واکاوی قاچاق مواد مخدر صنعتی در جنوب سوریه

مساله قاچاق مواد مخدر تا قبل از فراگیر شدن مواد مخدر صنعتی بیشتر با مناطق آسیای غربی و آمریکای مرکزی به‌عنوان محل کشت مواد مرتبط بود، اما این روزها قاچاق مواد مخدر صنعتی در جنوب سوریه نیز به معضل تازه‌ای تبدیل شده است. در این مطلب، این معضل را واکاوی می‌کنیم و به دلایل شکل‌گیری آن می‌پردازیم.

از دولت فروپاشیده تا قاچاق مواد در سوریه و عراق

هم‌زمان با رشد تجارت مواد مخدر صنعتی، دولت‌های فروپاشیده (Failed State) به دلیل ناتوانی در تأمین امنیت و کنترل بر حدود سرزمینشان به مراکز تولید و توزیع این مواد تبدیل شدند و قاچاقچیان از وضعیت آشفته در این کشورها برای برپایی کارگاه‌های ساخت تولید مواد مخدر استفاده کردند. منطقه خاورمیانه که از دیرباز به دلیل بی ثباتی سیاسی و به تبع آن وضعیت آشفته امنیتی در جهان مشهور بوده است، در یک دهه اخیر با موج جدیدی از قاچاق مواد مخدر مواجه شده است. کشورهای خاورمیانه همچون عراق و سوریه که در دو دهه اخیر عرصه جنگ‌های داخلی بوده اند در تامین امنیت در مناطق مختلفی دچار اختلال شدند و از کانون‌های جدید تولید و قاچاق مواد مخدر صنعتی به حساب می‌آیند.

در این میان، مناطق جنوب سوریه که یکی از میادین اصلی نبرد گروه‌های شبه نظامی در دهه اخیر بوده است اکنون به مرکز تولید مواد مخدر صنعتی کل منطقه شامات تبدیل شده‌اند. این ناحیه به دلیل وضعیت امنیتی پیچیده و حضور نیروهای ارتش سوریه، مخالفان مسلح، پایگاه آمریکا در تنف و فعالیت نیروهای مقاومت شرایطی منحصر به‌فرد دارد؛ هیچ یک از طرف‌های فوق قادر به اعمال کنترل صددرصدی بر این منطقه وسیع و بیابانی نیست و این درحالی است که بخش‌های جنوبی سوریه به دلیل قرار گرفتن در تقاطع مسیر جزیره العرب با شرق مدیترانه از موقعیت ترانزیتی ممتازی برخوردار است.

مقصدهای قاچاق مواد مخدر صنعتی در جنوب سوریه

ترانزیت مواد مخدر صنعتی و به‌ویژه قرص‌های کپتاگون (ماده مخدر محرک ترکیبی از آمفتامین و تئوفیلین) از این منطقه به عراق که به دلیل جمعیت جوان و جامعه درحال تغییر یکی از بهترین بازارهای موادمخدر در منطقه به حساب می‌آید، رواج گسترده ای یافته است. همچنین لبنان به دلیل اینکه مقصد توریستی از کشورهای خلیج فارس محسوب می شود، بازار پر رونقی برای این مواد مخدر صنعتی است. با وجود تلاش‌های دولت بغداد، به دلیل فساد و وضعیت نابه‌سامان مرزهای این کشور با سوریه، عملا کنترلی بر این مناطق وجود ندارد. بیروت نیز همواره در کنترل مرزهایش ناتوان بوده است ولی با توجه به کاهش توریسم از کشورهای خلیج فارس اهمیت بازار لبنان کاهش یافته است. در این میان، ظهور بازار جدید مواد مخدر در عربستان عامل اصلی رشد تجارت و قاچاق مواد مخدر صنعتی در جنوب سوریه بوده است.

