چالش پیشگیری وضعی از جرایم مواد مخدر

پیشگیری وضعی از جرایم مواد مخدر بر اساس رویکردی در جرم‌شناسی است (Situational Crime Prevention) که به‌جای تمرکز بر شخصیت و انگیزه‌ مجرم، بر موقعیت و شرایط محیطی وقوع جرم تمرکز می‌کند. هدف آن این است که با تغییر محیط، ارتکاب جرم دشوارتر، پرخطرتر و کم‌سودتر شود. چالش پیشگیری وضعی از جرایم مواد مخدر همه موانع، محدودیت‌ها و مشکلات اجرای این رویکرد را برای مقابله با تولید، قاچاق، توزیع و مصرف مواد مخدر در بر می‌گیرد.

پیشگیری از جرم در قوانین ایران

پیشگیری از جرم همواره از مهم‌ترین دغدغه‌های جرم‌شناسان و متخصصان علوم جنایی بوده است. طبق بند ۵ اصل ۱۵۶ قانون اساسی، یکی از وظایف قوه قضائیه «اقدام مناسب برای پیشگیری از وقوع جرم…» است. برابر ماده ۱ قانون پیشگیری از وقوع جرم مصوب ۲۱/۰۶/۱۳۹۴ مجمع تشخیص مصلحت نظام، پیشگیری از وقوع جرم عبارت است از پیش‌بینی، شناسایی و ارزیابی خطر وقوع جرم و اتخاذ تدابیر و اقدامات لازم برای ازمیان‌بردن یا کاهش آن. برابر ماده ۳ این قانون، در اجرای وظایف زیر، شورای عالی پیشگیری از وقوع جرم تشکیل می‌شود:

• تقسیم کار ملی در چهارچوب وظایف و مأموریت‌های قوای سه‌گانه کشور و اتخاذ تدابیر مناسب برای هماهنگی و توسعه همکاری بین دستگاه‌های مسئول در امر پیشگیری؛
• تعیین راهبردها، سیاست‌های اجرائی و برنامه‌های ملی پیشگیری از وقوع جرم در چهارچوب قوانین و سیاست‌های کلی نظام؛
• بررسی و تصویب برنامه‌های کلان برای گسترش فرهنگ، ایجاد زمینه‌های مشارکت مردم و نهادهای دولتی و غیردولتی در امر پیشگیری از وقوع جرم و حمایت از آنها؛
• بررسی و اتخاذ تصمیم برای شناسایی زمینه‌ها و علل وقوع جرم، کاهش آسیب‌های اجتماعی و ارزیابی نتایج اجرای طرح‌ها و برنامه‌های ملی پیشگیری، سنجش و پیگیری عملکرد نهادهای مسئول در این زمینه؛
• اتخاذ سیاست‌های موردنیاز در جهت حمایت از بزه‌دیدگان و محکومان و خانواده آنان و اصلاح و جامعه‌پذیری محکومان و برخورداری آنان از زندگی شرافتمندانه.

انواع پیشگیری از جرم از نظر جرم‌شناسان

 محققان پیشگیری از جرم را به دو دسته پیشگیری کیفری و پیشگیری غیرکیفری طبقه‌بندی می‌کنند. پیشگیری کیفری به دو نوع پیشگیری عام (بازدارندگی عمومی) و پیشگیری خاص (پیشگیری از تکرار جرم) تقسیم می‌شود. پیشگیری غیرکیفری که پیشگیری به معنای مصطلح در جرم‌شناسی فنی و حقوقی است خود به دو نوع پیشگیری وضعی (وضعیت‌مدار یا موقعیت‌مدار) و پیشگیری اجتماعی یا خِرَدمدار تقسیم می‌گردد.

