارزه با مواد و جرم سازمان ملل متحد، پس از آگوست سال 2021، درآمد سرانه افغانستان در مقایسه با سال 2020، 14 درصد کاهش پیدا کرده است. در این گزارش به بررسی آخرین وضعیت اقتصاد غیرقانونی مواد مخدر در افغانستان بپردازیم.
ارزش و آمار اقتصاد غیرقانونی مواد مخدر در افغانستان
براساس آمارهای بین‌المللی منتشرشده، اقتصاد غیرقانونی موادمخدر در افغانستان کاهشی 5 میلیارد دلاری (21 درصدی) را در مقایسه با سال 2020 نشان می‌دهد. در سال 2022، درآمد کشاورزان افغانستانی از تریاک تنها 29 درصد از ارزش کل تولیدات کشاورزی در این سال بوده است. تبدیل تریاک به مورفین و هروئین، به همراه قاچاق این مواد به خارج از افغانستان، در مقایسه با میزانی که کشاورزان به دست می‌آورند، درآمد بسیاری بالایی ایجاد می‌کند. البته ارزش کل اقتصاد غیرقانونی مواد مخدر زمانی به‌درستی و دقت محاسبه می‌شود که داده‌های سال 2022 به صورت جامع در دسترس قرار بگیرد.
در داده‌های ثبت‌شده در برنامه‌های نظارتی دفتر مبارزه با مواد و جرم سازمان ملل متحد، فعالیت قاچاق مواد مخدر از اوت 2021 تداوم داشته است و این مسئله نشان می‌دهد که تجارت مخدری در افغانستان، از زمان تسلط این گروه بر افغانستان مختل نشده است. افغانستان حدود 80 درصد تقاضای جهانی مواد مخدر را تامین می‌کند. انتظار می‌رود هرگونه تغییر شدید در فعالیت قاچاق مواد در افغانستان در خاور نزدیک، خاورمیانه، آسیای جنوب غربی و اروپا نمایان شود.
سطح زیر کشت تریاک در افغانستان
تا پیش از پایان سال 2022 میلادی به نظر می‌رسد کشت تریاک 32 درصد افزایش یافته است. سطح زیر کشت تریاک در فصل زراعی ۲۰۲۲ بالغ بر ۲۳۳۰۰۰ هکتار برآورد شده است. کشت تریاک در نواح جنوب غربی کشور (با ۷۳ درصد) متمرکز بوده که بیشترین افزایش را در این نقطه به ثبت رسانده است. پس از این نقطه استان‌های غربی (با ۱۴ درصد) در رتبه دوم قرار دارند. در برخی مناطق نیز کشت خشخاش بخش قابل توجهی از کل زمین‌های کشاورزی را اشغال می‌کند. به عنوان مثال در استان هلمند یک پنجم زمین‌های قابل کشت به تولید خشخاش اختصاص داده شده و در برخی ولسوالی‌ها این نسبت با از بین بردن محصولات غذایی مهم مانند گندم، بیشتر بوده است. به دنبال وضعیت خشکسالی در اوایل سال ۲۰۲۲، میزان کشت تریاک از میانگین ۳۸.۵ کیلوگرم در هکتار در سال ۲۰۲۱ به ۲۶.۷ کیلوگرم در هکتار در سال ۲۰۲۲ کاهش یافت. این کاهش سبب ۶۲۰۰ تن از ۶۸۲۰۰ تن تریاک در سال گذشته میلادی شود. محصولات ۲۰۲۲ را می‌توان به ۳۵۰ تا ۳۸۰ تن هروئین با کیفیت صادراتی (۵۰ الی ۷۰ درصد خلوص) تبدیل کرد.
در سال 2022 تولید تریاک 6200 تن یعنی 10 درصد کمتر از تولید سال قبل آن تخمین زده می‌شود. از این مقدار حدود 350 الی 580 هروئین صادراتی تولید می‌شود. دفتر مبارزه با مواد و جرم سازمان ملل به دلیل محرومیت از بازرسی میدانی، بررسی تصاویر ماهواره‌ای را در دستور کار خود قرار داده است. براساس اطلاعات به دست آمده از تصاویر ماهواره‌ای نوعی عدم قطعیت را در خصوص تخمین بازه کشت تریاک ایجاد کرده است.
سهم اقتصاد غیرقانونی مواد مخدر در افغانستان
بازگشت طالبان به قدرت باعث شده است که افغانستان دوباره به‌عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده مواد اوپیوئیدی دنیا در کانون توجهات جهانی قرار گیرد. به‌جز تولید 90 درصد تریاک جهان، افغانستان مقادیر قابل توجهی از هروئین و مورفین جهان را نیز تولید می‌کند و در سال‌های اخیر به محلی برای تولید مت آمفتامین (شیشه) نیز مبدل شده است. به گزارش سازمان ملل، در سال 2021 مواد مخدر به تنهایی 7.2 میلیارد دلار به اقتصاد افغانستان کمک کرده است که بیش از 10 درصد کل درآمد ملی این کشور را تشکیل می‌دهد. همچنین این رقم بیش از ارزش صادرات قانونی این کشور است. 70% از زمین‌های کشاورزی افغانستان برای کشت تریاک یا سایر محصولات مخدری مورد استفاده قرار می‌گیرد. تولید مواد در افغانستان به طور پیوسته در سال‌های اخیر افزایش یافته است.
