Category: معرفی انواع مواد

با تشدید ضرب آهنگ تغییرات اجتماعی- فرهنگی در قرن بیستم و بیست‌ویکم، روند مصرف مخدر به‌ویژه در میان نسل جدید و جوانان به سمت مواد محرک و صنعتی تغییر کرده است. دلیل اصلی تمایل به این مواد کسب تجربه‌های جدید در میان گروه دوستان، مهمانی‌های شبانه و افزایش توان جنسی است. مواد محرک به شکل مستقیم بر روی سیستم عصبی مرکزی، سطح هشیاری و دستگاه شناختی فرد مصرف کننده تاثیر گذاشته و حال او را از وضعیت طبیعی خارج می‌کند.

مواد محرکی همچون مت‌آمفتامین، کوکائین یا ریتالین به صورت خوراکی، تزریقی و استنشاقی مصرف می‌شوند. افراد پس از مصرف مواد محرک انرژی زیادی دریافت می‌کنند که این موضوع موجب افزایش سطح هوشیاری و عملکرد مغز فرد در طول شبانه روز می‌شود. دقیقا این ویژگی‌ها سبب تمایل جوانان به مصرف مواد محرک و اعتیاد به این مواد نوپدید شده است. نکته کلیدی در این بحث آن است که تداوم این روند می‌تواند موجب ظهور عوارض و اختلالاتی همچون حمله به سیستم عصبی، مشکلات تنفسی، خشونت، تشنج، بیماری‌های قلبی و … شود. افسردگی، کم شدن حافظه، اختلال دو قطبی، اختلال در دستگاه گوارشی، پایین سطح هوشیاری فرد (کما) و حتی مرگ از جمله دیگر عوارض ناشی از مصرف مواد محرک است.

استعمال مواد محرک گام اول در مسیر حطرناک به خطر افتادن سلامتی جوانان است. با توجه به نوع مواد و بدن هر شخص ممکن است افراد برای رسیدن به حس نئشگی نیاز به استعمال دوز بالاتری داشته باشند. این مسئله می‌تواند به صورت گام‌به‌گام بر شدت اعتیاد افراد اضافه کند و در نهایت موجب خطرات جبران ناپذیری همچون جنون، سکته یا مرگ افراد شود. درمان قطعی برای بیش مصرفی محرک ها وجود ندارد؛ با این حال، داروهایی وجود دارند که می‌توانند به کاهش یا تثبیت علائم حیاتی فرد معتادکمک کنند.

در آخر باید گفت یکی از راه‌های دور کردن نسل جدید از مصرف انواع محرک یا مخدر، سوق دادن ایشان به سبک زندگی سالم مطابق با فرهنگ ایرانی- اسلامی کشورمان است. بی‌شک جوانانی که تحصیل علم، ورزش روزانه و روی آوردن به امور معنوی- اخلاقی را در سبک زندگی خود قرار داده باشند، از خطر افتادن به دام اعتیاد در امان هستند. برهمین اساس لازم است تا نهادهای تاثیر گذار جامعه مانند خانواده، مدرسه، دانشگاه، رسانه‌های جمعی و دولت با برنامه‌ریزی دقیق برای آینده نسل جدید (شغل، مسکن، ازدواج و …) و فراهم کردن زمینه تخیله انرژی و هیجانات جوانان (مانند گسترش شهربازی، برگزاری مسابقات ورزشی و …) گامی بلند در جهت دور کردن افراد از انواع مخدر و محرک بردارند.

شاید یکی از شایع ‌ترین مواد مخدر موجود در بازار ایران را می‌توان مت‌آمفتامین یا همان شیشه نامید. معمولا از این مواد برای استفاده در مواقعی که فرد نیازبه انرژی بیش از اندازه یا بی‌خوابی دارد مورد استفاده قرار می‌گیرد. شیشه عوارض هولناک و جبران‌ناپذیری بر روی افراد دارد. مت‌آمفتامین با ورود به سیستم عصبی مرکزی باعث آزاد شدن ناگهانی انتقال دهنده عصبی دوپامین در مغز می‌شود که این امر موجب تحریک سلولهای مغزی و افزایش حالت تهاجمی در فرد مصرف‌کننده می‌شود. با آنکه بسیاری از مراکز علمی و سایت‌های خبری در فرصت‌های مختلف اقدام به انتشار عوارض مصرف و سوء مصرف این ماده خطرناک کردند ؛اما سوال کلیدی این یادداشت آن است که آیا مصرف مت‌آمفتامین کشنده است؟ در ادامه این سیاهه سعی خواهیم کرد تا به این سوال پاسخ دهیم.

اولین بار در سال 1887، مت‌آمفتامین یا شیشه با عنوانی بسیاری قوی در آزمایشگاه‌های آلمان کشف شد. از این ماده تازه کشف شده برای درمان بیماری‌هایی همچون اضافه وزن، افسردگی و بیش فعالی مورد استفاده می‌شد. در دومین جنگ بزرگ جهانی ژاپنی‌های برای تقویت سربازهای خود از شیشه استفاده کرده و آنها راهی میدان نبرد می‌کردند.

