ایران و قاچاق مواد در منطقه خاورمیانه
منطقه خاورمیانه یکی از مناطق حساس در تجارت بین المللی مواد مخدر محسوب می‌شود. منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا، با منازعات و مخاصمات گوناگونی عجین شده است که نه تنها بر مسیرها و الگو‌های مصرف مواد مخدر در این منطقه تاثیر گذاشته است، بلکه بر دیگر مناطق نیز موثر بوده است. در شرق ایران، افغانستان و پاکستان دو کشوری هستند که با ظهور گروه‌های تروریستی مواجه هستند. به ویژه حضور طالبان در جنوب افغانستان خصوصا استان هلمند و در شمال پاکستان سبب شده تا پاکستان به عنوان مسیری برای صدور هروئین تولید افغانستان بدل شود؛ از سوی دیگر حضور جنبش‌های جدایی طلب بلوچ در غرب پاکستان و گروه‌های شورشی بلوچ مانند جیش العدل در منطقه بلوچستان ایران سبب شده تا مسیرهای قاچاق مواد مخدر از افغانستان به ایران از گوناگونی بیشتری برخوردار شود. این تنوع در مسیرها سبب فعال‌تر شدن مسیر صدور هروئین افغانستان به ترکیه، سوریه، لبنان یا اردن و در نهایت کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس شده است.
عراق
وضعیت امنیتی عراق، که در سال‌های اخیر به دلیل فعالیت داعش در این کشور رو به وخامت گذاشته عملاً سبب شده است تا تمرکز مسئولین کشور متوجه مبارزه با گروه‌های تروریستی شوند، در نتیجه، عراق به یکی از مسیرها و مقاصد ترانزیت مواد مخدر بدل شده است. همانطور که اشاره شد، در مناطق تحت کنترل داعش ترانزیت مواد مخدر به راحتی انجام می‌شد. همچنین، با توجه به وجود گزارش‌هایی از کشت خشخاش در عراق از سال ۲۰۰۷ و تلاش داعش برای کشت مواد مخدر در مناطق تحت کنترل خود در عراق این کشور می‌تواند به از وضعیت ترانزیت و مصرف مواد به تولید کننده مواد نیز بدل شود.
کشفیات هروئین در عراق که به طور رسمی به UNODC گزارش شده است، بسیار محدود است و بیشتر مواد کشف شده در این کشور را کانابیس تشکیل می‌دهد. بااین‌حال، رسانه‌ها در سال‌های اخیر به کشف چندین محموله قاچاق هروئین در عراق اشاره کرده‌اند. همچنین به گزارش پلیس ملی ترکیه محموله‌هایی نیز از عراق به ترکیه و برخی از دیگر کشورهای منطقه قاچاق می‌شود. بخش عمده هروئین کشف شده در این کشور از مناطق کردنشین در شمال عراق ضبط می‌شود، اگرچه در جنوب این کشور هم کشف محموله‌هایی گزارش می‌شود.
مقامات پلیس بصره گزارش داده‌اند که ۸۰ درصد موادی که وارد این استان می‌شود از خاک جمهوری اسلامی ایران بوده است. در سال ۲۰۱۸، ۱۸۷ جرم مرتبط با مواد توسط پلیس مقامات مرزی عراق در این استان به ثبت رسیده است. مثلا در ماه ژوئن ۲۰۱۹، رسانه‌های عراقی گزارش دادند که ۹۴٫۶ کیلوگرم هروئین را که از ایران ترانزیت شده بود عمدتا در استان اربیل کشف کرده‌اند. سال گذشته نیز گزارش‌های رسانه‌ای نشان می‌داد که ۱۷۹٫۷ کیلوگرم هروئین در عراق کشف شده است که ۵۰ کیلوگرم آن قرار بوده از طریق ترکیه به سوریه برسد و ۱۲ کیلوگرم دیگر از این کشفیات برای قاچاق به اردن از طریق ترکیه و سوریه درنظر گرفته شده بوده است. در ماه ژوئن ۲۰۱۸ نیز ۱۵۹ کیلوگرم هروئین در استان مرزی اهواز در ایران که نزدیک‌ترین منطقه به شهره بصره در عراق است کشف و ضبط شد.
