روش‌های قاچاق تریاک از مسیر شمالی در آسیای مرکزی
امروزه در آسیای مرکزی بخش اعظم فعالیت‌های قاچاق تریاک از مسیر شمالی از طریق زمینی و از مبدأ افغانستان انجام می‌شود. مقصد این محموله‌ها، کشورهای آسیای مرکزی و سپس فدراسیون روسیه است. مسیر شمالی تأمین‌کننده تریاکی است که عمدتا به‌صورت هروئین به مقصد فدراسیون روسیه قاچاق می‌شود، اما کشورهای حوزه آسیای مرکزی سهم کمتر و کوچک‌تری در مسیر ترانزیت و بازار این ماده دارند.
در این مطلب به شبکه‌ها، روش‌ها و میزان قاچاق تریاک از مسیر شمالی می‌پردازیم.
آمار قاچاق تریاک از مسیر شمالی
بر اساس تخمین و ارزیابی‌های صورت گرفته، در بازه ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵ سالانه حدود ۴۲٫۵ تا ۷۴٫۵ تن هروئین خالص از افغانستان وارد مسیر شمالی شده است. مسیر عمده قاچاق هروئین از افغانستان به فدراسیون روسیه از طریق تاجیکستان، قرقیزستان و قزاقستان است که به آن «مسیر شمالی» می‌گویند.
در این منطقه مسیر مهم دیگری نیز وجود دارد که کمتر مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد و مسیر مرکزی، یعنی افغانستان- تاجیکستان- ازبکستان- قزاقستان است. البته برخی قاچاقچیان، محموله‌های خود را بدون عبور از تاجیکستان، به‌طور مستقیم از افغانستان به کشورهای آسیای مرکزی می‌برند. مسیر سومی نیز موسوم به مسیر شمال غربی وجود دارد که از افغانستان به ترکمنستان می‌رود. این مسیر به‌رغم نبود اطلاعات و داده‌های مرتبط با کشف مواد، ممکن است همچنان فعال باشد.
شبکه‌های ریلی-جاده‌ای قاچاق تریاک از مسیر شمالی
کشورهای آسیای مرکزی از طریق شبکه‌های حمل و‌نقلی پیشرفته، شامل هزاران کیلومتر مسیر ریلی و بزرگراه به فدراسیون روسیه متصل می‌شوند. همه این کشورها روابط تجاری نزدیکی با فدراسیون روسیه دارند که به شکل سنتی مقصی نهایی کالاهای قانونی متنوع آن‌ها، از جمله محصولات کشاورزی است یا کشور عمده ترانزیتی به بندرگاه‌های دریای سیاه و بالتیک به حساب می‌آید. سوی شبکه‌های قاچاق نیز از این زیرساخت انتقال و حمل کالاهای قانونی برای تجارت و قاچاق مواد افیونی استفاده می‌کنند.
در سال‌های اخیر به دلیل به‌سازی و بهبود وضعیت راه‌ها و مسیرهای مواصلاتی میان ترکمنستان، ایران، تاجیکستان، افغانستان و قزاقستان، قرقیزستان و چین، منطقه آسیای مرکزی کاملا به غرب آسیا و خاورمیانه متصل شده است. در نتیجه، نزدیک به ۸۵ درصد از محموله‌های هروئین توقیف‌شده در آسیای مرکزی در طول دوره چهار‌ساله ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵ از طریق مسیر زمینی و به‌وسیله وسایل نقلیه شخصی صورت گرفته است. این در حالی است که قاچاق از طریق مسیر هوایی، پست و مسیر دریایی، نسبتا ناچیز و حاشیه‌ای بوده است.
اکثریت جمعیت فدراسیون روسیه در بخش‌های غربی این کشور زندگی می‌کنند که به شبکه‌های متراکم و گسترده‌ای از جاده‌ها و مسیرهای ریلی مجهز است، درحالی‌که بخش غیراروپایی فدراسیون روسیه جمعیت غیرمتراکم و پراکنده‌ای دارد، به‌ویژه در منطقه سیبری که مردم عمدتا در کنار رودها و مسیرهای ریلی متمرکز شده‌اند.
نمودار دایره‌ای کشفیات هروئین در آسیای مرکزی از نظر شیوه حمل و نقل و تعداد موارد (منبع UNODC)
همان‌طور که در نمودار بالا می‌بینید، بین سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵، اکثر موارد کشفیات (۸۶ درصد) در آسیای مرکزی در مسیرهای زمینی، یعنی مسیر جاده‌ای یا مسیر ریلی رخ‌داده است. عملیات کشفیات قاچاق پستی و هوایی تنها سهم کوچکی از کشفیات را در این دوره به خود اختصاص داده است.
مهم‌ترین روش‌های انتقال تریاک از طریق مسیر زمینی در فدراسیون روسیه در این بازه زمانی، حمالان مواد مخدر، وسایل نقلیه شخصی و کامیونت‌ها بوده است. طبق ارزیابی‌ها، وسایل نقلیه نظیر ماشین و کامیونت وظیفه ترانزیت نیمی از مواد مخدر را برعهده دارند و این مقدار از سال ۲۰۱۱ ثابت مانده است.
