چالش بزهدیدهشناسی در جرایم مواد مخدر
بزهدیدهشناسی در جرایم مواد مخدر موضوعی چالشی است، چون این جرایم معمولا بدون بزه‌دیده یا با رضایت فرد محسوب می‌شوند. در این مطلب کادراس به‌طور مفصل این موضوع را بررسی می‌کنیم.
منظور از بزهدیدهشناسی چیست؟
بزهدیدهشناسی (Victimology) شاخه‌ای از دانش جرم‌شناسی است که به مسائل مربوط به بزه‌دیده، از جمله شخصیت، ویژگی‌های زیست‌شناختی، روان‌شناختی و اخلاقی او، مشخصه‌های اجتماعی- فرهنگی‌اش، روابطش با مجرم و بالاخره، مشارکتش در وقوع جرم می‌پردازد.
انواع بزهدیدهشناسی
به‌طورکلی دوشاخه مختلف بزهدیدهشناسی وجود دارد: بزهدیدهشناسی اولیه که به معنی مطالعه ویژگی‌ها و نقش بزه‌دیده در تکوین جرم و نیز رابطه قربانی جرم با مجرم است. بزهدیدهشناسی اولیه شاخه‌ای از جرم‌شناسی علت‌شناسانه است که در آن، نقش بزه‌دیده در وقوع جرم به‌عنوان یکی از علل و عوامل ارتکاب جرم از سوی بزهکار بررسی می‌شود و در کنار سایر علل و عوامل جرم‌زا قرار می‌گیرد. در مقابل، بزهدیدهشناسی پیشگیرانه به‌عنوان شاخه‌ای از جرم‌شناسی پیشگیرانه، شیوه‌های پیشگیری از بزه‌دیدگی را بررسی و مطالعه می‌کند.
برخی محققان، جرایم را به اعتبار چگونگی شرکت و حضور بزه‌دیده در وقوع جرم، به دودسته، جرایم ناگهانی و جرایم دارای تدارک و سبق تصمیم تقسیم می‌کنند. جرایم ناگهانی به جرایمی اطلاق می‌شود که در آنها به طور معمول بین بزهکار و بزه‌دیده رابطه قبلی وجود ندارد؛ جرایم دارای تدارک و سبق تصمیم، جرایمی است که در آنها جرم مسبوق به رابطه طرفینی است.
گونه دوم، بزهدیدهشناسی ثانویه است که در اثر تحول و توسعه بزهدیدهشناسی اولیه به وجود آمده است و دغدغه آن، بهترساختن سرنوشت بزه‌دیده با ارائه کمک، حمایت‌های مادی و معنوی و جبران خسارت‌های وی است و انواع مختلف از حمایت‌ها را در شرایط گوناگون به بزه‌دیدگان پیشنهاد می‌کند. عزت عبدالفتاح، جرم‌شناس معروف بر این باور است که این رشته نسبتا جدید، از بزهدیدهشناسی نظری به بزهدیدهشناسی عملی گذر کرده است؛ یعنی از بزهدیدهشناسی متکی بر نقش بزه‌دیده و پیش‌زمینه‌های بزه‌دیده‌زایی وی، به نوعی بزهدیدهشناسی عملی که دغدغه بهبود سرنوشت بزه‌دیده را دارد و در این راه با ارائه کمک، حمایت و خسارت‌زدایی‌های ضروری، در فکر کاستن از رنج‌های او است.
ماهیت بزهدیدهشناسی در جرایم مواد مخدر
یکی از موضوعات چالش‌برانگیز حوزه بزهدیدهشناسی، مقوله جرائم بدون بزه‌دیده (Victimless Crimes) یا جرائم با رضایت (Consensual Crimes) است. در تعریف این دسته از جرایم، دیکشنری جرایم سیاه گفته است که معمولا بزه‌دیده مستقیم ندارند یا با رضایت طرفین صورت می‌گیرند، مانند تملک مواد مخدر، روابط جنسی نامشروع با رضایت بین افراد بزرگسال، و روسپی‌گری. مراد از نبود بزه‌دیده در این جرایم، عدم اضرار یا آسیب مستقیم به شخص خاص است.