سوریه
سوریه نیز در سال‌های اخیر نسبت به طیف گسترده‌ای از فعالیت‌های غیرقانونی آسیب‌پذیر بوده است. کشف هیچ محموله اپیوئیدی در قلمرو این کشور در این سال‌ها گزارش نشده است، اماروشن است که ظرفیت مقامات مبارزه با فعالیت‌های قاچاق بسیار محدود بوده است. در ماه می سال ۲۰۱۷، ۱۰۲ کیلوگرم هروئین در کیلیس ترکیه، نزدیک نوار مرزی سوریه با مبدأ و مقصد نامعلومی کشف و ضبط شد. حتی در سال ۲۰۱۰ نیز پلیس ملی ترکیه، سوریه را به‌عنوان یکی از کشورهای ترانزیت هروئین افغانستان به اروپای غربی و مرکزی و کوکائین آمریکای لاتین به بازار مصرف داخلی ترکیه معرفی می‌کرد.
از سوی دیگر نیز در گزارش‌های پلیس ملی ترکیه، سوریه به‌عنوان یکی از کشورهای ترانزیت حشیش و مواد مصنوعی تولید خاورمیانه به ترکیه آمده است. همچنین قاچاق کپتاگون بیش از یک دهه در سوریه سابقه دارد. نشانه‌های زیادی از سوءاستفاده از قلمرو سوریه توسط گروه‌های تبهکار به‌منظور قاچاق اپیوئیدهای افغانستانی (هروئین تولید ده در افغانستان یا هروئینی که از تریاک افغانستان در کشورهای هم‌جوار تولید شده است) و لبنانی در سال‌های اخیر وجود دارد. بااین‌وجود، در حال حاضر نمی‌دانیم سوریه تا چه اندازه به‌عنوان مسیر ترانزیت برای قاچاق اوپیوئیدهای افغانستان به ترکیه، خاورمیانه و یا بازارهای موجود در طول مسیر بالکان مورداستفاده قرار می‌گیرد. همچنین برخی رسانه‌ها و دیگر منابع مطالبی درباره اینکه هم‌زمان با آغاز جنگ داخلی در سوریه، منبع مالی برخی از عملیات مختلف نظامی درگیر در منازعه، برآمده از قاچاق مواد بوده است منتشر کرده‌اند، اما در این باره مدارک متقنی از تأمین مستقیم توسط این گروه‌ها در دست نداریم. با اطلاعات موجود نمی‌توان گفت که آیا قاچاق مواد یکی از منابع اصلی گروه‌های درگیر بوده یا نه و اگر چنین بوده، پول‌های ناشی از قاچاق اپیوئیدها و دیگر انواع مواد (مثلاً کانابیس یا مواد مصنوعی) چه سهمی در منازعات دارد.
کشورهای حاشیه خلیج فارس
در جنوب خلیج فارس نیز با افزایش موارد کشف محموله‌های کوکائین از مبدا آمریکای جنوبی مواجه هستیم، که این امر نشان دهنده شکل گرفتن مسیرهای هوایی جدید برای ترانزیت کوکائین آمریکای جنوبی است. از سوی دیگر گزارش‌هایی از ایجاد مسیر جدیدی از آمریکای جنوبی به مقصد کشورهای عربی منطقه از طریق اروپا و اسرائیل یا بندر عقبه وجود دارد. معمولا کوکائین به اسرائیل یا لبنان وارد شده و سپس در کشورهای عربی همسایه آنها توزیع می‌شود.