پس از دو نقطه عطف اواخر قرن نوزده میلادی و جنگ جهانی دوم، انواع مختلف این محصول تحت عناوین مختلف راهی بازار مصرف شد. مت‌آمفتامین، کریستال یا شیشه مواد محرک قوی می‌باشد که برای دارای ویژگی‌های منحصر به فردی است. تلخ، سفید رنگ و بی‌بو از ویژگی‌های اصلی این مواد است. اگر فرد قصد تزریق آن را داشته باشد، شیشه قابلیت حل شدن در آب را نیز دارد.

مواد شیشه به شکل گسترده‌ای می‌تواند تمام قسمت‌های بدن را به خود درگیر کرده و موجب مرگ تدریجی افراد شود. از تضعبف مغز انسان تا ایجاد اخلال در عملکرد چشم، گوش و سایر نقاط حساس بدن از ویژگی‌های خطرناک این مواد محرک است. با این حال برخی افراد ممکن است با کنار گذاشتن نقاط منفی این مواد بر روی برخی فواید ظاهری شیشه تاکید کنند. این گروه از افراد باید بدانند که شیشه تنها به عوارض جانبی و خفیف ندارد بلکه می‌تواند آسیب‌های جبران ناپذیری برجای بگذارد و حتی موجب مرگ افراد شود.

مصرف این ماده می‌تواند باعث بی‌اشتهایی، اخلال در دستگاه تنفسی، افزایش فعالیت فیزیکی، افزایش دمای بدن و تحریک‌پذیری و خشونت در فرد مصرف‌کننده شود. که تشنج و افزایش زیاد دمای بدن می‌تواند باعث فوت فرد شود. همچنین با انقباض دستگاه عروقی بدن شانس سکته مغزی و قلبی می‌یابد.

برخی افراد به‌ویژه جوانان برای کسب  تجربه‌های جدید و مهیج روی به رفتارهای پر خطر و اقدامات غیر سالمی همچون مصرف الکل می‌کنند. مصرف الکل با توجه به متغییرهایی همچون میزان مصرف، سن مصرف کننده، سوابق خانوادگی و وضعیت سلامتی  اشخاص می‌تواند از هر فرد به فرد دیگر متفاوت باشد. با این حال مسئله‌ای که تقریبا قطعی به نظر می‌رسد، تاثیر مخرب بیش‌مصرفی این نوشیدنی حرام است. در این یادداشت سعی می‌کنیم تا ضمن بررسی تاثیرات منفی مصرف مشروبات الکلی به این سوال پاسخ دهیم که آیا مصرف الکل اعتیادآور است؟

تحقیقات علمی ثابت کرده است که مصرف مداوم الکل تاثیرات منفی بر روی عملکرد جسم، روح و ذهن افراد برجای می‌گذارد. به عنوان مثال مصرف مداوم مشروبات الکلی تاثیر مخربی بر نیم کره مغزی برجا می‌گذارد. گاهی اوقات این تاثیرات تنها بر روی جسم نیست بلکه بر نوع تعاملات اجتماعی و احساسات عاطفی اشخاص تاثیر می‌گذارد. خستگی دائمی، آسیب دیدن کبد، مشکلات دستگاه گوارشی (اسهال و یبوست)، ناباروری، اختلال نعوظ، افزایش احتمال ابتلاء به سرطان، احتمال ابتلاء فرد به بیماری سل و … از جمله دیگر آسیب‌های مصرف این نوشیدنی است.

نکته کلیدی این یادداشت شکستن این کلیشه غلط است که مصرف الکل برای افراد اعتیادآور نیست. الکل نیز به مانند سایر مواد مخدر به دلیل ایجاد حس آرامش یا سرخوشی کاذب در هنگام مصرف می‌تواند برای برخی ایجاد حس وابستگی کرده و آنها را در معرض انواع خطرات قرار دهد. به عبارت دیگر متغیرهایی همچون میزان مصرف یا شخص مصرف کننده الکل تاثیر زیادی در اعتیاد افراد به الکل دارد.

مهم‌‍ترین راهکار برای کنار گذاشتن و ترک اعتیاد به الکل، پیشگیری و عدم مصرف این نوشیدنی غیرسالم است. با این حال اگر شخصی درگیر مصرف این مدل مشروبات شد باید نه به یکباره بلکه تدریجا مصرف الکل را کنار گذاشته و با جایگزین کردن نوشیدنی‌های سالم مانند آبجوهای بدون الکل فرآیند درمان خود را تکیمل کنند. دلیل عدم تجویز قطع یکباره الکل، بروز اختلالات عاطفی- روانی درون اشخاص است. حتی این رفتار هیجانی می‌تواند بر روی زندگی حرفه‌ای و اجتماعی شخص نیز تاثیر منفی برجای بگذارد. حتی ممکن است در طول فرآیند ترک الکل برخی افراد روند درمان را متوقف کرده و مجددا اقدام به مصرف این ماده کشنده کنند. برای جلوگیری از وقوع چنین وضعیتی لازم است تا افراد پیش از آغاز روند ترک الکل بر روی اراده شخصی خود کار کرده و جلوی هرگونه بازگشت مجدد به این نوشیدنی غیر سالم را بگیرند.