در اینجا این پرسش مطرح می‌شود که آیا اشکال مختلف پیشگیری وضعی از جرایم مواد مخدر که از جرایم بدون بزه‌دیده توأم با تراضی (رضایت) طرفین به حساب می‌آید، قابل‌اعمال است یا خیر؟

امکان‌سنجی پیشگیری وضعی از جرایم مواد مخدر

از چند دهه قبل، رهیافت جدیدی سیاست جنایی را در بعد پیشگیری از جرم تحت‌تأثیر قرار داده است که محور اصلی آن توجه و تکیه بر بزه‌دیده و به عبارت دقیق‌تر، آماج و هدف جرم است؛ زیرا گفته شده است که در وقوع یک جرم، همگرایی و تقارن سه عنصر لازم و واجب است و در غیر این صورت وقوع جرم موردنظر ممتنع خواهد بود. این سه عنصر عبارت‌اند از وجود یک مرتکب باانگیزه، نبودن مانع و رادع مؤثر، و وجود یک آماج و هدف مستعد و محافظت نشده. رهیافت جدیدی که سعی دارد با اتکا بر جنبه بزه‌دیده به تبیین پیشگیری از جرم بپردازد، در آثار جرم‌شناسان فارسی‌زبان با عنوان پیشگیری وضعی از جرم معرفی شده است و یکی از اَشکال آن، ایجاد مانع بر سر راه برقراری تماس بین بزهکار بالقوه و بزه‌دیده بالقوه است.

بنابراین، پیشگیری وضعی شیوه‌ای است که می‌کوشد با تغییر وضعیت فردِ در معرض بزهکاری و بزه‌دیدگی یا تغییر شرایط محیطی مانند زمان و مکان، از ارتکاب جرم توسط فرد مصمم به انجام جرم، جلوگیری کند. به بیان دیگر، همان‌گونه که گفته شد، در این روش، شرایط و اوضاع‌واحوال ماقبل یک جرم، مورد نظر قرار می‌گیرد، خواه با اعمالی برای تقلیل موقعیت‌های ارتکاب جرم، خواه با اعمالی به‌منظور افزایش بیم خطر برای بزهکاران. در واقع، گاه با حمایت از فرد یا چیزی که در معرض بزه‌دیدگی قرار گرفته است از تحقق جرم جلوگیری می‌شود و گاه با تغییر شرایط محیطی امکان تحقق جرم منتفی یا دشوار می‌شود.

یکی از کارآمدترین اشکال پیشگیری وضعی، ایجاد مانع در مسیر برقراری تماس بین بزهکار بالقوه و بزه‌دیده بالقوه است، چراکه آسیب‌پذیری بزه‌دیده یا آماج‌های جرم از عوامل مؤثر در بزهکاری است. باوجوداین، پیشگیری وضعی در مرحله عمل نیازمند قصد جدی بزه‌دیده بالقوه و همکاری او برای اجرایی‌کردن شیوه‌های پیشگیری است. این امر در جرایم بدون بزه‌دیده، خصوصا در خریدوفروش و مصرف مواد مخدر، با چالش جدی روبه‌رو است؛ چون به‌عنوان نمونه ،معاملات مواد مخدر با رضایت طرفین صورت می‌گیرد و در واقع هر دو طرف جرم، در ارتکاب جرم کنشگری فعال دارند و هیچ یک از آن‌ها نه‌تنها قصد و انگیزه‌ای برای پذیرش و اجرای تدابیر پیشگیرانه ندارند، بلکه با همکاری یکدیگر موانع برقراری تماس با یکدیگر را خنثی می‌کنند و جاذبه پدید می‌آورند. به‌عنوان مثال، زمان و مکانی را برای انجام معامله و ردوبدل‌کردن پول و مواد مخدر انتخاب می‌کنند که شهروندان یا پلیس به آن مشکوک نشوند و جرم آنها کشف نشود. بالاتر از این، حتی اگر اقدامات مداخله‌ای از جانب نیروهای مسئول هم انجام گیرد، طرفین سعی در خنثی‌سازی این اقدامات و گرفتارنشدن در آن وضعیت خواهند داشت.

