نمایش طالبان؛ تغییر روش تولید مواد مخدر از سنتی به صنعتی

توافق دوحه و فتح کابل توسط طالبان نخست نگرانی‌های جدی برای کشورهای منطقه در خصوص جرائم سازمان یافته ایجاد کرد. یکی از مشکلات همیشگی کشورهای جهان و منطقه با افغانستان در خصوص کشت و پخش مواد مخدر بوده است.

افغانستان از سال 1991 یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان مواد مخدر در جهان بوده است. در سال ۲۰۰۷ زمین‌هایی که برای تولید خشخاش در افغانستان به کار گرفته می‌شد، از زمین‌های زیر کشت کوکائین در آمریکای جنوبی بیشتر شده بود. از این رو، درآمد مواد مخدر ۳۵ درصد از تولید ناخالص داخلی افغانستان را تشکیل می‌داد. به همین دلیل مبارزه با این بخش یکی از مشکلات مهم دوران جمهوریت و امروز طالبان محسوب می‌شود.

پیش از این در سال ۲۰۰۴ براساس فتوای صادره از سوی علمای افغانستان، تولید و مصرف تریاک مخالف قواعد شریعت اسلامی معرفی شد و برای آن مجازات در نظر گرفتند، اما این موضوع روند کشت خشخاش را متوقف نکرد. تا اینکه در فروردین ماه ۱۴۰۱ هبت‌الله آخوندزاده، رهبر طالبان با صدور فرمانی کاشت خشخاش را در سراسر افغانستان ممنوع و حرام اعلام کرد؛ فرمانی که کشورهای همسایه و سازمان‌ها‌ی بین‌المللی می‌گویند به درستی عملیاتی نشده است.

کشت مواد مخدر در افغانستان از زبان آمار

طبق یافته‌های دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد UNODC) ) در سال ۲۰۲۴، افغانستان برای سال‌ها بزرگترین کشت‌کننده خشخاش در جهان بوده است که به‌عنوان پایگاه هروئین توزیع‌شده در اروپا، آفریقا و کانادا استفاده می‌شود. با به قدرت رسیدن طالبان در آوریل ۲۰۲۲، دولت جدید افغانستان ممنوعیت شدیدی را برای کشت خشخاش وضع کرد و علاوه‌بر عرضه مواد غیرقانونی مانند هروئین، عرضه مواد افیونی را با نسخه پزشکی نیز محدود کرد.

درنتیجه، از زمان اعلام ممنوعیت کشت خشخاش در افغانستان، کشت این گیاه حدود ۹۵ درصد کاهش یافته است و از ۲۳۳ هزار هکتار در سال ۲۰۲۲ به ۱۰ هزار و ۸۰۰ هکتار در سال ۲۰۲۳ رسیده است. همچنین این امر به کاهش ۹۵ درصدی عرضه تریاک از شش هزار و ۲۰۰ تن در سال ۲۰۲۲ به ۳۳۳ تن در سال ۲۰۲۳ منجر شده است. با این حال، کاهش تولید باعث افزایش قیمت تریاک در بازارهای محلی شده است. در سال 2023، قیمت تریاک به طور متوسط تا 120 درصد افزایش یافت.

کاهش کشت خشخاش در افغانستان به عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان تریاک در جهان، به موضوعی بسیار مهم در سطح بین‌المللی تبدیل شده است. سازمان‌های بین‌المللی مختلفی به این موضوع پرداخته‌اند و تلاش‌هایی برای کاهش کشت خشخاش و توسعه جایگزین‌های اقتصادی برای کشاورزان در افغانستان انجام داده‌اند.

تا جایی که سازمان‌های مختلف بین‌المللی این موضوع را با جدیت دنبال می‌کنند. دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (UNODC) در مدتی که طالبان کشت تریاک را ممنوع کرده، سعی داشته تا همکاری با طالبان و سایر نهادهای بین‌المللی برای اجرای برنامه‌های کاهش کشت و ترویج کشاورزی جایگزین را بررسی کند. همچنین (UNODC) در پروژه‌های توسعه‌ای برای ترویج کشاورزی جایگزین و بهبود معیشت کشاورزان شرکت می‌کند.

از سوی دیگر، بانک جهانی پروژه‌های جدیدی برای سرمایه‌گذاری‌ گسترده‌ در پروژه‌های زیرساختی و توسعه اقتصادی در مناطق روستایی افغانستان طراحی کرده است. این نهاد همچنین می‌کوشد با ارائه وام و حمایت‌های مالی به کشاورزان به کشت محصولات جایگزین مانند زعفران، گندم، و میوه‌جات کمک کنند.