در آخر باید گفت متاسفانه طی سالهای اخیر به دلیل ترویج سبک وجه ناسالم زندگی غربی در میان جوانان ایرانی، تمایل به مصرف مشروبات الکلی به شکل فزاینده‌ای افزایش یافته است. بی‌شک فرهنگ ایرانی-اسلامی کشورمان مخالفتی با شادی یا گذراندن اوقات فراغت به شکل سالم در کنار خانواده یا دوستان ندارد بلکه آن را تشویق هم می‌کند اما نکته کلیدی آن است که برخی افراد برای رسیدن به نقاط هیجان یا اجتماعی نشان دادن خود تن به مصرف برخی مواد مخدر یا محرک می‌کنند که می‌تواند به شکل مستقیم سلامت روح و جسم ایشان را تحت تاثیر قرار دهد. در چنین شرایطی لازم است تا افراد با کنار گذاشتن نقاط غلط سبک زندگی خود، مانند مصرف الکل، به سمت تفریحات، خوراکی‌ها و نوشیدنی‌های سالمی بروند که نه تنها حیات آنها را تهدید نمی‌کند بلکه برای ایشان مفید است.

شاید مورفین یکی از نام آشنا‌ترین مواد مسکن از خانواده اوپیوئیدها است. نخستین بار در سال 1803 مورفین از تریاک استخراج شد. این ماده که از گیاه خشخاش گرفته می‌شود به دلیل کاهش درد افراد بیمار یا معتاد به تریاک، به صورت مستقیم و غیر مستقیم در پزشکی نوین مورد استفاده قرار می‌گیرد.معمولا مورفین برای خانم‌هایی که تازه زایمان کردند، دچار سکته قلبی شدند یا افرادی که از دردی شدید رنج می‌برند، تجویز می‌شود. دیگر مواد مصارف مورفین عبارت‌اند از کمر درد، اسهال شدید، ریفلاکس معده و درد ناشی زخم. این ماده مسکن از طریق تزریق، شیاف یا دهان به فرد بیمار عرضه می‌شود. با وجود آنکه مورفین دارای خواص غیرقابل انکار در حوزه پزشکی است اما سوء مصرف آن می‌تواند تاثیر جبران ناپذیری برای سلامتی یا حتی جان افراد داشته باشد. در ادامه این یادداشت سعی خواهیم کرد تا تاثیر بیش‌مصرفی مورفین را بر رروی سلامت افراد بررسی کنیم.

جنس سفید، میمون، روکانول، ام و … از جمله دیگر نام‌های مورفین است. نوع استعمال مورفین بر روی ظاهر شدن تاثیر این مواد موثر است. به عنوان مثال اگر شخص از طریق دهان اقدام به مصرف مورفین کند احتمالا یک ساعت تاثیر آن را حس خواهد کرد و این وضعیت تا 6 الی 7 ساعت با او خواهد بود. این ماده اعتیاد آور خیلی زود جسم و روان شخص مصرف کننده را به خود به دلیل ایجاد حس آرام بخش و سرخوشی وابسته می‌کند و معمولا فرآیند ترک آن بسیار سخت و پیچیده است.

تاثیرات ناشی از مصرف یا سوء مصرف مورفین در افراد مختلف فرق دارد. مصرف مورفین می‌تواند موجب ایجاد حالت تهوع و استفراغ، تنگ شدن مردمک چشم، انقباض عضلانی، تشدید فشار خون، ایجاد اخلال در دستگاه گوارش، خارش، عقیم شدن، ایجاد اشکال در فرآیند ادرار، عدم تمرکز، عدم هوشیاری، ایجاد اختلال در فکرکردن و … از عوارض ناشی از مصرف این مواد است. مطالعات نشان می‌دهد مصرف دوز بالا این مواد موجب تنگی نفس، کما و حتی مرگ در افراد می‌شود. مجموعه این عوارض نشان می‌دهد که پزشکان باید دقت بسیار زیادی در تجویز این دارو برای بیماران خود داشته باشند؛ زیرا عدم دقت به ویژگی‌های منحصر به فرد هر شخص و میزان مصرف مورفین می‌تواند تاثیرات مخربی بر روی جسم و روح شاخص باقی بگذارد.

