سازمان ملل و تعریف جرایم سازمان‌یافته

یکی از چالش‌های سازمان‌های بین‌المللی و نیز دولت‌ها رویارویی با جرایمی است که به صورت مستمر و سازمان‌یافته توسط برخی گروه‌ها در پهنه‌ای فراتر از مرزهای ملی یک کشور انجام می‌شود. به همین دلیل، سازمان ملل متحد در سال 2000 به تعریف جرایم سازمان‌یافته دست زد و یک کنوانسیون تخصصی برای |آن تصویب کرد. اگرچه این کنوانسیون پنجره جدیدی به سوی این جرایم گشود و زمینه‌ همکاری میان دولت‌های مختلف برای مقابله با این دسته از جرایم را فراهم کرد، اما در 24 سال گذشته شاهد تحولات کلانی در سرشت این گروه‌های تبهکار، اقدامات آن‌ها و نیز روش‌های برخورد با آن‌ها بوده ایم.

باوجود همه کاستی‌های این کنوانسیون می‌توان آن را گام نخست برای مقابله با جرایم سازمان یافته فراملی دانست. در این نوشتار به بررسی تعاریفی که در این کنوانسیون از جرایم سازمان یافته و مقولات مربوط به آن آمده می‌پردازیم. سپس برداشت‌های این کنوانسیون از مفاهیم مذکور را تکمیل خواهیم کرد و به بررسی ایرادات و نارسایی‌های آن می پردازیم.

سازمان یافتگیِ جرم

«سازمان یافتگی» بارزترین تفاوت میان جرایم سازمان یافته  با دیگر اشکال رفتارهای مجرمانه آن است. به طور کلی، اعمال مجرمانه‌ای که به شکل تصادفی، برنامه ریزی‌نشده و فردی انجام می شوند، در چارچوب جرایم سازمان یافته قرار نمی‌گیرند. در مفهوم جرایم سازمان یافته تمرکز منحصراً بر اعمال برنامه‌ریزی‌شده و محاسبه‌شده‌ای است که اعضای برخی گروه‌ها انجام می‌دهند. تا امروز پژوهش‌های زیادی با هدف جمع‌آوری عناصر مشترکی که به توصیف و تعریف جرایم سازمان یافته کمک می‌کند، صورت گرفته است.

فهرست جرایم انجام شده از سوی گروه‌های سازمان‌یافته تبهکار به سرعت منسوخ می‌شود و تغییر می‌کند، زیرا تغییرات اجتماعی، سیاسی و فناورانه، به تغییر فرصت‌های ارتکاب جرم در مکان های مختلف می‌انجامد. بنابراین واحد اصلی تحلیل در بیشتر تعریف‌ها خود جرم نیست بلکه مجرم است و درک بهتر ماهیت گروه های سازمان یافته تبهکار در رویارویی بهتر با آنها به ما کمک می‌کند.

تعریف جرایم سازمان‌یافته

تعاریف زیادی از جرایم سازمان یافته وجود دارد که اگر به تجزیه و تحلیلشان بپردازیم، در می‌یابیم که برخی ویژگی‌ها بین آن‌ها مشترک است. از جمله این ویژگی‌های مشترک می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• در جرایم سازمان یافته، جرم با هدف سود و یا منافع مالی انجام می شود.
• در جرایم سازمان یافته، جرم عمدتاً به یک نیاز و تقاضای عمومی برای انجام برخی خدمات مشخص گره زده می‌شود.
• فساد عاملی است که عملیات سازمان یافته مجرمانه را ممکن می‌سازد و از آن صیانت می‌کند.
• حافظت از عملیات سازمان‌یافته مجرمانه گاهی اوقات نیازمند ابزارهایی مانند ارعاب، تهدید و یا زور عریان می‌شود.[1]

اما اگر بخواهیم تعریفی خلاصه‌وار از مفهوم گروه جرایم سازمان یافته ارائه دهیم می توانیم بگوییم گروه جرایم سازمان‌یافته یک بنگاه اقتصادی مجرمانه (دارای حیات مستمر) است که منطقاً کسب سود از فعالیت‌های غیرقانونی مورد تقاضای عمومی شدید را دنبال می‌کند. حیات آن نیز از طریق فساد مقامات دولتی و استفاده از ارعاب، تهدید یا زور برای حفاظت از عملیات مجرمانه تداوم می‌یابد.

