گزارش جهانی مواد سال ۲۰۲۰؛ از کرونا تا گسترش بازار
گزارش جهانی مواد سال ۲۰۲۰، هم‌زمان با روز جهانی مبارزه با مواد مخدر (۲۶ ژوئن) از سوی دفتر مقابله با جرم و مواد سازمان ملل متحد منتشر شد. جدیدترین روندهای مصرف و مقابله با انواع مواد در این گزارش بررسی و تحلیل شده است. موضوعاتی همچون تأثیر همه‌گیری جهانی کووید – ۱۹ بر بازار مواد، تشدید پیچیدگی و گسترش بازارها از جمله موضوعاتی است که این گزارش به آن‌ها پرداخته است.
تأثیر کووید-۱۹ بر بازار مواد
شیوع کووید -۱۹ در جهان تأثیری همچون بحران اقتصادی ۲۰۰۸ برجا گذاشته است. تأثیر این بیماری بر بازار مواد نامشخص است و نمی‌توان پیامدهای آن را به دقت پیش بینی کرد، اما چیزی که روشن است گستردگی این تأثیر است. با تداوم محدودیت‌ها که دسترسی به پیش‌سازها و دیگر مواد شیمیایی را دشوار ساخته است، برخی از تولید کنندگان ناچار از تلاش برای یافتن راه‌های جدید برای تولید مواد شده‌اند.
وقتی بحران اقتصادی در سال ۲۰۰۸ به روزهای سخت خود رسید، برخی مصرف کنندگان مواد شروع به جست‌وجوی مواد مصنوعی ارزان‌تر کردند و الگوی مصرف به سوی تزریق سوق پیدا کرد. در این میان، حکومت‌ها نیز بودجه‌های مربوط به مبارزه با مواد مخدر را کاهش دادند. بر اساس گزارش جهانی مواد سال ۲۰۲۰، فوری‌ترین اثر کروناویروس بر قاچاق مواد را می‌توان در کشورهایی دید که مقادیر بسیار زیاد مواد توسط پروازهای تجاری قاچاق می‌شود.
در بلندمدت اما، افت اقتصادی و محدودیت‌های اعمال‌شده بر رفت و آمد می‌تواند موجب اختلال در بازار مواد شود. از سوی دیگر، افزایش بیکاری و کاهش فرصت‌های شغلی نیز احتمال گرایش افراد فقیر و نابرخوردار به الگوهای مضر مصرف مواد، دچار شدن آنان به اختلال سوءمصرف مواد یا روی‌آوردن به فعالیت‌های مرتبط با مواد (چه تولید یا چه ترانزیت) را افزایش می‌دهد.
گسترش و پیچیدگی: رشد بازار
الگوهای رشد جمعیت مصرف کننده به طور نسبی گویای گسترش و پیچیدگی بازار مواد در سال 2020 است. مصرف مواد در سراسر جهان رو به افزایش است، هم از منظر میزان کلی مصرف و هم از نظر نسبت جمعیت مصرف‌کننده. در سال ۲۰۰۹، تعداد مصرف کنندگان مواد در جهان ۲۱۰ میلیون نفر برآورد شده بود که ۴٫۸ درصد جمعیت ۱۵ تا ۶۴ ساله جهان را تشکیل می‌داد؛ آن‌گونه که گزارش جهانی مواد سال ۲۰۲۰ می‌گوید، این میزان در سال ۲۰۱۸ به ۲۶۹ میلیون نفر رسید که ۵٫۳ درصد از جمعیت کل جهان به حساب می‌آید.
شهرنشینی؛ نیرو محرکه کنونی و آینده بازارهای مواد
چه در کشورهای توسعه‌یافته و چه در کشورهای درحال توسعه، مصرف مواد در مناطق شهری از نواحی روستایی بالاتر است. حرکت جمعی مردم از روستاها به شهرها و شهرستان‌ها به طور نسبی گویای افزایش مصرف مواد نیز هست (امروزه بیش از نیمی از جمعیت جهان در مناطق شهری زندگی می‌کنند، در حالی‌که این رقم در سال ۱۹۶۰، ۳۴ درصد بوده است).
گزارش جهانی مواد سال 2020 می‌گوید که عامل ثروت با افزایش مصرف مواد همبستگی دارد، اما معمولا فقیرترین اقشار، بیشترین هزینه‌ها را در سراسر جهان می‌پردازند. با این حال، مصرف مواد در کشورهای توسعه یافته رایج‌تر از کشورهای درحال توسعه است. به همین ترتیب، مصرف موادی همچون کوکائین با اقشار ثروتمندتر جهان قرین‌تر است.
بر اساس گزارش، نرخ ظهور موادی که تحت کنترل بین‌المللی نیستند تغییر چندانی نکرده است، اما میزان اوپیوئیدها یا همان شبه افیون‌های خطرناک جدید در حال افزایش است. ضمنا بازارهای مواد رو به پیچیدگی فزاینده رفته‌اند؛ مواد گیاه پایه نظیر کانابیس، کوکائین و هروئین به صدها ماده مصنوعی دیگری افزوده شده است که احتمالا هنوز تحت کنترل بین‌المللی قرار ندارند. همچنین افزایش سریعی نیز در مصرف غیرپزشکی داروهای تجویزی به وجود آمده است.
تحول سریع بازار
بازار مواد فدراسیون روسیه و آسیای مرکزی تحولات فراوان و سریعی داشته است و افیون‌ها یا همان اوپی‌یِت‌ها به‌تدریج با مواد مصنوعی جایگزین شده‌اند. بازار مت‌آمفتامین میز در افغانستان و عراق در حال رشد است. در همه کشورها و مناطقی که مصرف غیرپزشکی کانابیس قانونی شده است، مصرف این ماده رو به افزایش گذاشته است. از این میان، کانادا، اروگوئه و ۱۱ ایالت از آمریکا که تولید و فروش قانونی‌سازی کانابیس و محصولات آن برای مصارف غیرپزشکی و درمانی را تصویب کرده‌اند، شاهد افزایش مصرف بوده اند.
