پولشویی در جرایم سازمان‌یافته؛ موتور مالی تداوم تبهکاری
پولشویی در جرایم سازمان‌یافته یکی از سازوکارهای اصلی تداوم، توسعه و بازتولید فعالیت‌های تبهکارانه است و آن‌طور که بسیاری تصور می‌کنند، صرفا نقش فرایندی برای پنهان‌کردن منشأ درآمدهای حاصل از جرم را ایفا نمی‌کند. مؤسسه جرم‌شناسی استرالیا در پژوهشی با عنوان «پولشویی و آسیب‌های ناشی از جرایم سازمان‌یافته: نتایج یک مطالعه پیوند داده»، اطلاعات مربوط به گروه‌های شناخته‌شده جرایم سازمان‌یافته را با گزارش‌های معاملات مشکوک مالی مرتبط کرده است و کوشیده است نقش پولشویی در جرایم سازمان‌یافته و رابطه آن با ارتکاب جرم و میزان آسیب ناشی از این جرایم را به‌صورت تجربی اندازه‌گیری کند.
در ادامه، این پژوهش تخصصی جرم‌شناسی و یافته‌های کلیدی آن را با هم مرور می‌کنیم.
پولشویی در جرایم سازمان‌یافته چه نقشی دارد؟
پولشویی در فعالیت‌های باندهای جرایم سازمان‌یافته نقشی فراتر از پنهان‌سازی درآمدهای غیرقانونی دارد. این گروه‌های تبهکار پس از کسب درآمد از فعالیت‌هایی مانند قاچاق مواد مخدر، کلاه‌برداری، قاچاق انسان، اخاذی و سایر جرایم سازمان‌یافته، با یک مسئله اساسی مواجه می‌شوند: چگونه منابع مالی حاصل از جرم را وارد اقتصاد رسمی کنند، بدون آنکه منشأ آنها برای نهادهای نظارتی و قانونی آشکار شود. در واقع، پولشویی در جرایم سازمان‌یافته، تلاشی همه‌جانبه است که طی آن منشأ، مالکیت یا مقصد وجوه حاصل از فعالیت مجرمانه پنهان می‌شود تا دست‌اندرکاران بتوانند این منابع را در اقتصاد قانونی مورد استفاده قرار دهند و دوباره برای فعالیت‌های مجرمانه بعدی به کار گیرند.
اهمیت پژوهش مؤسسه جرم‌شناسی استرالیا در آن است که برخلاف مطالعاتی که صرفا حجم پولشویی یا روش‌های انجام آن را بررسی می‌کند، تلاش کرده است پیوند تجربی میان پولشویی و آسیب واقعی ناشی از جرایم سازمان‌یافته را اندازه‌گیری کند. پژوهشگران در این پروژه با استفاده از داده‌های چند نهاد دولتی، میزان معاملات مشکوک و ارتباط این معاملات با سابقه تبهکارانه و خسارات ناشی از جرم گروه‌های سازمان‌یافته را بررسی کرده‌اند.
سؤال اصلی پژوهش این بوده است که آیا پولشویی صرفا محصول فعالیت تبهکارانه است یا اینکه خود می‌تواند به افزایش ظرفیت گروه‌های سازمان‌یافته برای ارتکاب جرم و ایجاد آسیب بیشتر منجر شود؟
یافته‌های کلیدی پژوهش
مؤسسه جرم‌شناسی استرالیا در این مطالعه مهم، داده‌های ۷۲۶۳ فرد وابسته به گروه‌های جرایم سازمان‌یافته را که بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۸ در فهرست ملی اهداف جنایی استرالیا (NCTL) قرار داشتند، با ۸۷۸۵ گزارش فعالیت مشکوک (SMR) که در فاصله سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۱ نزد واحد اطلاعات مالی و رگولاتور ضد پولشویی و تأمین مالی تروریسم استرالیا (AUSTRAC ) ثبت شده بود، تطبیق داده است. از میان افراد موردمطالعه، نام ۲۱۲۹ نفر، یعنی ۲۹ درصد، حداقل در یک گزارش فعالیت مشکوک ظاهر شده بود. مجموع ارزش گزارش‌های معاملات مشکوک مرتبط با این افراد نیز به ۳.۵ میلیارد دلار استرالیا می‌رسید.