از سوی دیگر، سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (FAO) همزمان با ممنوعیت کشت خشخاش ارائه برنامه‌های آموزشی به کشاورزان درباره تکنیک‌های کشاورزی پایدار و مدیریت منابع آب ارائه کرده و FAO)) به کشاورزان کمک می‌کند تا به تولید محصولات با ارزش بالاتر مانند زعفران و گیاهان دارویی روی آورند.

ممنوعیت کشت خشخاش در افغانستان نه تنها به دلیل تاثیرش بر بازارهای جهانی بلکه به دلیل پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و امنیتی نیز اهمیت دارد.

ضرر بزرگ کشاورزان افغان

در دو دهه گذشته، برنامه مبارزه با مواد مخدر و ارائه جایگزین‌های کشت به کشاورزان مانند گندم یا زعفران با شکست مواجه شد. حال با توقف ناگهانی کشت و تولید مواد مخدر در افغانستان،تولید ناخالص داخلی و معیشت مردم افغانستان متحمل ضربه‌‌ای شده است.

تنها در سال ۲۰۲۲، تولید تریاک بین ۹ تا ۱۴ درصد از GDP افغانستان را تشکیل می‌داد. بانک جهانی اعلام کرد در نتیجه منع کشت خشخاش و معرفی نشدن کشت جایگزین، کشاورزان افغانستان بیش از یک میلیارد دلار زیان دیده‌اند.

از سوی دیگر، آن دسته از کشاورزان افغان که به محصولات جایگزین روی آورده‌اند، پی برده‌اند که به دلیل تأثیر تغییرات آب و هوایی و ریشه‌کنی خشخاش، پرورش بسیاری از این محصولات در برخی مناطق ممکن نیست. زیرا میانگین دمای سالانه در افغانستان در نیم قرن گذشته تا 3.2 درجه فارنهایت (16 درجه سانتیگراد) افزایش یافته است که دو برابر میانگین افزایش جهانی است. این عدد در جنوب کشور که خشخاش کشت می‌شد تا 4.3 درجه فارنهایت (15.4 درجه سانتیگراد) بوده است.

با به قدرت رسیدن طالبان، بسیاری از نهادهای بین‌المللی کمک‌های مالی و غیرمالی خود را به افغانستان قطع کردند. امروزه مردم افغانستان با مشکلات فراوان اقتصادی روبرویند. در چنین شرایطی، مقامات طالب ادعا می‌کنند که به دنبال ریشه‌کنی کشت خشخاش در افغانستان‌اند. بدون شک، کشاورزان افغانستانی ترجیح می‌دهند به کشت خشخاش ادامه دهند، مگر آنکه جایگزینی با سود اقتصادی بسیاری بالاتر برایشان پیدا شود.

برهمین اساس، برخی کارشناسان معتقدند طالبان به دنبال ریشه‌کن کردن مواد سنتی در افغانستان نیست، بلکه قصد دارد با همکاری شبکه بین‌المللی قاچاق مواد مخدر به سمت تولید انواع مواد صنعتی، به‌ویژه متامفتامین حرکت کند.

این روند در حالی آغاز شده است که براساس آمار سال‌های 2021- 2022، نزدیک به 29 درصد از تولید ناخالص داخلی افغانستان را تجارت غیرقانونی مواد مخدر تشکیل می‌دهد. حال دولت مستقر در افغانستان با همراهی دفتر مبارزه با جرم و مواد سازمان ملل و موسسه «الکیس» مدعی است که 90 درصد زمین‌های زیرکشت خشخاش از بین رفتند!

این ادعا در حالی از سوی این نهادهای بین‌المللی و برخی کارشناسان غربی تایید می‌شود که هنوز پاسخ روشنی در خصوص منابع مالی جایگزین کابل داده نشده است. با حذف خشخاش از الگوی کشت افغانستان، اکنون کشاورزان این کشور نزدیک به 160 هزار هکتار از زمین‌های خود را به کشت گندم اختصاص داده‌اند.