باوجوداین، تبیین دقیق و شناخت مصادیق جرایم بدون بزه‌دیده مورد اختلاف است و بر مبنای نوع تحلیل عناصر سه‌گانه بزه‌دیده، خسارت، و رضایت انجام می‌شود. پرسش این است که بزهدیدهشناسی در جرایم مواد مخدرچه جایگاهی دارد؟ آیا جرایم مربوط به مواد مخدر و به‌ویژه مصرف و اعتیاد به مواد مخدر در زمره جرایمم بدون بزه‌دیده به شمار می‌آیند یا نه؟ برای پاسخ به این پرسش باید ویژگی‌های جرایم بدون بزه‌دیده را بررسی کرد و با این دسته از جرایم تطبیق داد.
جرایم مواد مخدر، جرایم بدون بزه‌دیده است یا خیر؟
برای جرایم بدون بزه‌دیده چندین ویژگی برشمرده شده است: ویژگی نخست، ماهیت داوطلبانه و همراه با رضایت این جرایم است. شُور، جرم بدون بزه‌دیده را مفهومی می‌داند که عمدتاً به تبادل داوطلبانه اموال و خدمات بین بزرگسالان مربوط می‌شود که به‌رغم ممنوعیت کیفری، تقاضا برای آن بالاست.
شور در زمینه بزهدیدهشناسی در جرایم مواد مخدر به‌طور خاص به رابطه شخص مصرف‌کننده و فروشنده مواد مخدر اشاره می‌کند که چون ماهیت عملشان معامله و توافق است، بنابراین بزه‌دیده‌ای به معنای متعارف این واژه و مفهوم حقوقی آن، یعنی شخصی که به دنبال جمع‌آوری ادله و تعقیب کیفری باشد، وجود ندارد. از این منظر، نه‌تنها معامله مواد مخدر جرم بدون بزه‌دیده به شمار می‌آید، بلکه بر مبنای نظریه جرم‌انگارانه اعتیاد به مواد مخدر، این پدیده هم در زمره جرایم بدون بزه‌دیده است، چون شخص خاص دیگری از این رفتار مصرف‌کننده مواد مخدر متضرر نمی‌شود.
ویژگی دوم، محرمانه یا مخفیانه‌بودن جرایم بدون بزه‌دیده است. بیشتر این جرایم در چارچوب روابط مخفیانه بین اشخاص ذی‌نفع و به‌عبارت‌دیگر، در خلوت ارتکاب می‌یابند. این ویژگی در مورد جرایم مواد مخدر، از خریدوفروش تا مصرف، رت بسیار برجسته است. همان‌گونه که پیش‌ازاین در بحث آمار جنایی گفته شد، اتفاقا یکی از مهم‌ترین علل بالابودن رقم سیاه در جرایم مواد مخدر، همین پنهانی و مخفیانه بودن شیوه انجام آن است.
سومین ویژگی جرایم بدون بزه‌دیده، نبود شاکی است. این ویژگی هم در جرایم مربوط به مواد مخدر وجود دارد چرا که کنشگران جرم – اعم از فروشنده و خریدار و نیز مصرف‌کننده – همگی تمایل و رضایت به ارتکاب جرم دارند و از این روی دلیل و انگیزه‌ای برای اعلام جرم و طرح شکایت نزد مقام قضایی ندارند و اساساً اعلام جرم به پلیس و مأموران قانونی، زمینه تحت تعقیب قرارگرفتن خود این افراد را فراهم می‌کند.
