تکوین و تکامل نظام بین‌المللی کنترل مواد مخدر

نظام بین‌المللی کنترل مواد مخدر مجموعه‌ای از نهادها، سیاست‌ها، رویه‌ها و قوانین است که برای هماهنگ‌سازی فعالیت‌های مقابله با مواد مخدر و تصویب قوانین مناسب در سراسر جهان شکل گرفته است.

تاریخچه نظام بین‌المللی کنترل مواد مخدر

ابزارهای بین‌المللی مقابله با سوءمصرف مواد مخدر و روان‌گردان نخستین‌بار در ابتدای سده ۲۰ هم‌زمان با برگزاری کنوانسیون بین‌المللی تریاک در شانگهای چین در سال ۱۹۱۹ به کار گرفته شدند. در آن سال، چندین معاهده چندجانبه منعقد شد. این نظام بین‌المللی کنترل مواد مخدر را اولین بار کنوانسیون مواد مخدر ۱۹۶۱ تجدید کرد و این کنوانسیون در پروتکل ۱۹۷۲ دوباره اصلاح و تقویت شد.

در طول یک دهه بعد، مصرف داروهای ترکیبی و روان‌گردان جدید به‌عنوان درمان مؤثر بیماری‌های روانی، مشکلات جانبی فراوانی پدید آورد و موجب گسترش اعتیاد شد. ازاین‌رو، جامعه بین‌الملل جلسه‌ای برگزار کرد و با واردکردن برخی مواد روان‌گردان جدید در جدول کنترلی، کنوانسیون مواد روان‌گردان ۱۹۷۱ را اصلاح نمود.

در کنوانسیون مقابله با مواد مخدر غیرقانونی و داروهای روان‌گردان ۱۹۸۸ نیز دولت‌ها متعهد شدند اقدامات پیشگیرانه و مؤثری علیه تهدیدات ناشی از قاچاق مواد مخدر ترتیب دهند و از دستیابی تبهکاران به سودهای نامشروع جلوگیری کنند.

نقش کنوانسیون‌ها در نظام بین‌المللی کنترل مواد مخدر

به‌طور کلی، کنوانسیون‌های بین‌المللی کنترل مواد مخدر سازمان ملل به‌منظور تضمین مصرف سالم مواد مخدر و روان‌گردان‌های بالقوه خطرناک طراحی شده‌اند. در این معاهدات تأکید شده است که این مواد کاربردهای قانونی و علمی دارند و باید مورد محافظت قرار گیرند. اما سوءمصرف آن‌ها به بروز مشکلات بهداشتی، اجتماعی و اقتصادی می‌انجامد. بنابراین، برای محدودسازی مصرف این مواد به ابزارهای قوی و مبتنی بر همکاری‌های بین‌المللی نیاز است.

این کنوانسیون‌ها فهرستی از مواد کنترل‌شده را در جدول‌هایی با سطوح کنترل مختلف بر اساس تعادل بین کاربردهای درمانی و خطرات سوءمصرف ارائه می‌دهد. کشورهای عضو کنوانسیون، موظف‌ به سازگارنمودن قوانین‌ خود با این معاهدات، ایجاد سازمان‌های ضروری و ابزارهای اجرایی، و همکاری با سازمان‌های بین‌المللی و اجرای سایر بخش‌های کنوانسیون‌ها شده‌اند. در همین راستا، ابزارهای بین‌المللی ابداع‌شده به سیستم‌های ملیِ تحت مدیریت دولت‌ها در چارچوب‌های قانونی داخلی انتقال می‌یابد.

تأسیس کمیسیون مواد مخدر

کمیسیون مواد مخدر (CND) در سال ۱۹۴۶ تأسیس شد و بخش اصلی سیاست‌گذاری سازمان ملل و نظام بین‌المللی کنترل مواد مخدر در مسائل جهانی مرتبط است. این کمیسیون از ۵۳ کشور عضو تشکیل می‌شود که توسط شورای اجتماعی و اقتصادی سازمان ملل انتخاب شده‌اند. طی جلسات سالیانه این کمیسیون، ناظرانی از دولت‌های عضو گرد هم می‌آیند و با نمایندگان سایر سازمان‌های وابسته به سازمان ملل و مراکز و سازمان‌های غیردولتی فعال در حوزه مقابله با مواد مخدر به بحث و گفت‌وگو می‌نشیند.

