کارنامه حکمرانی سهساله طالبان
اگر بخواهیم دهه سوم قرن 21 میلادی را با مهمترین وقایع آن نامگذاری کنیم، بیشک قدرتگیری طالبان در آگوست 2021 یکی از آن رخدادهای اساسی است. بعد از حمله طالبان به شهرهای مهم افغانستان، محمد اشرف غنی که رئیسجمهور بود از کشور گریخت و راهی امارات شد. طالبان پس از قدرتگیری، نوعی حکومت تکحزبی ایجاد کرد که تنها قائم به جریان طالب و قوم پشتون است. در قبال چنین حکومتی، آزادی غالباً از افراد گرفته شده است، به گونهای که حتی روزنامهنگاران و نویسندگان مجبور به رعایت اصول مندرج فرماندهان طالبانیاند و زنان بهعنوان نیمی از جمعیت با محدودیتهای زیادی روبهرو شدهاند. در سالهای 2021 و 2022، افغانستان 26 درصد از تولید ناخالص داخلی خود را از دست داده است و از نظر اقتصادی در وضعیت خوبی قرار ندارد. همچنین کشوری که تا مدتها مکانی برای نیروهای آمریکایی و ناتو بود در حال حاضر با فقدان حضور خارجیها و کمک آنها مواجه است. در ادامه این یادداشت به مهمترین ابعاد داخلی و خارجی وضعیت افغانستان در دوران ظهور طالبان میپردازیم.
وضعیت اقتصادی افغانستان
وضعیت اقتصادی همواره بهعنوان یکی از مهمترین شاخصهای ارزیابی توانمندی کشورها مورد بررسی قرار میگیرد. بعد از قدرتگیری طالبان، ثبات اقتصادی وضعیت متزلزلی پیدا کرد. از سوی دیگر، داراییهای بانک مرکزی در خارج از کشور مسدود شد و به دنبال آن تورم افسارگسیخته در اقتصاد افغانستان ادامه یافت. علاوهبر این، کشوری که تا قبل از روی کار آمدن طالبان اکثر درآمد خود را از طریق کشت و تولید مواد مخدر (خصوصاً تولید تریاک) به دست میآورد و به عنوان بزرگترین تولیدکننده تریاک در جهان از آن نام میبردند، با تغییر حکومت و ممنوعیت تولید مواد مخدر، تخریب و از بین بردن زمینهای کشاورزی خشخاش و دستگیری عاملان و تجار آن، تحولی شگفت را در زمینه اقتصادی تجربه کرد. طبق آمارهای رسمی، این نوع عملکرد دفعی طالبان به معیشت 5/7 میلیون کشاورز آسیب رسانده است و ممنوعیت کشت خشخاش 5/1 میلیارد دلار به اقتصاد افغانستان لطمه زده است. در کنار شرایط بد اقتصادی، طالبان با انجام اقدامات قانونی جلوی اختلاسها و مفاسد اقتصادی را گرفته است. همچنین در سال 2023، افغانستان با صادرات زغال سنگ به پاکستان و صادرات مواد معدنی به کشورهای منطقه 9/1 میلیارد دلار سود برده است.
بازار مواد مخدر در افغانستان
سال گذشته میلادی را میتوان سال تغیرات اساسی در بازار مخدری افغانستان دانست. به گزارش دفتر مبارزه با جرم و مواد سازمان ملل، کشت خشخاش افغانستان در سال 2023 کاهش 80 درصدی داشته است. با وجود کم رنگ شدن تولید مواد سنتی اما افغانستان به تدریج به محلی برای تولید مت و قاچاق مت آمفتامین تبدیل شده است. همزمان، مسیرهای جدید قاچاق در پاکستان و آسیای مرکزی گسترش یافته است. برخی کارشناسان معتقدند طالبان به دلیل مشکلات شدید اقتصادی نه تنها عزم جدی برای مبارزه با مواد مخدر ندارد، بلکه قصد دارد از طریق همسویی با تغییرات جدید در بازارهای مخدری، تولید کننده عمده شیشه در جهان شود.
وضعیت زیرساختها و اشتغال
افغانستان به عنوان یک کشور جهان سومی تا قبل از روی کار آمدن طالبان سالانه مبالغی برای توسعه خود از کشورهای غربی دریافت میکرد که 75 درصد از هزینههای دولت با آنها تأمین میشد؛ اما از سال 2021 به دلیل آنکه هیچ کشور و نهاد بینالمللی آن را به رسمیت نشناخت، تمام این کمکها قطع شد. طبق برآوردهای صورتگرفته، حداقل 23 میلیون افغان (بیش از نیمی از جمعیت) به کمکها و حمایتهای بشردوستانه نیاز دارند. زیرا جمعیت قابل توجهی در افغانستان با فقر و قحطی دست و پنجه نرم میکنند.