سیاست منع کشت خشخاش طالبان
براساس برآوردهای دفتر مبارزه با جرم و مواد سازمان ملل، به طور کلی در سال 2021 در افغانستان مساحتی 177000 هکتاری زیر کشت تریاک رفته است و تریاک کافی برای تولید تا 650 تن هروئین را فراهم آورده است. امروزه تولید تریاک افغانستان از مجموع همه کشورهای تولیدکننده تریاک بیشتر است. نزدیک به 80 درصد هروئین تولیدشده از تریاک افغانستان از طریق آسیای مرکزی و پاکستان به اروپا منتقل می‌شود. در پی بازگشت طالبان به قدرت در سال 2020 و اعلام سیاست منع کشت خشخاش طالبان، روندهای مخدری جدیدی در این کشور آغاز شده است. نخستین تأثیر این سیاست افزایش قیمت تریاک و هروئین بود و تداوم بازار سیاه تجارت پنهانی این مواد و رشد اقتصاد غیرقانونی مواد مخدر در افغانستان را در پی داشته است.
به عبارت دیگر طالبان با وجود اعلام ممنوعیت تولید مواد همچنان به دلیل نیاز به منابع مالی ناشی از تجارت مواد مخدر، اجازه فعالیت «پنهان» و حیات به اقتصاد مخدری این کشور را داده است. البته گزارش‌های ضد و نقیض در این خصوص بسیار زیاد است. به عنوان مثال، به گزارش «رادیو ملی آمریکا» در ولسوالی واشیر در جنوب ولایت هلمند، جنگجویان مسلح طالبان یک مزرعه کشت خشخاش را نابود کردند. «مال عبدالحق آخوند»، معاون وزیر داخله طالبان در امور مبارزه با مواد مخدر به آسوشیتدپرس گفت:«کسانی که قانون ممنوعیت کشت مواد را نقض می‌‍کنند، براساس قوانین شریعت در دادگاه‌های مربوطه حاضر و محاکمه خواهند شد.» هلمند مرکز کشت خشخاش در افغانستان به حساب می‌آید و به نظر می‌رسد که موج جدید برخوردها، عمدتا کسانی را هدف قرار می‌دهد که محصولات خود را پس از اعلام قانون ممنوعیت کاشته‌اند.
در صورت اجرای سخت‌گیرانه قانون ممنوعیت کشت مواد مخدر، که هنوز مشخص نیست درچه سطحی خواهد بود، میلیون‌ها کشاورز فقیر و کارگران روزمزد که برای بقای خود به کار روی مزارع خشخاش وابسته‌اند بیکار خواهند شد. با قطع کمک‌های بین‌المللی، سقوط آزاد اقتصاد افغانستان، مشکل اکثریت مردم برای تأمین غذا و خشکسالی بی‌سابقه از جمله موانع پیش روی طالبان برای اجرای این قانون جدید است. به گزارش سازمان ملل، پیش از این طالبان در دهه 90 میلادی برای اولین بار کشت خشخاش را ممنوع کرد و با ایجاد یک کمپین قدرتمند برای از بین بردن زمین‌های زراعی، تولید مواد مخدر را طی دو سال از بین برد. با این حال، پس از اشغال افغانستان توسط نیروهای ائتلاف آمریکایی، بار دیگر بسیاری از کشاورزان افغانستانی به کشت خشخاش بازگشتند.
براساس آمارهای منتشرشده از سوی منابع آمریکایی، این کشور در طول 20 اشغال افغانستان بیش از 8 میلیارد دلار برای از بین بردن تولید خشخاش هزینه کرده است؛ اما آمار کشت مواد، به‌ویژه تریاک پس از این مدت افزایش معناداری یافته است. علی‌رغم ممنوعیت جدید کشت مواد مخدر در افغانستان، مقامات طالبان در حال انباشت تریاک و سایر مواد مخدرند و همچنان اجازه تولید برخی مواد را می‌دهند چون سهمی حیاتی در اقتصاد کشور دارد.
قانون ممنوعیت کشت مواد مخدر طالبان (از جمله کشت، تولید، حمل و نقل و مصرف) در ماه آوریل 2022 اعلام شد. در ماه اوت 2021، کنترل مواد مخدر یکی از خواسته‌های اصلی جامعه بین‌المللی از این گروه بود که افغانستان را تحت کنترل نیروهای خود درآورده بود. طالبان به دنبال به رسمیت شناخته شدن از سوی جامعه بین‌المللی است تا بتواند مشکلات مربوط به تحریم‌های بانکی، تجارت و توسعه را حل و فصل کند. این گروه در راه رسیدن به این اهداف به خوبی می‌داند که باید خود را دولتی مسئولیت‌پذیر و قاعده پذیر در جامعه بین‌المللی نشان دهد تا از این طریق بتواند زمینه لازم برای کسب مشروعیت، گسترش روابط با کشورها جهان و حل مشکلات اقتصادی خود فراهم کند. رهگیری کشفیات مواد مخدر افغانستان در دو ماه اخیر با وجود اعلام سیاست منع کشت خشخاش از سوی طالبان، همچنان سطح بالای کشفیات مواد مخدر از مبدأ افغانستان در کشورهای مختلف جهان را نشان داده‌است. این تحلیل براساس داده‌های به‌دست‌آمده از کشورهای منتخب واقع در امتداد مسیر جنوبی در شرق و جنوب آفریقا و در امتداد مسیرهای بالکان، قفقاز و مناطق شمالی، به‌ویژه مشاهدات در 2000 کیلومتری افغانستان اتفاق افتاده است.