براساس مطالعات میدانی در افغانستان، درآمد کشاورزان این کشور در سال 2023 از 1 میلیارد و 360 میلیون دلار به 110 میلیون دلار کاهش پیدا کرده است. «الکیس» پس از تایید سیاست‌های «انقباضی» طالبان در قبال تجارت مواد مخدر مدعی می‌شود که به دنبال این سیاست، نزدیک به 1 میلیارد دلار از درآمدهای طالبان کاسته شده و پیامدهای ناگوار اقتصادی پیش‌ روی افغانستان است.

نکته جالب توجه آن است که کشاورزان افغانستانی برای جبران درآمدهای ناشی از کشت خشخاش چاره‌ای جز جایگزینی آن با کشت زعفران ندارند. در چنین شرایطی، سازمان ملل از کشورهای همسایه افغانستان می‌خواهد تا از طریق همکاری با طالبان و ارائه کمک‌های مالی به این گروه، زمینه تداوم این سیاست ضدمخدری را فراهم کنند.

شیشه، جایگزین تریاک

دو سال از صدور فرمان رهبر طالبان درباره ممنوعیت کشت، تولید، استفاده و انتقال، خرید و فروش مواد مخدر در افغانستان می‌گذرد، اما تولید و قاچاق همچنان ادامه دارد و تولید و مصرف مواد مخدر صنعتی هم به صورت بی‌سابقه‌ای رشد کرده است.

طبق گزارش سازمان ملل، تولید تریاک در افغانستان کاهش ۹۵ درصدی داشته است. البته پیش‌تر، ملا عبدالحق همکار، معاون مبارزه با مواد مخدر وزارت داخلی طالبان در ۳۰ شهریور 1402 مدعی شد که کشت خشخاش در افغانستان به صفر رسیده و در یک سال گذشته نیز بیش از ۷۸ هکتار از کشتزارهای این ماده مخدر تخریب شده‌ است.

با این حال ایران و پاکستان همچنان مقادیر انبوه مواد مخدر شیشه و تریاک را در مرز با افغانستان کشف و ضبط می‎کنند. اسکندر مومنی، دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر ایران از افزایش ٢٠ درصدی قاچاق متامفتامین از افغانستان به ایران خبر داده است.

امروز نیز در یکی از مسیرهای پرتردد قاچاق‌بران مواد مخدر، یعنی بزرگراه پامیر، شاهد قاچاق متامفتامین به کشورهای آسیای میانه، روسیه و اروپاییم.

در واقع، بعد از فتوای رهبر طالبان برخی گزارش‌های بین‌المللی از افزایش تعداد مراکز تولید متامفتامین و مقدار کشفیات شیشه در مسیرهای قاچاق مواد از مبدا افغانستان خبر می‌دهند. با کشف گیاهی به نام «افدرا» وابستگی افغانستان به پیش‌ساز وارداتی برای تولید متامفتامین از بین رفت و به نظر می‌رسد نسل جدید تولیدکنندگان و قاچاقچیان مواد در این کشور با هدف کسب سود بیشتر و ریسک کمتر به دنبال تولید مواد صنعتی‌اند.

وجود آشپزخانه‌های تولید شیشه در افغانستان و همچنین افزایش بی‌رویه تولید مواد صنعتی به‌ویژه شیشه که در دهه اخیر با حمایت مستقیم آمریکا صورت گرفت، نگرانی‌ها را به شدت افزایش داده است. در حقیقت، تولید شیشه طی سه الی چهار سال اخیر در افغانستان شدت گرفته است و ظاهرا باید بی‌قانونی حاکم بر این کشور را علت اصلی این شرایط دانست.

غاده ولی، مدیر اجرایی دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد گفته است: افزایش قاچاق متامفتامین در افغانستان و منطقه حاکی از تغییر قابل توجهی در بازار مواد مخدر غیرقانونی است و توجه فوری ما را می‌طلبد.

از سوی دیگر، هانس جاکوب شیندلر اشاره می‌کند که ممکن است طالبان به دنبال تغییر در نوع تولید مواد مخدر و انتقال به تولید متامفتامین باشند که به منابع کمتری نیاز دارد و سودآوری بیشتری دارد.

برابر گزارش‌ها، صنعت متامفتامین برای بیش از ۲۰۰۰۰ نفر فرصت‌ شغلی فراهم کرده است که از این تعداد، ۵۰۰۰ نفر در لابراتوارهای متامفتامین مشغول به کارند. برنامه توسعه‌ای سازمان ملل هم اعلام کرده است که افغانستان ۴ میلیون مصرف‌کننده مواد مخدر دارد و یکی از کشورهای دارای بالاترین نرخ اعتیاد در جهان است.