با وخیم شدن شرایط اقتصادی در افغانستان، دسترسی شهروندان به خدمات دولتی به میزان قابل توجهی کاهش یافته است. زیرساختهای افغانستان در بخش بهداشت، آب و بهداشت در وضعیت شکنندهای قرار گرفته است. تعداد زیادی از مراکز بهداشتی و درمانی در سال 2021 بسته شدند و برخی از مراکز فاقد دارو و امکانات است.
یکی از مهمترین وظایف دولت در قبال شهروندان، ایجاد شغل مناسب برای نیروی جوان خود است. طالبان در قبال این وظیفه با وجود بازگشت 600 هزار مهاجر افغانستانی از پاکستان به کشور، بیکاری کارگران در مزارع کشاورزی و ناامیدی نیروی جوان از آینده خود، توان تابآوری ندارد. حکومت قبلی افغانستان اغلب به مناطق روستایی و دورافتاده از مرکز توجه جدی نداشت. به عبارت دیگر برای طالبان جلب نظر و حمایت روستاییان بیشتر از جمعیت شهری اهمیت دارد.
طالبان و تبعیض سیستماتیک علیه زنان
آنچه بیش از هر عامل دیگر در رسانههای رسمی، شبکههای اجتماعی و فضای عمومی درباره حکومت طالبان گفته میشود، تبعیض این رژیم علیه حقوق زنان و دختران افغانستانی است که عدم حضور دختران در مدارس متوسطه دولتی و دانشگاهها، ممنوعیت تردد زنان در صورت نبود محارم کنار آنها و منع شدن زنان از کار در ادارات دولتی از آن جمله است. وجود دولت اگرچه برای رفع نیازهای بشر لازم و ضروری است؛ اما دخالتها و محدودیتهای نابهجای آن میتواند قید حامی بودن را به موجودی شرور تغییر دهد. بیشتر مخالفان حکومت طالبان گروههای قومی غیر پشتوناند که از شرایط پیشآمده هیچ رضایتی ندارند و از تبعیضی که بین پشتونها با دیگر گروههای قومی رخ میدهد به شدت ناراضیاند. البته با وجود محدودیتهای تعیینشده برای زنان، تغییرات مثبتی نیز صورت گرفته است. مثلا بر اساس نظرسنجی بانک جهانی، در سال 2023 حدود 60 درصد از دختران 7 تا 12 ساله در مدارس ابتدایی افغانستان ثبتنام کردند که این آمار در مقایسه با دوران قبل از طالبان 24 درصد رشد کرده است.
تعامل طالبان با کشورهای منطقهای و جهانی فراز و نشیبهای زیادی داشته است. اگرچه هیچ کشوری به طور رسمی موجودیت این رژیم را به رسمیت نشناخته است اما تعامل برخی از کشورها با افغانستان به طور کامل قطع نشده است. در حوزه منطقهای برخی کشورها برای حفظ امنیت و منافع خود به انعقاد قراردادهای تجاری با طالبان پرداختهاند. به عنوان مثال، سه کشور ترکمنستان، پاکستان و هند برای احیای خط لوله گاز با طالبان به مذاکره پرداختند. در سطح جهانی نیز کشورها متناسب با اهداف خود به برقراری ارتباط با طالبان ادامه میدهند. ایالات متحده امریکا با هدف مبارزه با تروریسم روابط خود با طالبان را با حفظ تعادل دنبال میکند. چین نیز با هدف دنبال کردن منافع اقتصادی خود، در دسامبر 2023 اعتبار سفیر طالبان در پکن را پذیرفت و این موضوع مقدمهای شد تا دیگر کشورها از جمله ایران، پاکستان، ازبکستان، ترکمنستان، روسیه و قطر نیز سفارتخانههای خود را در کابل باز کنند.
نتیجهگیری
در پایان باید گفت رژیم کنونی افغانستان با برقراری مقررات خاص خود و وضع قوانین سختگیرانه باعث مطرح شدن این گروه در سطح بینالمللی شده است. از جمله طالبان با تغییر شیوه تولید اقتصادی، محدودیت بیش از اندازه برای زنان، کمرنگ شدن خدمات رفاهی برای شهروندان، تعاملات سنجیده با بازیگران منطقهای و بینالمللی و در نتیجه تمام این موارد باعث قطع تمام کمکهای بشردوستانه از سوی نهادهای بینالمللی شده است. طالبان در سوی مقابل با اتخاذ تصمیماتی در برخی زمینهها شرایط را بهبود بخشیده است. اما باید به این نکته توجه کرد که در کنار تمام نقاط قوت عملکرد طالبان، همچنان کفه ترازو به سمت نقاط ضعف آن سنگینی میکند و گاهی شرایط چنان وخیم میشود که چشمی به روی تغییرات مثبت باز نمیماند.