چهارمین ویژگی جرایم بدون بزه‌دیده، نبود خسارت ظاهری و آشکار است. در این جرایم، خسارت‌دیده عمدتاً یا خود شخص است، مانند اعتیاد و سوءمصرف مواد مخدر که آثار زیان‌باری برای سلامتی خود او دارد؛ یا اشخاصی هستند که مبادله مال یا خدمات را انجام داده‌اند. البته جامعه از رهگذر این جرایم متحمل خسارات و هزینه‌های مادی و انسانی زیادی می‌شود، به‌عنوان نمونه، علاوه بر هزینه‌های هنگفت پیشگیری و درمان معتادان، ازدست‌رفتن نیروی کار پس از اعتیاد شدید فرد یا عدم امکان انجام بعضی خدمات توسط او از خسارات این جرایم است.؛ لکن این خسارات غیرمستقیم است و تشخیص آن، دشوار.
ویژگی پنجم این جرایم، نبود اجماع و اتفاق‌نظر در افکار عمومی درباره قبح کیفری و مجرمانه بودن این رفتارها است. این ویژگی هر چند در خصوص قاچاق مواد مخدر کم‌رنگ است لکن در خصوص اعتیاد به مواد مخدر بسیار جدی است. جدا از اختلاف نظرات علمی پیرامون جرم‌انگاری اعتیاد به مواد مخدر، اکنون بسیاری از نظام‌های حقوقی رویکردهای غیرکیفری در برخورد با اعتیاد در پیش گرفته‌اند.
باتوجه‌به آنچه گفته شد، بزهدیدهشناسی در جرایم مواد مخدر، شامل خریدوفروش و مصرف این مواد دشوار است، چون آنها از بارزترین مصادیق جرایم بدون بزه‌دیده به شمار می‌آیند.
جمعبندی
با وجود آنچه گفته شد، اتخاذ رویکرد یکسان در قبال جرایم مواد مخدر با آنچه در خصوص جرایم بدون بزه‌دیده پیشنهاد می‌شود، دشوار و غیرمنطقی است. در خصوص مصرف مواد مخدر، رویکرد جرم‌زدایی مورد پیشنهاد در جرایم بدون بزه‌دیده قابل اتخاذ است. در این زمینه، رویکرد قانون ایران به‌ویژه قانون اصلاح قانون مبارزه با مواد مخدر به سمت وصف‌زدایی کیفری و سلب عنوان مجرمانه جهت‌گیری کرده است. لکن در خصوص قاچاق و خریدوفروش مواد مخدر نمی‌توان با این استدلال که جرم با توافق طرفین و رضایت آنها واقع شده است و شخص دیگری مستقیماً از این جرم متضرر نمی‌شود، از این رفتار جرم‌زدایی کرد.
منابع
لپز، ژرار و فیلیزولا، ژینا، بزه‌دیده و بزهدیدهشناسی، ترجمه روح‌الدین کرد علیوند و احمد محمدی، تهران، انتشارات مجد، چاپ اول، ۱۳۷۹
رایجیان اصلی، مهرداد، بزه‌دیده در فرایند کیفری، تهران، نشر خط سوم، چاپ اول،۱۳۸۱
رهامی، محسن، نجفی ابرندآبادی، علی حسین و حیدری، علی مراد، جرایم بدون بزه‌دیده، تهران، نشر میزان، چاپ دوم، ۱۳۸۹
Garner, B., Black’s Law Dictionary, 5th Redvint Dallas, (U.S.A) 2000
ژرار لپز و ژینا فیلیزولا، بزه‌دیده و بزهدیدهشناسی، ترجمه روح‌الدین کرد علیوند و احمد محمدی، تهران، انتشارات مجد، چاپ اول، ۱۳۷۹، ص ۶۰
مهرداد رایجیان اصلی، بزه‌دیده در فرایند کیفری، تهران، نشر خط سوم، ۱۳۸۱، چاپ اول، ص ۳۵
Garner, B., Black’s Law Dictionary, 5th Redvint Dallas, (U.S.A) 2000, p: 157
[۱۱]. محسن رهامی، علی حسین نجفی ابرندآبادی و علی مراد حیدری، جرایم بدون بزه‌دیده، تهران، نشر میزان، چاپ دوم، ۱۳۸۹، صص ۲۹ تا ۴۳
[۱۲] . Schur
