شاخص تروریسم جهانی: خاورمیانه و نارکوتروریسم

شاخص تروریسم جهانی ابزار بسیار مهم‌ و دقیقی است که برای ارزیابی عملکرد دولت‌های مختلفِ جهان در زمینه ایجاد ثبات و حفظ امنیت فیزیکی و جان شهروندان توسط مؤسسه اقتصاد و صلح منتشر می‌شود.

شاخص تروریسم جهانی چیست؟

شاخص تروریسم جهانی (Global Terrorism Index یا GTI) شاخص GTI یک سنجه ترکیبی متشکل از چهار شاخص است: تعداد حوادث، میزان تلفات جانی، تعداد مجروحان و تعداد گروگان‌گیری‌های ناشی از تروریسم که برای سنجش تأثیر این پدیده از میانگین وزنی پنج‌ساله استفاده می‌کند. این شاخص را مؤسسه اقتصاد و صلح منتشر می‌کند؛ مرکزی که استیو کیلِلی، کارآفرین استرالیایی در سال ۲۰۰۰ با مشارکت چند تن دیگر تأسیس کرد و به تدوین گزارش‌های جامع در رابطه با روندهای صلح و الگوهای تروریسم جهانی مشغول است.

هدف و مبنای شاخص تروریسم جهانی

شاخص تروریسم جهانی، کشورهای مختلف جهان را از منظر فعالیت‌های تروریستی رتبه‌بندی می‌کند. بدین معنا، شاخص تروریسم جهانی با تجمیع چند عامل مرتبط با حملات تروریستی می‌کوشد تصویر روشنی از تأثیر تروریسم و روندهای آن ارائه دهد و داده‌هایی دست‌اول را در این رابطه برای پژوهشگران، سیاست‌گذاران و علاقه‌مندان فراهم کند. شناسایی روندهای تروریسم در جهان، کمک به شکل‌گیری برداشت‌های دقیق و میدانی از این پدیده و در پی آن، پیش‌بینی آینده و در پیش گرفتن اقدامات و پاسخ‌های مناسب برای مقابله با تروریسم از اهداف این شاخص است.

این شاخص هرساله وضعیت کشورهای جهان را براساس آمار و اطلاعات پایگاه داده تروریسم جهانی ارزیابی می‌کند؛ اطلاعاتی که توسط کنسرسیوم ملی مطالعات تروریسم مستقر در دانشگاه مریلند جمع‌آوری می‌شود. این پایگاه سالانه بیش از ۱۵۰ هزار مورد حمله تروریستی را بررسی می‌کند و رتبه‌بندی دولت‌های جهان را براساس نتایج این بررسی‌ها پیش می‌برد. شاخص تروریسم جهانی از سال ۲۰۱۲ با گسترش پهنه جغرافیایی مورد بررسی خود، آمار و ارقام ۱۶۳ کشور و ۹۹٫۷ درصد جمعیت جهان را مورد تحلیل قرار می‌دهد؛ بنابراین، گزارش‌های این نهاد از شمولیت قابل‌توجهی دارد.

معیارهای شاخص تروریسم جهانی

برای ارزیابی وضعیت هر کشور از منظر فعالیت‌های تروریستی‌ای که درون مرزهای آن انجام شده است، باید تعریفی از مفهوم تروریسم داشته باشیم و حدود آن را مشخص کنیم. شاخص تروریسم جهانی، تروریسم را این‌گونه تعریف می‌کند: هرگونه تهدید یا اقدام به استفاده از نیروی غیرقانونی و خشونت از سوی یک عامل غیردولتی، برای دستیابی به یک هدف سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و یا مذهبی که از رهگذر وحشت‌پراکنی، اجبار و ارعاب صورت پذیرد. نکته بسیار مهم این است که تعریف یادشده، حدود مفهوم تروریسم را از اقدام به حملات فیزیکی فراتر می‌برد و تأثیرات روانی ناشی از چنین حملاتی بر جامعه را نیز در آن می‌گنجاند.