باید گفت که بازار جدید کپتاگون تولیدشده در سوریه، عراق و لبنان نیست بلکه مهم‌ترین هدف قاچاقچیان آن، عربستان است؛ عربستان در سایه تغییرات اجتماعی تحت هدایت محمد بن سلمان شاهد نوعی گشایش اجتماعی بوده است و گزارش‌ها از رشد مصرف مواد مخدر و مشروبات الکلی در این کشور حکایت دارد. قاچاق قرص‌های کپتاگون از مسیر اردن به عربستان یکی از بهترین مسیرهای ممکن برای رسیدن به بازار روبه رشد مواد مخدر عربستان است. هرچند گزارشی درباره آمار مصرف مواد مخدر عربستان در دسترس رسانه‌ها نیست ولی ویدیوهایی که از جوانان سرخوش و ازسرمستی در مراسم رقص و آواز در ریاض و جده در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شود، افزایش نرخ مصرف مواد روان گردان در این کشور را نشان می‌دهد. رسانه‌های محلی عربستان نیز بدون اشاره شفاف به ارقام، نسبت به رشد نگران‌کننده اعتیاد در میان جوانان سعودی هشدار داده‌اند و خواستار برخورد حکومت با این پدیده شده‌اند.

چه کسانی از قاچاق مواد مخدر در جنوب سوریه سود می‌برند؟

در فضای رسانه‌ای درخصوص ذینفعان تجارت گران‌قیمت کپتاگون از سوریه به دیگر کشورهای منطقه جدالی جدی وجود دارد؛ از یک سو، رسانه های غربی و کشورهای خلیج فارس (عربستان و امارات) با استناد به اینکه نیروهای مقاومت در جنوب سوریه حضور دارند و لشگر زرهی چهارم ارتش سوریه به فرماندهی ماهر اسد برادر رئیس جمهور نیز در این منطقه فعالیت می کند، منشا تجارت کپتاگون را نیروهای مقاومت برای تامین هزینه های حضور نظامی معرفی می نمایند. در مقابل، رسانه های نزدیک به مقاومت تاکید دارند که اولا راه اندازی کارگاه‌های تولید کپتاگون مربوط به دوره حضور داعش و در حوزه تحت کنترل این گروه تروریستی است. تروریست‌های داعش از کپتاگون برای افزایش شجاعت و تمرکز تروریست ها استفاده می کرد و برکسی پوشیده نیست که داعش و دیگر گروه های مسلح در ابتدای شکل گیری مورد حمایت کشورهای عرب خلیج فارس و آمریکا بودند.

اکنون هم تروریست‌ها در مناطق جنوب سوریه در سایه حمایت هوایی و زمینی نیروهای آمریکایی که در پایگاه تنف حضور دارند، بدون هراس از دولت دمشق فعالیت می‌کنند. رسانه‌های مقاومت تاکید دارند که تجارت قاچاق مواد مخدر در جنوب سوریه توسط گروه‌های شبه نظامی مسلح همچون مغاویر الثوره و جیش انصارالدین، لواء الحق و…مدیریت می‌شود. این گروه های تروریستی بعد از کاهش کمک‌های دریافتی از کشورهای عرب خلیج فارس وارد تجارت کپتاگون شدند و با استفاده از وضعیت امنیتی آشفته با راه‌اندازی کارگاه های تولید مواد مخدر سعی در تامین منابع مالی مورد نیازشان دارند. این گروه ها برای تامین نیروی کار نیز به سراغ اردوگاه‌های آوارگان سوریه همچون اردوگاه الزعتری در شمال اردن رفته‌اند.

حرف آخر

می‌توان این طور نتیجه گیری کرد که بازارهای بزرگ مواد مخدر در عراق و لبنان و ویژه در عربستان مه‌مترین عامل رشد تولید مواد روانگردان صنعتی در جغرافیای جنوب سوریه بوده است. هرچند ناامنی جاری در این منطقه به رشد این امر کمک کرده اما دلیل اصلی روند روبه رشد تولید و قاچاق مواد مخدر در جنوب سوریه، رشد دو بازار بزرگ و پرتقاضا در جنوب شرق(عراق) و جنوب غرب(اردن-عربستان) است.