در آخر باید گفت افراد درگیر اعتیاد به مورفین باید بدانند که دوز پایین این ماده تا ابد حس آرامش و سرخوشی به ایشان نخواهد داد. پس از مصرف مورفین بدن فرد به سرعت نسبت به این ماده مقاومت نشان می‌دهد. تداوم این روند موجب می‌شود تا شخص معتاد برای تکرار تجربه سرخوشی ناشی از مصرف مواد به سراغ مصرف بیشتر مورفین حرکت کند. به عبارت دیگر شخص معتاد برای رسیدن به حس نشئگی باید دوز مصرف خود را افزایش دهد. تداوم این روند به آن معناست که با افزایش مصرف شخص امکان ایجاد حس خفگی و حتی مرگ در شخص معتاد بیشتر می‌شود. برهمین اساس توصیه می‌شود که به هیچ وجه افراد به سمت مصرف اعتیاد گونه مورفین حرکت نکنند و اگر نیازی به مصرف آن پیدا کردند حتما با تجویز پزشک و به میزان لازم اقدام به مصرف این ماده اعتیادآور و خطرناک کنند.

یکی از رایج‌ترین مواد مخدر  در میان نسل جوان، ماده سفید رنگی به نام کوکائین است. نخستین بار در مراسم‌های اجتماعی یا مذهبی در آمریکای لاتین از برگ گیاه کوکا جهت کاهش خستگی، افزایش قوای جسمانی و ایجاد حس شادی و سرخوشی استفاده می‌کردند. این ماده تنها برای ایجاد حس شادی استفاده نمی‌شود بلکه به عنوان مخدر نیز مورد بهره قرار می‌گیرد. متاسفانه برخی نوجوانان و جوانان به‌ویژه افرادی که جزء طبقات بالای جامعه محسوب می‌شوند برای تغییر حال عمومی خود و یا گذراندن دقایقی به شادی و سرخوشی به سمت استعمال این ماده کشنده کشیده می‌شوند. نکته تاریک این گمراهی ترویج این ماده پر خطر از سوی افرادی همچون زیگوند فروید به عنوان مسکن و عالم آرامش افراد است! در این یادداشت سعی می‌کنیم ضمن معرفی این مواد، به شرح برخی آثار زیان‌بار و کشنده کوکائین بپردازیم.

کوکائین یا همان کوک یک نوع محرک قوی و اعتیاد آور است به غیر از مصارف تفریحی از آن برای ایجاد بی‌حسی پیش از عمل جراحی نیز استفاده می‌کنند. کوکائین خیاباتی که معمولا از سوی خرده فروش‌ها در میان مصرف کنندگان عرضه می‌شود؛ دارای ناخالصی‌هایی همچون نشاسته و شکر است. معمولا این مواد به وسیله اسکانس و از راه بینی استنشاق می‌شود. تدخین و تزریق کوکائین نیز دیگر راه‌های مصرف این ماده محرک است. معمولا تاثیر مدل استنشاقی بین 15 الی 30 دقیقه و مدل تزریقی آن بین 5 الی 10 دقیقه تاثیر آن بر روی فرد باقی می‌ماند.

متاسفانه این تصور غلط در میان برخی افراد وجود دارد که مصرف کوکائین خطری برای بدن ندارد اما دانش پزشکی و تجربه افراد معتاد خلاف این مدعا را ثبات می‌کند. کسانی که اقدام به استعمال مواد می‌کنند خود را در معرض خطرهایی همچون افزایش تپش قلب، مختل شدن عملکرد گیرنده‌های عصبی، تشنج، حمله قلبی، سکته مغزی، حالت تهوع، دل درد، روان پریشی، گشادی مردمک چشم، کاهش وزن، بی‌خوابی، درد قفسه سینه، مشکل تنفسی، تعرق شدید و پارانویا می‌شود. همچنین بیش مصرفی این پودر سفید رنگ می‌تواند موجب تغییر حالت جسمی و مرگ فرد معتاد شود. دیگر خطری که افراد معتاد به کوکائین را تهدید می‌کند، موضوع تزریق مشترک این مواد توسط چندین مصرف کننده است. تکرار این عمل پر خطر می‌تواند سبب ابتلاء و شیوع ویروس ایدز در میان مصرف‌کنندگان شود.

شاید عمده مشکل ترویج این ماده در میان بسیاری از افراد، ترویج کوکائین از سوی جامعه پزشکی باشد. با آنکه پزشکی نوین موفق شده است تا برای درمان بسیاری از بیماری‌ها درمان‌ها یا داروها مفیدی تولید کند اما گاهی اوقات برخی داروهایی که از سوی جامعه پرشکی معرفی می‌شود شاید تواند برخی دردها را کاهش یا تخفیف دهد اما موجب بروز ده‌ها درد در بدن افراد می‌شود. ریتالین، مورفین، کانابیس، کوکائین، اکستازی و … از جمله موادی هستند که پیش از این برای درمان دردهایی مانند رفع افسردگی، خستگی یا ایجاد حس سرخوشی تجویز می‌شده است اما پس از مدتی بعد از مشخص شدن عوارض این مواد آنها را از چرخه مصرف کنار گذاشته یا آنکه تجویز آن را صرفا محدود به دستور پزشک کردند.