اقشار نابرخوردار اصلی‌ترین هدف آسیب ناشی از بازارهای قانونی و غیرقانونی مواد بوده‌اند. شبه افیون‌های دارویی که برای کاهش درد و مراقبت تسکینی به کار گرفته می‌شوند، عمدتاً در کشورهای دارای درآمدهای بالاتر در دسترس هستند. داروهای مسکن به طور نامتوازنی میان مناطق مختلف توزیع شده است. بیش از ۹۰ درصد شبه افیون های دارویی در سال ۲۰۱۸ در همین کشورها در دسترس مصرف پزشکی بوده است.
اقشار فقیرتر بیشتر در معرض خطر اختلال‌های سوءمصرف مواد قرار دارند. در سال ۲۰۱۸ حدود ۳۵٫۶ میلیون نفر از این اختلالات مبتلا بوده‌اند. فقر، آموزش محدود و حاشیه نشینی اجتماعی، خطر اختلال‌های سوء مصرف مواد را افزایش می‌دهد و پیامدهای آن را تشدید می‌کند.
ارتباط مواد و خشونت نیز پیچیده است. تشخیص همه روابط عِلّی موجود میان مصرف مواد روانگردان و خشونت امر دشواری است. اطلاعات محدودی که در سطح جهانی داریم، نشان از وجود ارتباط واقعی بین مسمومیت ناشی از مصرف مواد و قتل دارد.
روندهای جدید
از نظر روندهای مصرف مواد، گزارش جهانی مواد سال ۲۰۲۰ کانابیس را پرمصرف‌ترین و شبه افیون‌ها را خطرناک‌ترین مواد جهان برمی‌شمرد. برآوردهای انجام شده، نشان می‌دهد که در سال ۲۰۱۸، کانابیس با ۱۹۲ میلیون مصرف کننده در جهان جایگاه نخست را به خود اختصاص داده است. انواع شبه افیون‌ها نیز با ۵۸ میلیون مصرف کننده در جایگاه دوم جهان قرار دارند. این دو همچنین ۶۶ درصد (۱۶۷ هزار مورد) از مرگ‌های ناشی از اختلال‌های سوء مصرف مواد در سال ۲۰۱۷ را به خود اختصاص داده بودند و ۵۰ درصد از ۴۲ میلیون سالی که در نتیجه معلولیت یا مرگ زودرس از دست رفته و از عمر افراد کم شده است، به دلیل مصرف شبه افیون ها و کانابیس بوده است. بیش از ۱۱ میلیون تن از مردم به مصرف مواد از طریق تزریق پرداخته اند، در حالی که ۱٫۴ میلیون تن از آنان مبتلا به HIV، ۵٫۵ میلیون تن مبتلا به هپاتیت سی و همچنین ۱٫۲ میلیون تن نیز مبتلا به این هردو بیماری هستند.
روند منطقه‌ای مصرف مواد در گزارش جهانی مواد سال 2020
در غرب، مرکز و شمال آفریقا، مصرف غیرپزشکی شبه افیون های مصنوعی به بحران سلامت عمومی منجر شده است. در این مناطق عمدتاً ترامادول مصرف بالایی دارد و در شمال آمریکا فنتانیل.
بازار محرک‌ها بیشتر تحت تسلط کوکائین و شیشه است و مصرف هر دو ماده در بازارهای اصلی خود در حال افزایش است. بیش از ۱۹ میلیون نفر در سال ۲۰۱۸ اقدام به مصرف کوکائین کرده‌اند، در حالی که تقریبا ۲۷ میلیون نفر در همین سال انواع آمفتامین‌ها را به مصرف رسانده‌اند. در منطقه آسیای جنوب شرقی محرک‌های آمفتامینی بیش از هر ماده دیگری به مصرف می‌رسد.
زنجیره عرضه مواد
عرضه مواد گیاه پایه با وجود کاهش نسبی همچنان در سطح بالایی قرار دارد. اما مناطق تحت کشت خشخاش در سال ۲۰۱۹ نیز (با ۲۴۰٫۸۰۰ هکتار) برای دومین سال پیاپی کاهش یافته است. این کاهش به دلیل کاهش کشت در افغانستان و میانمار بوده است. همچنین مقادیر افیون‌های کشف شده (با ۷۰۴ تن) در سال ۲۰۱۸ نسبت به سال قبل کاهش چشمگیری داشته است.
کشت بوته کوکا نیز در سطحی بسیار بالا و تاریخی (۲۴۴٫۲۰۰ هکتار) ادامه یافته است. در واقع مناطق تحت کشت کوکا در سال‌های ۲۰۱۷ – ۲۰۱۸ نسبتاً ثابت مانده است. با این وجود برآوردها نشان می‌دهد که تولید جهانی کوکائین دیگر بار به رکورد بی‌سابقه‌‌ای (۱۷۲۳ تن) برسد. البته میزان کشفیات این ماده در سراسر حهان نیز با اندک افزایشی به ۱۱۳۱ تن رسیده است.
در سال ۲۰۱۸ کشفیات مت‌آمفتامین (عمدتاً محرک‌های آمفتامینی) با ۲۲۸ تن رکورد جدیدی ثبت کرد.
قاچاقچیان نیز با تغییر مسیرها و روشهای تولید هروئین، کوکائین و مت‌آمفتامین جان سختی نشان دادند و درصدد شکل دادن به الگوی تجاری جدیدی برآمده اند.