با این حال، ارائه یک تعریف کلی از جرایم سازمان یافته امری دشوار است و محدودیت‌های زیادی دارد، زیرا فعالیت‌های سازمان‌یافته مجرمانه از کشوری به کشور دیگر و در مناطق مختلف و نیز بسته به ماهیت سازمان متفاوت است. بنابراین، اگرچه دانستن عناصر کلی و مشترک جرایم سازمان‌یافته مهم است، اما برای درک چگونگی تجلی آن در مکان‌ها و زمینه‌های مجرمانه مختلف، نیازمند دانش بیشتری هستیم.

 

تعریف جرایم سازمان‌یافته در کنوانسیون سازمان ملل

این واقعیت که کشورها با هر میزان قدرت، نمی‌توانند مستقل و جدا از دیگر کشورها با جرایم سازمان یافته مبارزه کنند، به تصویب کنوانسیون سازمان ملل متحد علیه جرایم سازمان یافته فراملی انجامید که در سال 2003 برای همه اعضا لازم الاجرا شد. مذاکرات منتهی به تصویب این کنوانسیون باعث شد که کشورهای عضو، در تلاش برای مهیا کردن زمینه اقدام بین‌المللی تعریف جرم سازمان‌یافته را هم لحاظ کنند.

کنوانسیون تعریفی از جرایم سازمان یافته یا جرایم سازمان یافته فراملی ندارد.، زیرا بسیاری از عناصر جرایم سازمان‌یافته در همه موارد اشتراک و عمومیت ندارد و ممکن است به ندرت روی دهد یا در طول زمان تغییر کند. این شرایط، رسیدن به یک تعریف جامع را دشوار می‌سازد. در عوض، کنوانسیون، به تعریف «گروه‌های سازمان‌یافته تبهکار» می پردازد. ارائه تعریف دقیق از این گروه‌ها ضروری به نظر می رسد، چرا که هدف کنوانسیون، هدایت سیاست‌ها، قوانین و اقدامات به سوی پیشگیری از جرایم سازمان‌یافته و مبارزه با آن‌ها است.

طبق کنوانسیون (ماده 2 الف)، «گروه تبهکار سازمان‌یافته» با استفاده از چهار معیار تعریف می شود:

• سازمان یافتگی گروه؛ یعنی 3 تن یا بیشتر آن را اداره کنند
• استمرار گروه؛ شکل گیری گروه و تداوم فعالیت آن برای یک دوره زمانی مشخص
• شکل گیری گروه با هدف ارتکاب حداقل یک جرم جدی
• شکل‌گیری گروه با هدف کسب منافع مالی یا مادی مستقیم یا غیر مستقیم

تعریف جرم جدی

از نظر کنوانسیون، «جرم جدی» به معنای جرمی است که حداکثر مجازات آن معادل حداقل چهار سال حبس باشد (ماده 2 ب). تعیین این چهار سال، با اجماع بین المللی در زمان مذاکرات، به‌عنوان معیار جدی بودن جرم انجام شده است، اما در عین حال، کنوانسیون تفاوت قوانین کیفری در سراسر جهان در اعمال مجازات زندان را به رسمیت شناخته است. همچنین هیچ الزامی برای کشورها وجود ندارد که تعریفی مشخص از جرم جدی ارائه کنند یا در این فقره از تعریف کنوانسیون پیروی کنند. علت گنجانده شدن تعریف جرایم جدی،  تعریف دامنه کاربرد کنوانسیون و استناد به مفاد همکاری بین‌المللی است. این کنوانسیون تقریباً جهانی است و اکثریت قریب به اتفاق کشورهای جهان آن را تصویب کرده‌اند.