سه هزار سال قبل از میلاد نخستین بار نوع بشر از کانابیس برای تهیه غذا، دارو و طناب استفاده کرده است. این مواد به دلیل داشتن خواص مخدری دارای کاربرد بسیار زیادی در مراسم‌های دینی- قومی اجتماعات بشری در هند و آسیای مرکزی داشته است. همچنین این مواد در میان صوفیان مسلمان نیز با نام‌هایی همچون «بنگ» و «چرس» رواج بسیار زیادی دارد. با آنکه این مواد ریشه در تاریخ بشر دارد اما نخستین بار در سال 1925 ذیل کنوانسیون بین‌المللی تریاک قرار گرفت و در اواخر دهه 1960 میلادی به دلیل ایجاد هماهنگی بین‌المللی با هدف مبارزه با مواد مخدر، در اکثر کشورها مصرف و قاچاق ماری‌جوانا دچار محدودیت شدید شد و دولت‌ها مجازاتی سنگینی برای تولید، فروش و عرضه آن پیش‌بینی کردند.

بی‌شک یکی از پر مناقشه‌ترین مواد موجود در بازار، ماری‌جوانا یا همان «علف» و «گل» است که از گیاه کانابیس به دست می‌آید. در این مواد ماده‌ای به نام THC (تتراهیدروکانابینول) موجود است که موجب تحریک سلول‌های موجود در مغز شده و حس «شادی»، «خنده زیاد»، «آرامش» و «افزایش اشتها» در شخص مصرف کننده می‌شود. چنین خواصی سبب شده است تا نسل نوجوان و جوان بدون توجه به آثار مخرب این مواد بر روی روان و زندگی ایشان اقدام به مصرف بی‌رویه این مواد در مهمانی‌های شبانه، گروه‌های دوستی، محیط‌های هنری و … کنند. این مواد به صورت زیر زبانی، خوراکی و تدخینی مصرف می‌شود. در این یادداشت سعی می‌کنیم تا ضمن بررسی تاثیرات ماری جوانا بر بدن انسان‌ها، به این سوال پاسخ دهیم که آیا واقعا ماری جوانا ماده‌ای اعتیاد آور است؟

برخلاف باور رایج در میان بسیاری از جوانان که ماری‌جوانا را ماده‌ای غیر اعتیاد آور می‌دانند، تحقیقات علمی نتایجی متفاوتی را نشان می‌دهد. تحقیقات نشریه لانست نشان می‌دهد با انکه ماری‌جوانا میزان اعتیاد آوری کمتری نسبت به الکل یا سیگار دارد اما همچنان میزانی از وابستگی را در افراد ایجاد می‌کند. به عبارت دیگر «گل» ماده‌ای بی‌خطر نیست که صرفا برای پر کردن اوقات فراغت به صورت تفریحی مصرف می‌شود بلکه سبب وابستگی فرد به خود می‌شود.

با آغاز قرن بیست و یکم بسیاری از کشورهای جهان بویژه دولت‌های غربی در مرحله نخست بحث مصرف دارویی کانابیس و سپس قانونی‌سازی ماری‌جوانا را در دستور کار خود قرار دادند. در سال 2013 اروگوئه به عنوان نخستین کشور جهان لایحه تولید و تجارت آزاد ماری‌جوانا را تصویب و این مواد را قانونی اعلام کرد. در قاره سبز نیز کشورهایی همچون هلند، بلژیک، پرتقال، بریتانیا، اسپانیا، آلمان، کرواسی، لهستان، دانمارک، نروژ و سوئیس از دیگر کشورهای اروپایی هستند که بدون توجه به تاثیرات منفی این مواد به سمت قانونی‌سازی آن حرکت کردند. همچنین این مواد در بسیاری از ایالت‌های آمریکا آزاد شده و نسبت به تولید و مصرف آن سخت‌گیری جدی انجام نمی‌شود. براساس آمارهای منتشر شده تاکنون 100 میلیون آمریکایی تجربه مصرف ماری‌جوانا را داشتند که 25 میلیون نفر از آنها طی سالهای اخیر اقدام به استعمال این مواد کردند.

دیگر سوال کلیدی این یادداشت آن است که آیا ماری‌جوانا موادی بی‌خطر است؟ پاسخ منفی است. افزابش تپش قلب، اشتهای کاذب، کم شدن حافظه، نابار وری، اختلال در تمرکز، اسکیزوفرنی و زوال شخصیت از جمله نکات منفی و آسیب‌های مصرف ماری‌جوانا است. البته ذکر این نکته لامز است که مصرف دوز بالا این مواد سبب مرگ مستقیم افراد نمی‌شود بلکه می‌تواند در خطر افتادن آنها را به دلیل ایجاد اختلالات روانی فراهم کند.  با توجه به نکات فوق این مواد محرک نیز دارای عوارضی جدی برای روح و جسم فرد پس عقل حکم می‌کند تا جوانان درگیر فضاسازی رسانه‌ای لابی‌های قدرتمند مواد نشده و مصرف «گل» را نیز به مانند استعمال سایر مواد مخدر مضر و آسیب‌زا بدانند.