از سوی دیگر، شاخص تروریسم جهانی برای اینکه حادثه‌ای را تروریستی قلمداد کند، سه معیار را در آن جست‌وجو می‌کند؛ اول، حادثه بین‌المللی به حساب آید. دوم، خشونت آمیز باشد یا دست‌کم عاملان آن به کاربرد خشونت تهدید کنند (مثلا تهدید به از بین بردن اموال یا خشونت علیه مردم). و سوم، این اقدامات از سوی عواملی غیردولتی انجام شود. در واقع، شاخص تروریسم جهانی تروریسم دولتی را مورد نظر قرار نمی‌دهد.

موضوع دیگر این است که چنانچه حادثه‌ای بر اساس این شاخص، تروریستی در نظر گرفته شود، باید میزان تأثیر و گستردگی و شدت آن را نیز ارزیابی کرد. شاخص تروریسم جهانی برای ارزیابی و محاسبه تأثیر حملات و تهدیدات تروریستی، چهار معیار تدوین کرده است:

• تعداد حوادث تروریستی در هر سال؛
• تعداد افراد کشته‌شده در حوادث تروریستی در هر سال؛
• تعداد افراد مجروح حوادث تروریستی در هر سال؛
• میزان تقریبی اموال ازبین‌رفته در حوادث تروریستی در هر سال.

 از تروریسم تا نارکوتروریسم

با گذشت زمان، مفهوم تروریسم دچار دگرگونی‌های زیادی شده است و ابعاد جدیدتری پیدا کرده است؛ برای مثال، در گذشته بیشتر فعالیت‌های تروریستی به مخالفت‌های ایدئولوژیک و سیاسی محدود می‌شد. اما در سال‌های اخیر، به جز مسائل عقیدتی، منافع مالی نیز به یکی از جدی‌ترین انگیزه‌های گروه‌های تروریستی تبدیل شده است و این دسته‌ها از این نظر به باندهای جرایم سازمان‌یافته مبدل شباهت یافته‌‌اند. در مقابل، باندهای تبهکار نیز از همکاری با تروریست‌ها بهره‌مند می‌شوند. برای مثال، برخی از بزرگ‌ترین کارتل‌های جرایم سازمان‌یافته در آمریکای مرکزی و لاتین، از جمله کارتل مکزیک که مشغول تجارت انواع مواد مخدر و محرک‌اند، جنبه‌های تروریستی یافته‌اند.

یکی از پدیده‌های نسبتا نوظهور در حوزه تروریسم که در دهه‌های گذشته بیش از پیش در جهان گسترش یافته است، تروریسم مخدری یا نارکوتروریسم (Narcoterrorism) است. منظور از نارکوتروریسم، فعالیت‌های تروریستی گروه‌هایی است که مستقیم و غیرمستقیم با کشت، تولید، انتقال و نهایتا، فروش و توزیع مواد مخدر ارتباط دارند. این گونه جدید، حاصل پیوند ترویسم و جرایم سازمان‌یافته یا ارتباط میان قاچاق مواد، باندهای مافیایی و گروه‌های تروریستی است. برای نمونه، طالبان در افغانستان تا پیش از سال ۲۰۰۱ در زمره گروه‌های تروریست مخدری به شمار نمی‌آمد. اما از هنگامی که به طور گسترده‌ای وارد تجارت مواد شد و منافع اقتصادی ناشی از کشت، تولید و فروش مواد را به فعالیت‌های خود افزود، به گروه نارکوتروریست‌ها پیوست.

هاشم وحدت‌یار، مدیر مؤسسه امور جهان در این خصوص می‌نویسد: «امروزه، ۴۰ درصد از عواید طالبان برآمده از پول تریاک است که این گروه را قادر به رویارویی با حکومت افغانستان و جامعه بین‌المللی می‌سازد. بیشتر اعضای طالبان در ولایت‌های هلمند و قندهار درگیر تجارت موادند، نه جنگ بر سر دین و ایدئولوژی.» سازمان ملل متحد تاکنون سه کنوانسیون مختلف علیه جرایم سازمان‌یافته (شامل نارکوتروریسم) را در سال های ۱۹۶۱، ۱۹۷۱ و ۱۹۸۸ تدوین و تصویب کرده است. امروزه حجم تجارت و گردش مالی گروه‌های تروریستی از مواد مخدر به حدی بالا رفته است که به هیچ روی نباید آن را کم‌اهمیت دانست؛ به طور مثال، برخی برآوردها نشان می‌دهد که بین یک پنجم تا یک سوم کل درآمد گروه‌های تبهکار بین‌المللی در سراسر جهان ناشی از مواد مخدر است.