کاه خشخاش تقریبا در اکثر موارد به‌صورت زمینی در فدراسیون روسیه قاچاق می‌شود، به‌ویژه پس از رؤیت روندهای موجود در کشورهای آسیای مرکزی. بین سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵، ۳۳ مورد عملیات کشف کاه (بوته خشک‌شده) خشخاش مجموعا به وزن ۱٫۲ تن گزارش شد که از طریق مسیرهای زمینی (جاده) و وسایل نقلیه شخصی قاچاق می‌شد. این در حالی است که در مسیر ریلی (راه‌آهن) در همین دوره تنها دو مورد کشفیات از این ماده، آن هم به وزن کمتر از ۳ کیلوگرم گزارش شده است.
شیوه‌های پنهان‌سازی تریاک قاچاق در مسیر شمالی
بیشتر مواردی که از قاچاق تریاک در مسیر شمالی ضبط و توقیف می‌شود در مسیر زمینی صورت می‌گیرد، اما مکان‌های کشف و پنهان‌سازی آن‌ها بسیار متفاوت است. در آسیای مرکزی، حدودا نیمی از تریاک کشف‌شده در بازه ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵ از اقامتگاه‌ها، ساختمان‌ها و وسایل نقلیه به دست آمده است. در فدراسیون روسیه طی همین دوره، بیش از نیمی از کشفیات در اقامتگاه‌ها، ساختمان‌ها و فضای باز اتفاق افتاده است. این کشور همچنین گزارش داده است که درصد کمی از کشفیات در ادارات پست رخ داده است.
نمودار توزیع (درصد) اماکن کشفیات هروئین، تعداد موارد، ۲۰۱۱-۲۰۱۵- (منبع UNODC)
بنابر گزارش‌ها، بخش عمده کشفیات هروئین در منطقه آسیای مرکزی به‌عنوان منطقه اصلی ترانزیت مواد در مسیر شمالی از چمدان، وسایل نقلیه و بدن حمالان مواد رخ می‌دهد، درحالی‌که در فدراسیون روسیه، سهم بیشتر از کشفیات هروئین قاچاق‌شده به خدمات پستی و بسته‌های تحویل پست اختصاص یافته است.
نمودار توزیع (درصد) روش‌های پنهان‌سازی هروئین، ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵ (منبع: UNODC)
قاچاق تریاک توسط حمالان
بهره‌کشی و استفاده از حمالان مواد مخدر (باربرها) روشی رایج برای قاچاق تریاک از مسیر شمالی است. این افراد به‌ویژه در مراحل ابتدایی مسیر، بین مرزهای افغانستان و تاجیکستان و در راه‌های باریک و غیرقابل تردد مناطق کوهستانی خدمت‌رسانی می‌کنند. در ادامه مسیر، از تاجیکستان به قرقیزستان احتمال قاچاق توسط حمالان انسانی کاهش می‌یابد و این کاهش تا مرزهای ازبکستان تداوم می‌یابد. گاه از چارپایان، به‌ویژه اسب نیز در قاچاق تریاک استفاده می‌شود. حمالان عموما به‌ازای هر کیلوگرم تریاکی که حمل می‌کنند حق‌الزحمه می‌گیرند.
در کنار این موارد، بنابر گزارش رسانه‌ها، قاچاق تریاک از طریق جاسازی آن در وسایل شخصی حمالان یا بلع بسته‌ها نیز بسیار رایج است. بخش عمده هروئین کشف‌شده در مسیر شمالی در کیسه و چمدان یا به‌صورت جاسازی بدنی پنهان می‌شود. همین دو روش جاسازی، ۴۵ درصد موارد کشفیات در آسیای مرکزی و ۲۳ درصد کشفیات در فدراسیون روسیه را بین سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵ تشکیل می‌دهد.
بیشتر روش‌های جاسازی مواد مورد استفاده در مسیر شمالی بسیاری مبتدیانه‌اند؛ روش‌هایی از جمله پنهان‌سازی مواد در چمدان، اشیا (به‌عنوان‌مثال کتاب، البسه، اسباب‌بازی، بسته‌بندی و…)، وسایل نقلیه و جاسازی در بدن. یافته‌ها و نتایج یک پژوهش انجام شده در سال ۲۰۰۸ دررابطه‌با روش‌های جاسازی مواد مورد استفاده قاچاقچیان مواد مخدر در فدراسیون روسیه حاکی از آن است که قاچاق و جاسازی در اموال شخصی، وسایل نقلیه و لوازم شخصی عابران بدون اطلاع خود آن‌ها بسیار رایج است. هرچه از مبادی قاچاق از افغانستان به‌سوی شمال حرکت کنیم، روش‌های قاچاق هروئین پیشرفته‌تر می‌شود. در یکی از موارد بسیار نادر کشفیات، قاچاقچیان، هروئین را به شکل محلول شیمیایی درآورده بودند و در کفش و لباس جاسازی کرده بودند. چنین فرایندی به عملیات استخراج شیمیایی پیچیده نیاز دارد.
منابع
https://www.unodc.org/documents/publications/NR_Report_21.06.18_low.pdf