متاسفانه امروزه ماری جوانا یا «گل» دومین مواد پرمصرف بعد از تریاک در ایران است. برخی نوجوانان و جوانان دبیرستانی و دانشگاهی با کنار گذاشتن تفریحات سالم ورزشی، هنری و معنوی به سمت استعمال انواع دخانیات، مواد محرک و روان گردان میل پیدا می‌کنند تا بتوانند به شکل کاذب و خطرناک اوقات فراغت خود را پر کنند. توجه به این نکته لازم است که پخش مطالبی همچون بی‌خطر بودن ماری‌جوانا داده‌ای غلط است زیرا تحقیقات پزشکی آسیب این مواد بر روی ذهن را تایید می‌کنند.

به طور معمول هنگامی که نوجوانان و جوانان در فرآیند ارتقاء و پیشرفت مقطع تحصیلی، انجام فعل هنری یا انجام فعالیت ورزشی قرار دارند، سعی می‌کنند تا با افزایش ساعت مطالعه یا حضور در کلاس‌های فوق العاده آمادگی خود را برای روز امتحان و کسب بهترین نتیجه آماده کنند. با این حال برخی افراد بدون تکیه بر تلاش فردی و کمک‌ درسی‌های مجاز و بی‌خطر، به سراغ موادی می‌روند تا از طریق آنها بتوانند تمرکز و حافظه خود را تقویت کنند. یکی از مشهور ترین این مواد ریتالین نام دارد.  این اقدام شاید در کوتاه‌مدت نتایجی برای فرد به همراه داشته باشد، اما در بلند مدت موجب ایجاد اختالالات جدی در سیستم عصبی فرد می‌شود. موسسه پژوهشی کادراس در ادامه این یادداشت ضمن معرفی این مواد جدید به بررسی عوارض جدی آن بر روی افراد مصرف‌کننده خواهد پرداخت.

داروی محرک متیل‌فنیدات یا همان «ریتالین» که به نام «قرص شب امتحان» نیز در جامعه مشهور است. از این دارو برای درمان افراد مبتلا به بیش‌ فعالی، کم‌توجهی، عصبانیت همراه با بی‌قراری، اظطراب، فشار خون بالا و دارای افسردگی استفاده می‌شود. با این حال متاسفانه برخی افراد پیش از برگزاری آزمون‌، اجراهای های هنری و هرگونه فعالیتی که نیاز به دقت بالا و حافظه قوی دارد مورد استفاده قرار می‌گیرد. ریتالین به عنوان مهارگر قوی بازجذب دوپامین و به میزان کم‌تری نوراپی‌نفرین در دستگاه عصبی مرکزی عمل می‌کند. به نظر می‌رسد نقص فعالیت این دو آمین پیام‌رسان  یعنی دوپامین و اپی‌نفرین از علل بروز سندرم اختلال کم‌توجهی و  بیش‌فعالی در کودکان و بزرگ‌سالان باشد، متیل‌فنیدات با افزایش فعالیت این دو آمین عصبی در بهبود نشانگان این بیماری مؤثر است.

با آنکه جامعه پزشکی گزارشی در خصوص اعتیادآور بودن این قرص منتشر نکرده است اما نوعی وابستگی روانی یا عادت رفتاری می‌تواند فرد را دچار مصرف مداوم این مواد کند. این دارو اگر بدون تجویز پزشک مورد مصرف قرار بگیرد و سپس قطع شود دارای عوارضی همچون حالت تهوع، سرگیجه، فشار خون، بی‌خوابی، عصبانیت، دل درد، کاهش وزن، مشکلات گوارشی، افسردگی شدید و جوش پوستی است. البته اگر این دارو به شکل افراطی مصرف می‌شود می‌تواند دارای عوارضی همچون توه زدن، تشنج یا تپش قلب نیز باشد.

بی‌شک ریتالین نیز به عنوان دارو دارای خواص مثبتی است که می‌تواند برای گروهی از افراد خاصیت درمانی داشته باشد؛ با این حال برخی نوجوانان و جوانان با کنار گذاشتن حس احتیاط روی به مصرف ریتالین می‌آورند تا از این طریق ضمن جبران کمبودهای ناشی از تنبلی یا عدم تمرین کافی به اوج موفقیت در فعالیت‌های درسی، هنری و ورزشی دست پیدا کنند. در این نقطه نقش مدرسه، خانواده و رسانه‌های جمعی برای آگاه کردن و کنترل رفتارهای پرخطر نوجوانان و جوانان بسیار پر رنگ شده و آنها باید برای دور نگه داشتن نسل جدید از این مواد محرک تمام توان خود را به کار بگیرند. نکته آخر آنکه افراد محصل، هنرمند و ورزشکار باید سعی کنند با افزایش سعی و تلاش در حوزه تخصصی خود از انواع داروها و مواد دوری کرده تا از این طریق زمینه سلامت جسم و روح خود را تضمین کنند.