خاورمیانه و شاخص تروریسم جهانی

موسسه اقتصاد و صلح از سال ۲۰۱۲ به بعد، شاخص جهانی تروریسم را به‌طور پیوسته منتشر کرده است (به جز سال ۲۰۱۳) و تاکنون ۶ گزارش سالانه در دسترس عموم قرارداده است. خاورمیانه در طول دهه‌های گذشته همواره آکنده از بی‌ثباتی بوده است و تعداد زیادی از دولت‌های این منطقه نسبت به اجرای وظایف ذاتی خود در حفظ امنیت فیزیکی و روانی اتباع ناتوان مانده‌اند و در زمره دولت‌های شکننده جهان به شمار می‌روند. از این رو، در ادامه به بررسی وضعیت ۱۶ دولت خاورمیانه از منظر شاخص تروریسم جهانی می‌پردازیم. افغانستان و پاکستان نیز در این فهرست آورده شده است.

شاخص تروریسم جهانی سالانه به هر دولت نمره‌ای بین ۱۰ تا ۰ می‌دهد. هرچه امتیاز دولتی بیشتر و به عدد ۱۰ نزدیک‌تر باشد، وضعیت آن دولت از حیث تروریسم بدتر خواهد بود. به این ترتیب، دولت‌هایی که با بحران امنیتی و تروریستی شدیدتری روبه‌رویند (مانند عراق، سوریه، افغانستان و …) نمره بالاتری خواهند گرفت. در مقابل، هرچه وضعیت دولتی از نظر حفظ ثبات و سرکوب گروه‌های تروریستی بهتر باشد (عمان) امتیاز پایین تری را در شاخص تروریسم جهانی از آن خود خواهد کرد.

کشور	امتیاز کلی	رتبه منطقه‌ای	تغییر ۲۰۰۲-۲۰۱۷	تغییر ۲۰۱۶-۲۰۱۷
عراق	9.746	1	6.04	-0.254
سوریه	8.315	4	8.305	-0.282
یمن	7.534	8	4.666	-0.312
مصر	7.345	9	6.968	0.175
لیبی	6.987	13	6.987	-0.245
سودان	6.178	18	-0.386	-0.247
عربستان سعودی	5.479	29	3.474	-0.315
فلسطین	5.33	31	-0.716	-0.205
لبنان	5.154	35	1.937	-0.465
اسرائیل	4.578	41	-2.212	-0.469
ایران	4.399	44	2.105	0.698
تونس	4.088	47	0.509	-0.524
بحرین	3.883	53	3.883	0.228
الجزایر	3.763	54	-3.4	-0.189
اردن	3.404	60	1.387	-0.369
کویت	3.126	64	2.782	-0.66
امارات متحده عربی	0.105	127	0.105	-0.105
قطر	0.057	130	0.057	-0.058
مراکش	0.038	132	0.038	-0.038
عمان	0	138	0	0

جدول رتبه‌بندی کشورهای خاورمیانه (و شمال آفریقا) از منظر شاخص جهانی تروریسم 2018

امتیاز و رتبه میانگین برخی از دولت‌‎های خاورمیانه از منظر شاخص تروریسم جهانی تا حدی عجیب به نظر می‌رسد. مثلاً وضعیت ترکیه برای نگارنده این مقاله نیز جالب و تا حدی عجیب بود، که نسبت به لبنان، ایران و اردن و حتی فلسطین از جایگاه نازل‌تری برخوردار است. در واقع مجموع بررسی‌ها نشان می‌دهد که این شاخص براساس معیارهایی کاملاً علمی و بی‌طرفانه‌ای عمل می‌کند و هیچ‌گونه سوگیری به نفع دولت‌های غربی اعمال نمی‌کند. چنانچه به اصل این شاخص در سال‌های اخیر مراجعه کنید هم ایالات متحده آمریکا و هم بسیاری از دولت‌های اروپایی (از جمله فرانسه، بریتانیا، آلمان و اسپانیا) در سال‌های اخیر وضعیتی مشابه با برخی کشورهای خاورمیانه داشته‌اند. مثلاً امتیاز ایالات متحده در سال ۲۰۱۸ برابر با ۶ و رتبه جهانی این کشور نیز ۲۰ بوده است که تقریباً مشابه وضعیت کشورهای آفریقایی سودان، کنیا، مالی و نیجر است. بریتانیا نیز سال  ۲۰۱۸ را با امتیاز ۵٫۶ و رتبه ۲۹ به پایان رسانده است که به رتبه عربستان سعودی و فلسطین در خاورمیانه نزدیک است.