چیزی که اکنون شاهد آن‌ایم، رشد تجارت مواد مخدر به‌ویژه رونق در صنعت متامفتامین و تبدیل‌شدن آن به تجارتی سودآور برای باندهای عظیم مافیایی و سایر بازیگران  در این تجارت مرگبار است.

البته واقعیت آن است که طالبان نه راه خود، بلکه تنها محصولشان را تغییر داده‌اند. در واقع، کشت تریاک ممنوع شده است اما مواد مخدر صنعتی پرسودتر جایگزین آن شده است. یعنی از تولید مواد مخدر سنتی به صنعتی تغییر مسیر داده‌اند.

بازی سیاسی برای به رسمیت شناخته شدن

آوریل 2022 طالبان اعلام کرد که کشت خشخاش و تولید تریاک در افغانستان ممنوع است. بسیاری این اعلامیه را بخشی از تلاش‌های طالبان برای جلب رضایت جامعه بین‌المللی و کسب مشروعیت بین‌المللی دانستند

طالبان به شدت به دنبال به رسمیت شناخته شدن در سطح بین‌المللی است و ممنوعیت تولید تریاک می‌تواند به‌عنوان ابزاری دیپلماتیک برای کسب حمایت جامعه بین‌المللی مورد استفاده قرار گیرد.

در واقع، موضع طالبان را باید بیشتر سیاسی دید، چون هنوز به رسمیت شناخته نشده‌اند و یکی از مطالبات جامعه بین‌المللی که در دوحه 3 به خوبی نمایان شد، کاهش تولید مواد مخدر در این کشور است. بر همین اساس، فتوای صادرشده از سوی طالبان بیشتر به دلیل جلب رضایت جامعه بین‌المللی و دریافت حمایت برای به رسمیت شناخته شدن ارزیابی می‌شود.

هانس جاکوب شیندلر، مدیر ارشد پروژه مبارزه با افراط گرایی مستقر در لندن و نیویورک نیز ممنوعیت کاشت خشخاش را واقعی نمی‌داند و آن را تنها ژستی‌ برای به رسمیت شناخته شدن طالبان از سوی جامعه بین المللی معرفی می‌کند. در واقع، از دید او، «تصمیم طالبان، بازی‌ای است برای تنوع بخشی و طالب‌ها در این شرایط به سراغ شیشه می‌روند».

از سوی دیگر، این اقدام کمک می‌کند تحریم‌های اقتصادی علیه افغانستان کاهش یابد و کمک‌های مالی و توسعه‌ای بیشتری دریافت کند. طالبان با اعمال سیاست‌های جدید در زمینه مواد مخدر، سعی در بهبود روابط با کشورهای همسایه و دیگر کشورهایی دارند که از تجارت مواد مخدر آسیب دیده‌اند. همکاری با سازمان‌های بین‌المللی مبارزه با مواد مخدر نیز می‌تواند به تقویت این روابط کمک کند.

جمع‌بندی

اقتصاد افغانستان به شدت به کمک‌های بین‌المللی و کشاورزی وابسته است. با کاهش تولید تریاک، درآمدهای قابل توجهی از دست خواهد رفت که می‌تواند به بحران اقتصادی منجر شود. اما با به رسمیت شناخته شدن طالبان توسط اعضای سازمان ملل و طی شدن موفقیت آمیز این مرحله بدون شک روند اقتصادی طالبان نیز تغییرات جدی خواهد داشت و می‌تواند نقش پررنگ‌تری نیز در منطقه داشته باشد.

در نتیجه، اقدامات طالبان در زمینه کاهش تولید تریاک نشان‌دهنده تلاش برای بهبود روابط بین‌المللی و کسب مشروعیت است. پس باید گفت طالبان راه خود را تغییر نداده‌ است، بلکه تنها نوع محصول پرورشی خود را عوض کرده است و سعی دارد با نمایش جدید خود به مشروعیت جهانی دست یابد.

 

پرستو بهرامی راد، کارشناس مسائل افغانستان

 

منابع :

 

– [UNODC Afghanistan Opium Survey](https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/opium-crop-monitoring.html)

– [World Bank Projects in Afghanistan](https://projects.worldbank.org/en/projects-operations/projects-summary?lang=en&countrycode=AF)

– [FAO’s Work in Afghanistan](https://www.fao.org/afghanistan/en/)

– [USAID Afghanistan Projects](https://www.usaid.gov/afghanistan)