کتاب تخریب مرزها: پژوهش‌هایی در باب داد و ستد خرد و قاچاق

داد و ستد خرد و قاچاق، جزء جدایی‌ناپذیر زندگی در مرزها است. تفاوت ثروت و سطح درآمد در دو طرف مرزها عموما باعث می‌شود ساکنان مناطق مرزی قاچاق را به عنوان یک منبع درآمدزای اقتصادی ببینند. فعالیت‌های اقتصادی بین‌مرزی نظیر قاچاق سوخت، دارو، سیگار، الکل و حمل و نقل اقلامی چون پوشاک و وسایل الکترونیکی، خلأ و کمبودهای ناشی از بحران‌های اقتصادی و روند تغییرات سیاسی را تا حدودی برای مردم مناطق مرزی که اغلب دچار فقر و بیکاری‌اند، پوشش می‌دهد. از طرف دیگر، قاچاق بین مرزی به‌عنوان فعالیتی روزمره در بسیاری از مرزها در جریان است. فعالیت‌های اقتصادی خرد فرامرزی به معنی عبور افراد از مرز به منظور خرید کالا با قیمتی پایین‌تر است که دادوستد خرد قانونی و قاچاق، یعنی گونه غیرقانونی این فعالیت‌ها را در بر می‌گیرد. هرچند مرزبندی میان قانونی و غیرقانونی بودن دادوستد خررد و قاچاق، مبهم است.

کتاب «تخریب مرزها: پژوهش‌هایی در باب داد و ستد خرد و قاچاق» به‌طور مفصل به این موضوعات می‌پردازد.

کمبود اطلاعات پژوهشی پیرامون داد و ستد خرد

خطر بالای شناسایی شدن توسط مأموران مرزی سبب شده است افراد درگیر فرایند غیرقانونی دادوستد بین‌مرزی اطلاعات کافی به افراد ناشناس، از قبیل پژوهشگران ارائه ندهند. ارائه‌ اطلاعات همراه با تمامی جزئیات پرده از منابع درآمد مهم فعالان اقتصادی مرزی برمی‌دارد و به طور یقین، پیامدهای شخصی برای آنان به همراه خواهد داشت. این پیامدها، پژوهش در رابطه با داد و ستد خرد غیررسمی را به موضوعی حساس تبدیل کرده است.

یکی از مشخصه‌های پژوهش‌های کیفی، انعطاف‌پذیری و بازبودن آن‌ها است که روند انجام پژوهش را در مکان‌هایی با بافت زبانی و فرهنگی متفاوت تسهیل می‌کند. تمامی پژو‌هش‌های کتاب حاضر به استثنای یکی، از روش‌های تجربی کیفی هم‌چون مصاحبه‌ی باز، مشاهده‌ی شرکت‌کننده و مطالعه‌ میدانی بلندمدت بهره گرفته‌اند. برخی از نویسندگان نیز هسته مرکزی پژوهش خود را رویکردی کیفی اتخاذ کرده‌اند و تحلیل‌های اسنادی و کمی به آن افزوده‌اند. نکته‌ حائز اهمیت این است که ماهیت ویژه‌ رژیم مرزی در اکثر موارد ارائه‌شده در این کتاب نقش محوری دارد. همچنین تجارت بین مرزی بینشی نسبی از رژیم مرزی به افراد دخیل در اقتصاد غیررسمی می‌دهد. از دیگر نکاتی که در یکی از پژوهش‌های این کتاب به آن اشاره می‌شود، نقش پررنگ شبکه‌های شخصی مبتنی بر اعتماد در موفقیت قاچاق و فعالیت‌های بین مرزی است.

یکی از پیش‌شرط‌های لازم برای تبدیل شدن مرزها به منبعی اقتصادی، نفوذپذیری آن‌ها است. این مفهوم در یکی دیگر از مقالات این مجموعه آورده شده است. عموما پیوستار متنوعی از تجارت‌های بین‌مرزی مشاهده می‌گردد که هریک مرتبط با ماهیت سیال و متغیر رژیم مرزی است. یکی از این دلایل تقاضا‌های در حال تغییر است که در فصل دیگری از کتاب ارائه می‌گردد.

قاچاق سوخت و استقلال سرزمینی دولت‌ها

از دیگر مباحث مطرح، قاچاق سوخت به عنوان ابزاری منعطف برای معیشت و گذران زندگی ساکنان مناطق مرزی ترکیه و عراق است. در همه‌ مقاله‌های کتاب حاضر به نوعی به موضوع رابطه‌ بین فعالیت‌های مرزی و میزان تأثیر آن‌های در بازنمایی اقتدار و استقلال سرزمینی دولت‌ها اشاره شده است.  از آن‌جا که مرزها سیطره‌ ارضی حاکمیت‌ دولتی را نمایان می‌سازند، هرگونه فعالیتی که کنترل مرزی را به چالش بکشد، به‌نوعی برای حاکمیت و اقتدار دولت مخاطره آمیز و به عبارت دیگر اقدامی خرابکارانه است. بررسی فعالیت‌های غیرقانونی از قبیل قاچاق مواد مخدر و سوخت که نه‌چندان به صورت مخفیانه و توطئه‌آمیز بلکه به صورت علنی در مرز مشترک ایران و افغانستان انجام می‌گیرد در مقاله‌ی دیگری از این مجموعه ارائه شده‌است.

مردم بلوچ منطقه بدون درنظر گرفتن این موضوع که قلمرو زندگی آن‌ها توسط مرزهای ملی از هم جدا شده است، تنها با درنظر گرفتن پیوندهای قبیله‌ای دست به داد و ستد خرد و قاچاق تریاک (هروئین و مورفین) و وسایل الکترونیکی می‌زنند. در نتیجه، به دلیل پیگیری‌های قانونی تمام فعالیت‌های آن‌ها جرم تلقی می‌گردد. در برخی از موارد نیز، ضعف و یا اقتدار دولت، انگیزه انجام دادوستد‌های خرد محسوب نمی‌شود بلکه شرایط خاص مردم آن منطقه و مشکلات است که آن‌ها را وادار به در هم شکستن مرز و بازتعریف منطق ارضی می کند.

فصلی دیگر از کتاب با اشاره به مثلث سایه (Shadow triangle) کوزوو، آلبانی و مونتنگرو به بررسی وجه غیرقانونی دادوستد مرزی و تأثیر آن بر تصویر نهاد‌های فراملی همچون اتحادیه اروپا از دولت‌ها و جایگاه بین‌المللی آن‌ها می‌پردازد.

با نگاهی اجمالی به مقالات این کتاب می‌توان دریافت که تجارت خرد بین مرزی و قاچاق پدیده‌ای چندبعدی است. برچسب‌های متعدد در ترمینولوژی این پدیده بیانگر این مطلب است.  یکی از مشخصه‌های برجسته‌ی این کتاب، نگاه جامع‌مکانی آن در تحلیل سازوکارهای فعالیت‌های خرد اقتصادی و شناسایی شباهت‌ها و تفاوت‌های ساختارهای اقتصادی غیر رسمی از منظرهای متفاوت و ارائه‌ی تحلیل‌های تطبیقی است. این مجموعه مشتمل بر 11 مقاله است که توسط نویسندگان متفاوت ارائه شده‌اند. همچنین مقدمه‌ای بر این مجموعه توسط ویراستاران، بتبنا برانز و جودیث مگیل نگارش شده است. ویرایش نخست کتاب در سال 2012 توسط انتشارات فاو اس فرلاگ به چاپ رسید.

 

منابع

Lee, R. M. (1993): Doing Research on Sensitive Topics. London: Sage