نخستین بار در دهه 1970 میلادی بود که شرکت آلمانی گرونتال با نام تجاری «ترامال» اقدام به تولید ترامادول کرد. سال‌های بعد این دارو مورد تایید نهادهای پزشکی بریتانیا و ایالات‌متحده قرار گرفت. ترامادول که با نام‌های ترامد یا بایومادول نیز در بازار شناخته می‌شود، یک ترکیب ضد درد اوپیوئیدی است که برای تسکیل دردهای خفیف یا معمولی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این دارو پس از مصرف به سرعت جذب بدن شده و خاصیت ضد درد آن آغاز می‌شود.

ترامادول همچنین یک مهارکننده بازجذب «سروتونین-نوراپی‌نفرین» است که باعث جلوگیری از بازجذب نورآدرنالین و سروتونین می‌شود و غلظت این دو ماده را در سیناپس بالا می‌برد، این امر باعث ایجاد نوعی خاصیت، مانند داروهای ضدافسردگی و همچنین هوشیاری می‌شود و برعکس مرفین فرد مصرف‌کننده را فعال‌تر می‌کند، حتی در برخی از مصرف‌کنندگان، حالات ضعیفی مانند اکستازی مشاهده شده است. با خوردن ۱۰۰ میلی‌گرم ترامادول، سطح خونی دارو در دو ساعت به حداکثر می‌رسد. حدود ۲۰ درصد ترامادول به پروتئین خون متصل می‌شود. ۳۰ درصد ترامادول به‌صورت تغییر نیافته و ۶۰ درصد آن به صورت متابولیت‌های شکسته‌شده در کبد از راه ادرار دفع می‌شود.

این دارو بیشتر به شکل نمک هیدروکلراید و به دو شکل خوراکی (بیشتر کپسول و قرص) و آمپول به بازار عرضه می‌شود. میزان جذب و شیوه تزریق ترامادول بسیار بیشتر از فرم خوراکی آن است. در بازارهای جهانی این ماده به شکل آمپول، کپسول و قطره خوراکی موجود است.

پاراگراف‌های فوق نشان می‌دهد که ترامادول یک دارو پزشکی است که با کاهش دردهای فرد زمینه بهبود وضعیت عمومی شخص بیمار را فراهم می‌آورد. اما به مانند بسیاری از افعال بشر که ناشی از افراط یا تفریط است مصرف بی‌نسخه یا بیش از اندازه ترامادول سبب نوعی اعتیاد در فرد می‌شود که عوارض جبران ناپذیری برای شخص دارد. کسانی که اقدام به مصرف اعتیاد گونه ترامادول می‌کنند باید خود را برای عوارض شدیدی همچون سندروم پای بی‌قرار، افسردگی و بی‌خوابی آماده کنند. از دیگر عوارض این مواد می‌توان به حالت تهوع، خشکی دهان، سرگیجه، یبوست، افت فشار خون، دیر انزالی، تشنج، صرع، مشکل کبد و کلیه، سردرد و … اشاره کرد. به دلیل شباهت این مواد به مورفین استعمال مداون آن موجب وابستگی شدید جسمی و روحی می‌شود؛ البته درمان این ماده کار صعب و دشواری نیست و فرد می‌تواند به مانند ترک موادی همچون هروئین و کراک، مصرف اعتیاد گونه این دارو را نیز کنار بگذارد.

نکته کلیدی آن است که این دارو نیز به مانند بسیاری از مواد مخدر یا محرک به دلیل تاثیرات جنسی‌ مورد مصرف قرار می‌گیرد. بسیاری از افراد بویژه جوانان برای تجربه حس دیر انزالی یا درمان مشکل زود انزالی خود به سراغ این دارو می‌روند اما پس از مدتی نه تنها در این زمینه دچار مشکل می‌شوند بلکه باید خود را برای سایر عوارض مصرف این مواد آماده کنند.

نکته کلیدی در مصرف دارو ترامادول آن است که نباید بدون تجویز پزشک مورد مصرف قرار بگیرد. مصرف این دارو در میان زنان باردار و شیرده ممنوع است، زیرا می‌تواند عوارض جبران ناپذیری برای نوزاد داشته باشد. همچنین کودکان زیر 12 سال نیز باید از مصرف این ماده خودداری کنند. نکته عجیب و قابل تامل آن است که برخی افراد از این دارو برای ترک اعتیاد (مانند مورفین) استفاده می‌کنند که عملی غیر اصولی و اشتباه است.