تعاریف نشان می‌دهد که اندازه یک گروه تبهکار سازمان‌یافته می‌تواند بسیار کوچک باشد (هر چند که برخی از این گروه‌ها بزرگ‌اند) و لازم نیست حتماً برای مدت طولانی تداوم حیات دهند (گرچه برخی نمونه‌ها این ویژگی را نیز دارند). آنچه در مورد جرایم این گروه ها اهمیت داشته و تعیین کننده است، جدی بودن جنایات ارتکابی و ماهیت سود محور آنها است.

ملاحظات دیگر

این کنوانسیون فقط جرایم فراملی ای را در بر می‌گیرد که دارای 3 ویژگی  برنامه ریزی شده بودن، به مرحله اجرا رسیدن و فراتر رفتن آثار آنها از مرزهای ملی باشد. این تعریف گسترده و فراملیتی، پیچیدگی موضوع را تصدیق و زمینه را برای همکاری های بین المللی گسترده فراهم می کند.

بنابراین می‌توان گفت تعریف یک جرم در صورتی فراملی است که اولاً در بیش از یک کشور انجام شود. دوم در یک کشور انجام شود، اما بخش عمده ای از آماده سازی، برنامه ریزی، هدایت یا کنترل آن در کشور دیگری انجام پذیرفته شده باشد. سوم در یک کشور انجام شود، اما جرم توسط گروهی صورت گیرد که در بیش از یک کشور درگیر فعالیت های مجرمانه است. نهایتاً در یک کشور یا واحد دولت- ملت صورت گیرد، اما اثرات آن در یک کشور دیگر قابل توجه باشد.

در حالی که کنوانسیون فقط جرایم فراملی را پوشش می دهد( بند 2 ماده 34 )، تصریح شده است که در مورد دخالت یک گروه تبهکار سازمان یافته فراملی نباید عناصری از آن جرم در حیطه جرم انگاری داخلی مورد پیگرد قرار گیرد.

اهداف جرم انگاری این ماده برای جلوگیری از خلأهای موجود در قوانین داخلی است. کنوانسیون مستلزم جرم انگاری چهار جرم خاص دیگر هم هست. چه اینکه بسیاری از گروه های جنایتکار سازمان یافته از پولشویی، فساد دولتی و ممانعت از اجرای عدالت برای محافظت از عملیات مجرمانه در برابر اجرای قانون استفاده می کنند. بنابراین، این شیوه عمل باید در همه حوزه‌های قضایی جرم انگاری شود. اجرای کنوانسیون همچنین مستلزم جرم انگاری عضویت در یک گروه تبهکار سازمان یافته است.

سخن پایانی

در پایان می‌بایست گفت که پروتکل‌های سه‌گانه کنوانسیون، مربوط به انواع خاصی از جرایم فراملی همچون قاچاق انسان، قاچاق مهاجران و قاچاق اسلحه است. این موارد در متون مختلفی که در این زمینه نگاشته شده به عنوان نمونه‌هایی از جرایم سازمان‌یافته فراملی که اغلب کشورهای مبدأ، ترانزیت و مقصد متعددی را شامل می‌شوند، مورد بحث قرار خواهند گرفت و به شدت نیازمند اقدامات هماهنگ این کشورها برای پاسخگویی یا پیشگیری مؤثر از این جرایم است.

 

عارف دهقاندار، همکار پژوهشی موسسه کادراس

 

منبع

https://www.unodc.org/e4j/en/organized-crime/module-1/key-issues/definition-in-convention.html

[1] Albanese, 2016; Finckenauer, 2005; Hagan, 1983; Maltz, 1985