مهم‌ترین یافته پژوهش آن است که انجام پولشویی در جرایم سازمان‌یافته و باندهای فعال این حوزه، احتمال ارتکاب جرایم سازمان‌یافته ثبت‌شده را به ۱.۷ برابر احتمال آن در گروه‌های فاقد چنین سابقه‌ای می‌رساَند. همچنین میزان آسیب جرم‌محور منتسب به گروه‌های درگیر پولشویی ۲.۵ برابر گروه‌های دیگر بوده است. در میان گروه‌هایی که در پولشویی مشارکت داشتند نیز یک درصد افزایش میزان پولشویی نسبت به میانگین، با ۰.۰۷ درصد افزایش در آسیب جرم‌محور همراه بود. تحلیل درون‌گروهی نشان داد که وقتی گروهی وارد فعالیت پولشویی می‌شود، میزان آسیب جرم‌محور آن نسبت به شرایطی که پولشویی نداشته است، حدود ۴۹ درصد افزایش می‌یابد؛ در همین مدل، یک درصد افزایش در میزان پولشویی با ۰.۰۵ درصد افزایش در آسیب جرم‌محور همراه بود.
اهمیت ویژه مطالعه در بررسی تقدم زمانی این رابطه است؛ نتایج مدل‌های دارای متغیرهای تأخیری نشان داد که افزایش پولشویی پیش از افزایش آسیب ناشی از جرم رخ می‌دهد. از دید پژوهشگران، این الگو با این فرضیه سازگار است که درآمدهای غیرقانونی پس از پولشویی، دوباره در فعالیت‌های تبهکارانه آینده سرمایه‌گذاری می‌شوند؛ بنابراین، مبارزه با پولشویی در جرایم سازمان‌یافته نه‌تنها برای کشف درآمدهای حاصل از جرم، بلکه برای محدودکردن توان گروه‌های تبهکار در تأمین مالی و توسعه فعالیت‌های آینده آنها نیز اهمیت دارد.
روش پژوهش و منابع داده
این مطالعه بر پیوند سه مجموعه‌داده اصلی استوار بوده است:
- مجموعه اول: اطلاعات مربوط به گروه‌های جرایم سازمان‌یافته (عضویت گروه‌ها، نوع فعالیت تبهکارانه، سابقه کیفری، حضور بین‌المللی و فعالیت‌های مرتبط با پولشویی)، ثبت‌شده در فهرست هدف جنایی ملی (NCTL) که از جامع‌ترین منابع اطلاعاتی کشور است و کمیسیون اطلاعات جنایی استرالیا در اختیار پژوهشگران قرار داده است.
- مجموعه دوم: سوابق کیفری اعضای این گروه‌ها در سیستم مرجع پلیس ملی؛
- مجموعه سوم: گزارش معاملات مشکوک ثبت‌شده نزد نهاد اطلاعات مالی استرالیا.
پژوهش برای اندازه‌گیری پولشویی از گزارش معاملات مشکوک (SMR) استفاده کرده است. وجود حداقل یک گزارش مشکوک مرتبط با یک گروه به‌عنوان نشانه مشارکت آن گروه در فعالیت پولشویی در نظر گرفته شد و ارزش مجموع معاملات مشکوک نیز به‌عنوان شاخص میزان پولشویی مورداستفاده قرار گرفت.
برای سنجش آسیب جرم نیز از نسخه اصلاح‌شده شاخص آسیب جرم استرالیای غربی استفاده شد که به جای شمارش صرف تعداد جرایم، شدت و پیامدهای مختلف جرایم را نیز در محاسبه آسیب لحاظ می‌کند.
به دلیل تغییر قابل‌توجه الگوی گزارش‌دهی معاملات مشکوک در سال ۲۰۱۸، بخش اصلی تحلیل رابطه پولشویی و آسیب جرم‌محور بر دوره ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۷ متمرکز شد.
ابعاد پولشویی در میان گروه‌های جرایم سازمان‌یافته
از میان ۷۲۶۳ فرد وابسته به گروه‌های موجود در NCTL، نام ۲۱۲۹ نفر، یعنی تقریباً ۲۹ درصد، حداقل در یک معامله مشکوک ظاهر شد. در مجموع، ۸۷۸۵ گزارش فعالیت مشکوک به این افراد مرتبط بود.
ارزش مجموع معاملات مشکوک مرتبط با نمونه مورد بررسی در فاصله سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۱ به ۳.۵ میلیارد دلار استرالیا رسید. بااین‌حال، پژوهشگران تأکید می‌کنند که این رقم را نباید به‌عنوان برآورد کل حجم پولشویی در استرالیا تلقی کرد؛ زیرا بیش از ۹۹ درصد گزارش‌های فعالیت مشکوک در هر سال مالی به گروه‌های موجود در نمونه پژوهش مرتبط نبودند.