در آخر باید گفت مصرف یا ترک داروهای اوپیوئیدی باید با نظر و تجویز پزشک متخصص باشد و افراد نباید خودسرانه و بدون مطالعه اقدام به استعمال داروهایی همچون ترامادول کنند. بی‌شک رعایت این نکته ساده می‌تواند از بسیاری از انواع اعتیاد پیشگیری کرده و افراد را از چالش‌های جسمی و روانی ناشی از مصرف ترامادل مصون بدارد. البته این موضوع چیزی از وطائف دولت و وزارت بهداشت برای نظارت و صیانت از بهداشت و سلامت عمومی، بویژه در بخش پیشگیری و مبارزه با مواد مخدر کم نمی‌کند.

شاید یکی از قدیمی‌ترین مواد مخدر در تاریخ بشر، تریاک باشد. قدمت این ماده مخدر به عصر برنز باز می‌گردد. تمدن‌هایی سومریان، آشوری، مصری‌ها و ایرانی‌ها هر کدام به شیوه خاصی از این ماده استفاده کرده و در متون خود از آن یاد کردند. این ماده ابتدا پس از خراشیدن خشاش به دست آمده و سپس عصاره آن خشک می‌شود. در این مواد درصد اندکی مرفین وجود دارد که دارای خاصیت ضد درد برای بیماران است. مرفین از طریق فعل و انفعال شیمیایی به هروئین و سایر اپیوئیدها برای مصارف مخدری و درمانی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این ماده ترکیبی از دو دو گروه اصلی آلکالوئیدها است. گروه نخست فنانترن‌ها از جمله مرفین، کدئین و تبائین که ترکیبات اصلی تریاک محسوب می‌شوند و دسته دوم ایزوکوئینولین‌هایی همچون پاپاورین و نوسکاپین است که تاثیر زیادی بر روی دستگاه عصبی فرد می‌گذارد.

کدئین پس از مرفین دومین ترکیب مهم موجود در تریاک است. این ماده نیز در صنعت داروسازی نقش مهمی دارد. پاپاورین، تباپین، نارکوتین و نارسین از جمله ترکیبات حاصل از تریاک است. تمام این موارد نشان دهنده مهم تریاک در صنعت داروسازی است. البته موادی کشنده‌ای همچون هروئین و کراک نیز این ماده مخدری به دست می‌آید. با این حال سوء مصرف و استفاده از غلط از این ماده سبب آسیب‌های جبران ناپذیری بر روی سلامت جسم و روح افراد شده است. بالای 80% بدن هر شخص از آب تشکیل شده و این ماده حیات بخشی عنصری کلیدی در بقاء فرد است اما زیاده‌رودی در نوشین این ماده حیاتی موجب بیماری و حتی مرگ شخص می‌شود! به عبارت دیگر هر ماده مفیدی اگر به صورت غیر اصولی مصرف شود می‌تواند به جای تامین نیازهای حیاتی فرد، سلامت و بقاء فرد را به خطر بی‌اندازد.

افرادی که اقدام به مصرف تریاک می‌کنند در ابتدا حس آرامش و شادی به دست می‌آورند اما با قطع مصرف این ماده دچار حس خماری شده و به تدریج عوارض مصرف این ماده ظاهر می‌شود. افت فشار خون، بدن درد، مشکلات بینایی، کاهش میل جنسی، کاهش تمرکز، انزوا، تحریک پذیری، مشکلات تنفسی، سوء تغذیه، حالت تهوع، عرق سرد، تب و لرز و … از جمله عوارض ناشی از مصرف تریاک است. شاید قدم اول در راه جلوگیری از استعمال مستقیم ماده تریاک جلوگیری از پخش شایعات در خصوص مصرف این ماده مخدر است. برخی ازاین شایعات این باور غلط را تروج می‌کنند که مصرف تریاک از بیماری‌های قلبی و دیابت پیشگیری می‌کند. دیگر شایع رایج در خصوص این ماده محرک تقویت قوای جنسی افراد است. این در حالی است که به محض قطع این ماده نه تنها قوای جنسی فرد تقویت نمی‌شود بلکه تاثیری عکس دارد.

برای کنار گذاشتن تریاک روش‌هاو داروهای متعددی تجویز می‌شود که البته برخی از آنها از سوی جامعه پژشکی کشور مورد تایید نیستند. برخی داروهای مورد تاییدی که البته با تجویز پزشک مورد مصرف قرار بگیرند عبارت‌اند از؛ بوپرنورفین، شربت تریاک، متادون، حب جدوار، نالوکسان و نالتروکسان که افراد مصرف می‌کنند. تا پیش از این برخی از این تهیه و فروش این نوع داروها در اختیار داروخانه‌ها بود اما با دستور وزارت بهداشت این انحصار شکست شد و این داروها در اختیار داروخانه‌ها قرار گرفت.