ترکمنستان
در شمال شرقی کشور، ترکمنستان به عنوان یکی از مسیرهای ترانزیت هروئین تولید شده در افغانستان به ترکیه، روسیه و اروپاست. اگر چه در مورد ترکمنستان نمی‌توان به آمارهای دقیق در مورد میزان کشف و یا مصرف مواد دست یافت اما بر اساس آمار موجود، میزان کشف مواد در این کشور در سال‌های ۲۰۱۳ و ۲۰۱۴ روندی نزولی را نشان داده‌است. با توجه به این که ترکمنستان مکرراً مرزهای مشترک خود را با ایران و افغانستان از مبادی اصلی ورود مواد مخدر به این کشور می‌داند و از سوی دیگر با توجه به فساد موجود در این کشور، به نظر می‌ر‌سد خط آهن اینچه برون-گرگان، جدای از این که می‌تواند به روابط اقتصادی دو کشور کمک کند، اما از سوی دیگر می‌تواند به مسیری برای ترانزیت مواد مخدر از ترکمنستان به ایران و بالعکس تبدیل شود.
ترکیه
ترکیه در شمال غربی ایران، یکی از مسیرهای ترانزیت انواع مواد مخدر و متامفتامین‌ها به اروپا و شرق آسیا است. گزارش‌های از ترانزیت آمفتامین‌های تولید شده در ایران به ترکیه و از آنجا به شرق آسیا وجود دارد.
آذربایجان به دلیل موقعیت استراتژیک خود در منطقه، همچنان به عنوان یکی از کشورهای ترانزیت مواد محسوب می‌شود. مواد از ایران،به مقصد ترکیه ابتدا به آذربایجان و از آنجا به گرجستان رفته و سپس به ترکیه ترانزیت می‌شوند.
پیشنهادها:
با توجه به مسائل مطرح شده در زمینه مسیرهای ترانزیت مواد مخدر در منطقه باید به نکات زیر توجه کرد:
- با توجه به بدل شدن کشورهای جنوب خلیج فارس به مسیر ترانزیت هوایی کوکائین آمریکای جنوبی و همچنین ایجاد مسیرهای ورود کوکائین به منطقه از طریق شرق آفریقا و اروپا به منطقه، با در نظر داشتن گسترش طبقه متوسط در کشورهای منطقه و ایران، باید سناریوهای لازم برای مبارزه با قاچاق این ماده و همچنین کاهش آسیب‌های ناشی از اعتیاد به این مواد را در نظر گرفت.
- در گسترش کریدورهای شمال-جنوب و شرق-غرب کشور باید مسائل مربوط به نظارت و کنترل قاچاق مواد مخدر در نظر گرفته شود.
- ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، باید جدای از سیاست‌های مبارزه با مواد مخدر، به سیاست‌های کنترل مصرف و لذا کاهش آسیب به شدت توجه نماید. و در عین حال با اولویت در طراحی و اجرای برنامه‌های پیشگیرانه از تجارب موفق جهانی در این حوزه استفاده و آمار شیوع اعتیاد و ظهور مواد صنعتی را کاهش دهد.
- با توجه به تولید مواد صنعتی مانند شیشه در افغانستان و کاهش قیمت آن، انتظار می‌رود همکاری‌های کشور افغانستان با دیگر کشور جهت قاچاق شیشه افزایش یابد، و در عین حال قوانین و سیاست‌های مبارزه با قاچاق و تولید مواد به ویژه صنعتی به روز شده تا جنبه بازدارندگی حقوقی و قانونی آن نیز افزایش یابد.
- با توجه به وضعیت امنیتی در شرق و غرب کشور، برای انسداد مرزها و کاهش امکان نفوذ شبکه‌های قاچاق مواد مخدر مهم‌ترین امر، بهبود روابط میان دولت و اقوام مرزنشین و بهبود شرایط اقتصادی این مناطق است. این سیاست از یک سو مانع جذب افراد در گروه‌های مختلف شورشی و قاچاقی شده و از سوی دیگر در میان جامعه نوعی واکنش منفی نسبت به این گروه‌ها را ایجاد می‌کند.
- با توجه به شکل‌گیری مسیرهای دریایی از آسیای جنوب غربی به سوی شرق آفریقا، و همچنین وجود مسیرهای دریایی فعال بین ایران و کشورهای جنوب خلیج فارس، نیاز به افزایش توانایی‌های دریایی برای جلوگیری از ورود این مواد به ایران از طریق مرزهای دریایی بسیار بیشتر از گذشته ضروری است.