برای مقایسه، مطالعه‌ای دیگر حجم کل وجوه پول‌شویی‌شده در استرالیا در سال ۲۰۱۴ را حدود ۶۱ میلیارد دلار استرالیا، با تعدیل بر اساس ارزش سال ۲۰۲۲، برآورد کرده بود؛ بنابراین رقم ۳.۵ میلیارد دلار فقط بخش قابل‌شناسایی مرتبط با گروه‌های شناخته‌شده موردمطالعه را نشان می‌دهد.
همچنین افزایش تعداد گزارش‌ها از فعالیت‌های مشکوک پس از سال ۲۰۱۷ تا حدی به تغییر رفتار گزارش‌دهی مؤسسات مالی مربوط بوده است. آغاز اقدامات حقوقی علیه بانک کامان‌ولث استرالیا (Commonwealth Bank) در این سال و سپس توافق مربوط به جریمه ۷۰۰ میلیون‌دلاری بانک در سال ۲۰۱۸، با افزایش قابل‌توجه تعداد گزارش‌های مشکوک همراه شد؛ بنابراین افزایش گزارش‌ها لزوما به معنی افزایش حجم واقعی پولشویی نیست و می‌تواند نشان‌دهنده افزایش نظارت و گزارش‌دهی فعال‌تر مؤسسات مالی نیز باشد.
ویژگی‌های گروه‌های موردمطالعه
مشخصه گروه‌های جرایم سازمان‌یافته بررسی شده در جدول 1 آورده شده است. این نمونه شامل ۸۳۷ گروه است که میانگین تعداد اعضای هر گروه حدود ۹.۶ نفر بود. در فعالیت‌های تبهکارانه هم‌زمان، حدود ۸۱.۵ درصد گروه‌ها در قاچاق مواد مخدر فعال بودند.
از نظر پولشویی، ۵۱.۱ درصد گروه‌ها سابقه یا نشانه‌ای از مشارکت در پولشویی داشتند. بخش مالی با ۲۱.۸ درصد، مهم‌ترین حوزه مرتبط بود. همچنین ۷.۷ درصد گروه‌ها مظنون به استفاده از خدمات قمار، ۶.۸ درصد مرتبط با پولشویی از طریق املاک و ۶.۸ درصد دارای فعالیت در قالب شبکه‌های حرفه‌ای پولشویی بودند.
این آمار نشان می‌دهد پولشویی در جرایم سازمان‌یافته و تشکیلات آن یک فعالیت حاشیه‌ای نیست، بلکه بخش قابل‌توجهی از گروه‌های مورد مطالعه به آن مشغول‌اند.
تسهیل‌گران حرفه‌ای پولشویی در جرایم سازمان‌یافته
یکی از یافته‌های مهم پژوهش، نقش تسهیل‌گران حرفه‌ای در پولشویی است. گروه‌هایی که چنین افرادی داشتند، به احتمال بیشتری به سراغ پولشویی می‌رفتند و مبالغ بیشتری را نیز جابه‌جا می‌کردند. افزایش تعداد این تسهیل‌گران به معنی ارتباط با ارقام سنگین‌تر در معاملات مشکوک بود. این یافته نشان می‌دهد که ظرفیت پولشویی در جرایم سازمان‌یافته، یا توان گروه‌های تبهکار تا حد زیادی به دسترسی آنها به تخصص و خدمات حرفه‌ای وابسته است؛ بنابراین، شناسایی اعضای عملیاتی کافی نیست و باید شبکه افرادی را که انتقال، پنهان‌سازی یا مشروع‌سازی منابع مالی را تسهیل می‌کنند نیز شناسایی کرد.
همچنین فعالیت‌های مشکوک مالی در میان تعداد محدودی از افراد متمرکز بود؛ به‌طوری‌که نام ۱۱ درصد افرادِ دارای حداقل یک گزارش مشکوک، در بیش از ۱۰ گزارش ظاهر شده بودند.
آیا پولشویی موجب افزایش جرم می‌شود؟
یکی از دشوارترین پرسش‌های پژوهش، تعیین جهت رابطه پولشویی و جرم بود. همبستگی میان دو متغیر به‌تنهایی نمی‌تواند نشان دهد که پولشویی عامل افزایش جرم است یا گروه‌های مجرم‌تر صرفا پول بیشتری برای شست‌وشو در اختیار دارند. پژوهشگران برای پاسخ به این مسئله، از مدل‌ها و متغیرهای مختلفی استفاده کردند. نتایج نشان داد که افزایش پولشویی در یک دوره زمانی، پیش از افزایش آسیب جرم‌محور در دوره بعد رخ می‌دهد.