از سوی دیگر گفتنی است که شاخص تروریسم جهانی، برخلاف شاخص قبلی که مورد بررسی نگارنده قرار گرفت[۱۱] رژیم صهیونیستی و تشکیلات خودگردان فلسطینی را از یک دیگر تفکیک کرده و از سال ۲۰۱۵ وضعیت فلسطین را نیز به طور جداگانه مورد بررسی قرار می‌دهد. جالب آنکه امتیاز فلسطین در سال‌های پس از ۲۰۱۵ تقریباً با اسرائیل مشابه بوده و رتبه جهانی رژیم صهیونیستی در سال ۲۰۱۸ تنها ۱۰ رده بهتر از فلسطین است.

از منظر شاخص تروریسم جهانی عراق هم در خاورمیانه و هم در جهان بدترین وضعیت ممکن را در همه سال‌های ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۸ داشته است. سال ۲۰۱۲ این کشور با امتیاز ۹٫۵ بهترین وضعیت را در میان این سال‌ها داشته و پس از آن برای چهار سال متوالی  نزدیک به ۱۰ قرار داشته است. در سال ۲۰۱۸ و با کاهش نسبی تحرکات تروریستی داعش و سایر گروه‌های تروریستی این شاخص ۰٫۳ کاهش یافته ولی با افغانستان که در این سال روی ۹٫۳ قرار گرفته، تقریباً ۰٫۴ واحد فاصله دارد. پیش‌بینی می‌شود وضعیت عراق در سال ۲۰۱۹ از این حیث با بهبود نسبی روبه‌رو شود و احتمالاً به نزدیکی‌های ۹٫۵ بازگردد.

افغانستان نیز که به طور میانگین در میان دولت‌های خاورمیانه در جایگاه دوم قرار دارد، به جز سال ۲۰۱۲ همیشه در میان بدترین دولت‌های جهان از منظر تروریسم، در جایگاه دوم قرار داشته است. این کشور نیز در سال ۲۰۱۲ بهترین وضعیت خود و ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷ بدترین وضعیت خود را از سر گذرانده و در سال ۲۰۱۸ با ۰٫۱ واحد کاهش تغییر مثبتی را نشان داده، اگرچه این میزان بسیار ناچیز است. به نظر می‌رسد نقش آفرینی پررنگ طالبان در این کشور که تقریباً حدود ۱۵ درصد از مناطق کشور را مستقیماً تحت کنترل دارد و حملات تروریستی گاه و بی‌گاه این گروه به کمپین‌های انتخاباتی و … برای سال جاری میلادی نیز چشم‌انداز مطلوبی را پیشِ‌روی افغانستان قرار نمی‌دهد و این احتمال وجود دارد که شاخص تروریسم سال ۲۰۱۹ از میزان فعلی نیز فراتر رود.

کشور پاکستان نیز که با میانگین امتیاز ۸٫۷ در جایگاه سوم خاورمیانه قرار دارد هیچگاه رتبه بهتری از پنجم را بین کشورهای جهان به دست نیاورده است. بدترین وضعیت این کشور به سال ۲۰۱۲ باز می‌گردد که حتی اوضاعی بدتر از افغانستان داشت، اما در سال‌های بعد (بجز سال ۲۰۱۴) اسلام آباد در مسیر بهبودی حرکت کرده و در سال‌های ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ با بهبودی نسبی از رتبه‌های اول تا سوم جهان به رتبه پنجم ارتقا یافته است. انتظار می‌رود در سال ۲۰۱۹ نیز روند رو به رشد این کشور ادامه یابد و احتمالاً از بین ۵ کشور نخست جهان خارج شود. نکته مهم این است که امتیاز این کشور در سال ۲۰۱۸ از سوریه بهتر است، اما به دلیل میانگین ضعیف‌تر در جدول فوق جایگاه نازل‌تری برای آن درنظر گرفته‌ایم.