 جمع‌بندی

از آنچه گفته شد می‌توان نتیجه گرفت که روش‌های پیشگیری وضعی از جرایم مواد مخدر کارایی چندانی در این موارد ندارد و دراین‌خصوص باید از سایر روش‌های پیشگیری از جرم، مانند پیشگیری اجتماعی استفاده کرد. پیشگیری اجتماعی مجموعه اقدام‌های پیشگیرانه است که بر کلیۀ محیط‌های پیرامون فرد که کارکرد اجتماعی دارند و در فرایند جامعه‌پذیری نقش ایفا می‌کنند تأثیر می‌گذارد. این روش پیشگیری از جرم با تمرکز بر برنامه‌های تکمیلی، به بهبود بهداشت زندگی خانوادگی، آموزش، مسکن، فرصت‌های شغلی و اوقات فراغت کمک می‌کند تا محیطی سالم و امن ایجاد نماید. در حقیقت، در پیشگیری اجتماعی به طور مستقیم یا غیرمستقیم هدف تأثیرگذاری بر شخصیت افراد است تا از سازماندهی فعالیت‌های او حول محور انگیزه‌های بزهکارانه پرهیز کنند.

بی‌تردید اتخاذ تدابیری که در سیر فرایند رشد اطفال و نوجوانان زمینه جامعه‌پذیری فرد را فراهم کند، بهترین و مطمئن‌ترین روش پیشگیری از جرایم مواد مخدر و اعتیاد است. چون ناسازگاری با جامعه و وجود خلأهای شخصیتی و فقدان تعاملات اجتماعی زمینه‌گرایش افراد به سوی مصرف مواد مخدر را فراهم می‌کند.

 

پی‌نوشت‌ها

صفاری، علی، مبانی نظری پیشگیری از وقوع جرم، مجله تحقیقات حقوقی، ۱۳۸۰ ، شماره ۳۳ و۳۴

گسن، ریموند، جرم شناسی کاربردی، ترجمه مهدی کی نیا، تهران، ناشر: مترجم، ۱۳۷۰

میرخلیلی، سید محمود، پیشگیری وضعی از نگاه آموزه های اسلام، فصلنامه فقه و حقوق، شماره ۱، ۱۳۸۳

رزن بام، دنیس و دیگران، پیشگیری وضعی از جرم، ترجمه موسی الرضا پرویزی، مجله حقوقی و قضایی دادگستری، شماره ۳۲، ۱۳۷۹

روزنامه رسمی، شماره ۲۰۶۱۲ ، سال هفتاد و یک، مورخ ۲۰/۰۷/۱۳۹۴

Choen, L.& Felson, M.,“Social Change and Crime Rate Trends: A Routine Activity approach”. American Sociological Review, 1979, no.44

[۱] . صفاری، علی، « مبانی نظری پیشگیری از وقوع جرم » مجله تحقیقات حقوقی، ۱۳۸۰ ، شماره ۳۳ و۳۴ ، ص ۲۷۷ تا ۲۸۴

[۲].  Choen, L.& Felson, M.,“Social Change and Crime Rate Trends: A Routine Activity approach”. American Sociological Review, 1979,no.44, P: 588-608

[۳] . prevention crime situational

[۴] . ریموند گسن، جرم شناسی کاربردی، ترجمه مهدی کی نیا، تهران، ناشر: مترجم، ۱۳۷۰، ص ۱۳۰

[۵] . سید محمود میرخلیلی، پیشگیری وضعی از نگاه آموزه های اسلام، فصلنامه فقه و حقوق، شماره ۱، ۱۳۸۳، ص ۶۰

[۶] . رزن بام، دنیس و دیگران، پیشگیری وضعی از جرم، ترجمه موسی الرضا پرویزی، مجله حقوقی و قضایی دادگستری، شماره ۳۲، ۱۳۷۹، ص ۱۷۲