در مقابل، شواهد مشابهی پیدا نشد که نشان دهد افزایش قبلی آسیب جرم‌محور باعث افزایش معنادار بعدی پولشویی شده است. بر اساس این الگو، بخشی از منابع حاصل از فعالیت‌های مجرمانه پس از پولشویی دوباره در فعالیت‌های تبهکارانه سرمایه‌گذاری می‌شود. در نتیجه، پولشویی می‌تواند حلقه‌ای میان ارتکاب جرم فعلی و جرم آینده ایجاد کند:
درآمد حاصل از جرم ← پولشویی ← بازگشت منابع به اقتصاد مجرمانه ← تأمین مالی فعالیت‌های جدید ← افزایش آسیب ناشی از جرم.
پیامدهای سیاستی مطالعه پولشویی در جرایم سازمان‌یافته
یافته‌های مطالعه استرالیایی‌ها پیرامون پولشویی در جرایم سازمان‌یافته چند پیام مهم برای سیاست‌گذراران دارد:
- نخست، مقابله با پولشویی باید بخشی از راهبرد کاهش جرایم سازمان‌یافته باشد، نه صرفا یک اقدام مالی برای بازپس‌گیری عواید جرم.
- دوم، شناسایی و هدف‌گیری تسهیل‌گران حرفه‌ای ارتکاب جرم در این میان اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا این افراد می‌توانند ظرفیت گروه‌های مجرمانه برای انتقال و مشروع‌سازی منابع مالی را افزایش دهند.
- سوم، بخش‌های پرریسکی مانند املاک و مستغلات و قمار نیازمند توجه ویژه نهادهای نظارتی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تراکنش‌های مشکوک با ارزش بالا در این بخش‌ها می‌تواند با فعالیت گروه‌های جرایم سازمان‌یافته ارتباط داشته باشد.
- چهارم، داده‌های مالی می‌توانند ابزار مهمی برای شناسایی شبکه‌های تبهکار باشند. مثلا در این مطالعه، پیوند اطلاعات مالی واحد ضد پولشویی و تأمین مالی تروریسم استرالیا با اطلاعات کیفری موجود، امکان شناسایی الگوهایی را فراهم کرد که با بررسی جداگانه هر یک از این مجموعه‌داده‌ها آشکار نمی‌شدند.
جمع‌بندی
مطالعه مؤسسه جرم‌شناسی استرالیا یکی از مهم‌ترین تلاش‌های تجربی‌ای است که تا امروز برای اندازه‌گیری رابطه میان پولشویی و آسیب ناشی از جرایم سازمان‌یافته انجام شده است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که پولشویی در جرایم سازمان‌یافته صرفا یک فعالیت جانبی یا مرحله‌ای برای پنهان‌کردن درآمدهای تبهکارانه نیست، بلکه می‌تواند جزئی از زیرساخت مالی و اقتصادی این تشکیلات تبهکار باشد.
سه یافته اصلی مطالعه اهمیت ویژه‌ای دارند: گروه‌های درگیر پولشویی ۱.۷ برابر بیشتر احتمال ارتکاب جرم سازمان‌یافته داشتند؛ این گروه‌ها ۲.۵ برابر بیشتر آسیب جرم‌محور ایجاد می‌کردند؛ و ورود یک گروه به فعالیت پولشویی با ۴۹ درصد افزایش در آسیب جرم‌محور همراه بود.
مهم‌تر از همه، تحلیل زمانی نشان داد که افزایش پولشویی پیش از افزایش آسیب جرم‌محور رخ می‌دهد؛ یعنی بخشی از منابع غیرقانونی پس از شسته‌شدن دوباره در فعالیت‌های تبهکارانه سرمایه‌گذاری می‌شوند؛ بنابراین، جلوگیری از پولشویی می‌تواند علاوه بر محدودکردن دسترسی مجرمان به درآمدهای غیرقانونی، ظرفیت آنها برای تأمین مالی جرایم آینده را نیز کاهش دهد.
از این منظر، مبارزه با پولشویی را باید یکی از محورهای اصلی مبارزه با جرایم سازمان‌یافته دانست. هرچه توان گروه‌های تبهکار برای تبدیل درآمدهای غیرقانونی به منابع قابل استفاده در اقتصاد رسمی یا مجرمانه بیشتر باشد، ظرفیت آنها در حفظ شبکه، توسعه فعالیت و ایجاد آسیب بیشتر نیز افزایش خواهد یافت. پژوهش حاضر دقیقاً در همین نقطه اهمیت پیدا می‌کند: پولشویی پایان چرخه جرم نیست، بلکه می‌تواند حلقه اتصال جرم گذشته به جرم آینده باشد.