سوریه نیز در این جدول به طور میانگین در جایگاه چهارم قرار دارد در حالیکه امتیاز آن در سال‌های اخیر بالای ۸ قرار داشته و چنانچه سال ۲۰۱۸ را به تنهایی مبنا قرار دهیم این کشور وضعیت بدتری از پاکستان خواهد داشت. ضعف مفرط دولت و عدم حضور آن در بسیاری از مناطق در خلال سال‌های اخیر باعث شده بود شمار حوادث تروریستی در این کشور بالا باشد. اما به دلیل وضعیت نسبتاً خوب این کشور در سال ۲۰۱۲، وقتی میانگین امتیازات را  محاسبه کنیم جایگاه سوریه کمی بهتر می‌شود. این کشور در سال ۲۰۱۲ در جایگاه دوازدهم جهان قرار داشته اما در پی تضعیف اقتدار مرکزی در این کشور طی سال‌های بعد به رتبه چهارم جهانی تنزل کرد. به نظر می‌رسد با توجه به پیشروی‌های نیروهای وابسته به دولت دمشق در سال ۲۰۱۸، احتمالاً سوریه در سال ۲۰۱۹ نیز روند مثبت خود را ادامه خواهد داد.

کشور یمن نیز که در سال‌های اخیر به شدت درگیر تروریسم و تهاجم خارجی ائتلاف به رهبری عربستان بوده‌است، در جایگاه پنجم خاورمیانه قرار دارد. این کشور در سال‌های ۲۰۱۲ و ۲۰۱۳ بهترین وضعیت و در سال ۲۰۱۶ بدترین وضعیت خود را تجربه کرده است. بدترین رتبه جهانی این کشور مربوط به سال‌ ۲۰۱۲ است و در سال‌های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۸ نیز بهترین وضعیت خود را با رتبه ۸ جهانی از سر گذرانده است. با توجه به تداوم درگیری‌ها در یمن، چشم‌انداز چندان مطلوبی در سال ۲۰۱۹ نیز برای این کشور پیش‌بینی نمی‌شود.

 

چهار فرجام

در این میان اما چهار نکته در پایان گفتنی است. اولاً همانطور که در جدول مشاهده کردید، بهترین وضعیت ۱۰ دولت از دولت‌های هفده گانه زیر در سال ۲۰۱۲ اتفاق افتاده و از این تعداد ۷ دولت بدترین وضعیت خود را در دوسال گذشته تجربه کرده اند، از این رو می‌توان گفت، وضعیت بیشتر دولت‌های خاورمیانه در سال‌های اخیر از منظر حراست از امنیت روبه پسرفت بوده است.

دومین نکته به این موضوع باز می‌گردد که تنها ایران و قطر (و تا میزان کمتری هم پاکستان) عملکرد کاملاً رو به رشدی داشته اند.

دولت‌های قطر، ایران، امارات، رژیم صهیونیستی و لبنان به ترتیب با ارتقای ۸۹، ۲۵، ۲۲، ۲۱ و ۷ رتبه‌ای در گروه بیشترین رشد مثبت قرار می‌گیرند و دولت‌های کویت، اردن، عربستان سعودی، مصر، سوریه و پاکستان با از دست دادن به ترتیب ۳۵، ۲۶، ۱۹، ۱۸ و ۱۰ رده نیز بیشترین میزان افت را از سر گذرانده‌اند.

 

منابع

[۳] . Global Terrorism Database

[۴]. the National Consortium for the Study of Terrorism and Responses to Terrorism (START)

[۵].

[۶] . Mahdokht Zakeri, De-territorialized Phenomenon: ISIS as a Hybrid Criminal Organization”, Hemispheres, Studies on Cultures and Societies, Warsaw, Poland, April 2016. Pp. 38-45

[۷] . http://cudras.ir/1398/01/05/طالبانِ-افیون

[۸] . http://parstoday.com/dari/radio/uncategorised-i60021

[۹] . https://www.start.umd.edu/gtd/using-gtd/

[۱۰]– در جدول فوق بهترین وضعیت دولت‌ها با رنگ سبز، بدترین وضعیت دولت‌ها با رنگ قرمز و میانگین امتیاز آنها با رنگ آبی نوشته شده است.

[۱۱] – شاخص دولت‌های شکننده