کارکرد اصلی این کمیسیون علاوه بر توسعه و برنامه‌ریزی استراتژی‌های کلی مقابله با مواد مخدر، ارائه مشاوره در زمینه تغییرات وضعیت فعلی نظام بین‌المللی کنترل مواد مخدر، ارائه طرح‌ قراردادهای جدید و ابزارهای کنترل است. البته کمیسیون به طور ویژه در زمینه مواد مخدر جدیدی که باید تحت کنترل قرار گیرند و سطح کنترل موردنیاز نیز تصمیم‌گیری می‌کند.

هیئت بین‌المللی کنترل مواد مخدر

هیئت بین‌المللی کنترل مواد مخدر (INCB)سازمان‌ مستقلی است که از سوی کنوانسیون واحد با ادغام دو ساختار هیئت مرکزی مقابله با مواد مخدر و سازمان نظارتی تشکیل شد. این هیئت متشکل از ۱۳ عضو است که از سوی شورای اجتماعی و اقتصادی برای یک دوره ۵ساله برگزیده می‌شوند؛ ده عضو هیئت، از طریق فهرست ارائه‌شده توسط دولت‌ها و سه نامزد باقی‌مانده از فهرست سازمان جهانی بهداشت (WHO ) با سوابق داروشناختی و پزشکی انتخاب می‌شوند. اعضای این هیئت داوطلبانه فعالیت می‌کنند و باید تصمیم‌گیری‌های خود را بی‌طرفانه و بدون ‌تأثیرپذیری از دولت‌ها انجام دهند.

مسئولیت اصلی هیئت بین‌المللی کنترل مواد مخدر سازمان ملل، محدودسازی کشت، تولید، ساخت، توزیع و تجارت مواد مخدر در حد مصارف علمی و پزشکی مورد تأیید کنوانسیون است. کشورهای عضو هیئت مسئولیت ثبت اطلاعات از روندهای مواد مخدر را بر عهده دارند تا INCB آمارها و ارزیابی‌های موردنیاز سالیانه از انواع مواد مخدر و تولید واقعی، تجارت و مصرف بین‌المللی آن‌ها را به دست آورد.

 از دیگر مسئولیت‌های مهم INCB در نظام بین‌المللی کنترل مواد مخدر می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• جمع‌آوری اطلاعات در مورد فعالیت‌های غیرقانونی مرتبط با مواد مخدر در درون مرزهای ملی و سایر جنبه‌های تجارت قانونی این مواد مخدر برای تعیین خطرات در هریک از کشورهای عضو. اگر این فعالیت‌های خطرناک وجود داشته باشد، کنوانسیون ملاحظاتی برای آن‌ها در نظر می‌گیرد یا به‌عنوان آخرین چاره، تحریم‌هایی را علیه آن کشور پیشنهاد می‌دهد.
• مشاوره‌های منظم و اجرای مأموریت‌های ویژه در مسیر گفت‌وگو با حکومت‌ها برای توافق با شرایط آن‌ها. این نوع دیپلماسی آرام موجب تقویت قانون‌گذاری در کشورهای مختلف و هماهنگی بیشتر تلاش‌های ملی مقابله با مواد مخدر شده است.
• تهیه و انتشار گزارش سالیانه از وضعیت مواد در جهان، شامل اطلاعاتی در مورد فعالیت‌های کنوانسیون و تولید مواد غیرقانونی و قاچاق آن‌ها، موضوعات مهم جاری و تحلیل گزارش‌های سالیانه پیشین. این گزارش‌ها که از طریق کمیسیون مواد مخدر سازمان ملل متحد (CND) به شورای اقتصادی اجتماعی ارسال می‌شود، شامل پیشنهادهایی به دولت‌ها یا یک سری گزارش‌های تکنیکی در مورد فعالیت‌های قانونی مقابله با مواد مخدر و مواد روان‌گردان است.
• ارزیابی و تعیین ملاحظات پیرامون مقابله بین‌المللی با مواد شیمیایی مورد استفاده در تولید مواد مخدر غیرقانونی.

دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (UNODC)

تا قبل از سال ۱۹۹۰، بخش‌های مختلف سازمان ملل از جمله مجمع عمومی، شورای اقتصادی- اجتماعی سازمان و کمیسیون مواد مخدر، فعالیت‌های مربوط به کنوانسیون‌های بین‌المللی مقابله با مواد مخدر و اجرای قطعنامه‌های مجمع عمومی، شورا و کمیسیون را انجام می‌دادند. در سال ۱۹۹۰، مجمع عمومی در قطعنامه شماره ۱۷۹/ ۴۵ واحدهای مجزا را با هم ترکیب کرد و برنامه کنترل بین‌المللی سازمان ملل (UNDCP)  را برای هماهنگی فعالیت‌های مقابله با مواد مخدر، پیش‌برد اجرای مفاد کنوانسیون‌های بین‌المللی و فراهم‌نمودن رهبری مؤثر در مقابله با مواد مخدر بین‌المللی ایجاد کرد تا به  CND و  INCB در اجرای فعالیت‌های مبتنی بر معاهدات کمک کند.

در سال ۱۹۹۷، دبیرخانه عمومی سازمان ملل با ادغام UNDCP  با دفتر پیشگیری از جرم و عدالت قضایی، دفتر کنترل مواد مخدر و پیشگیری از جرم (ODCCP)را ایجاد کرد و در سال ۲۰۰۳ نام آن را به دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل (UNODC) تغییر داد.

این نهاد با ارائه آموزش‌های تخصصی و فنی به کشورها، نقش مهمی در فراهم‌ساختن زمینه همکاری بیشتر برای مبارزه با مواد مخدر ایفا می‌کند. حوزه‌های جدید فعالیت‌های UNODC شامل پیامدهای محیطی مخرب کشت و تولید مواد مخدر و مبارزه با پول‌شویی است. این دفتر برای ارتقای مفهوم فعالیت‌های مشترک میان کشورهای مختلف و توسعه اقدامات آن‌ها نیز به دولت‌ها کمک می‌کند.

سازمان جهانی بهداشت (WHO)

از آن جا که سوءمصرف مواد مخدر، پیوسته مشکلات روزافزونی در حوزه سلامتی پدید می‌آورد، سازمان جهانی‌ بهداشت به‌عنوان نهاد بین‌المللی مسئول تأمین سلامت جهانی در بسیاری از زمینه‌های مبارزه با مواد مخدر مداخله می‌کند و بخشی از نظام بین‌المللی کنترل مواد مخدر به حساب می‌آید. به‌عنوان‌مثال،WHO  در وضع مقررات مربوط به تجویز مواد تحت کنترل و تبلیغات مرتبط با آن‌ها مداخله مستقیم دارد. کنوانسیون، مسئولیت ویژه پاسخ‌گویی در زمینه تغییرات کنترل مواد مخدر و جایگاه آن‌ها در جداول را به WHO واگذار کرده است. علاوه‌بر این، سازمان جهانی بهداشت ویژگی‌های علمی و پزشکی مواد مخدر را ارزیابی می‌کند تا به قضاوت درستی از کارکردهای درمانی و میزان وابستگی به آن‌ها، بهداشت عمومی و مشکلات اجتماعی مرتبط با سوءمصرف آن‌ها برسد.

باید اشاره کرد که شمار دیگری از سازمان‌های بین‌دولتی مانند اینترپل یا سازمان جهانی گمرگ نیز در ارتقای اطلاعات پیرامون جریان‌های مواد مخدر و منابع درآمدهای غیرقانونی در مرزهای بین‌المللی با سازمان ملل همکاری می‌کنند.

جمع‌بندی

نظام بین‌المللی کنترل مواد مخدر در طول سال‌ها، توانایی تنظیم و دستیابی به موفقیت‌های تحسین‌آمیزی از خود نشان داده است. این موفقیت‌ها شامل کنترل تجارت قانونی مواد مخدر و پیشگیری از انحراف آن به تجارت‌های غیرقانونی و هم چنین ایجاد تعادل میان تقاضا و عرضه سطح مواد مخدر درمانی برای نیازمندی‌های پزشکی و قانونی است.

البته با وجود فعالیت‌های وسیع سازمان‌های عضو ،برخی کشورها هنوز عضو کنوانسیون بین‌المللی کنترل مواد مخدر نشده‌اند و مفاد معاهدات کنترل بین‌المللی مواد مخدر نیز به‌طور کامل توسط دولت‌های عضو کنوانسیون کاربردی نشده است. بنابراین، اگر دولت‌ها به اجرای سیاست‌های ملی متعهد باشند و در کنترل مواد مخدر سرمایه‌گذاری کنند، جهان به حذف سوءمصرف مواد مخدر و قاچاق غیرقانونی نزدیک‌تر می‌شود.

منابع

https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/Volume%201010/v1010.pdf

https://books.google.com.et/books?id=3WF79shLxB4C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false