الگوهای قاچاق انسان در جهان: تحلیلی منطقهای بر گزارش جهانی ۲۰۲۴
الگوهای قاچاق انسان در مناطق مختلف جهان و بررسی تفاوتها و شباهتهای قاچاق بر اساس مکان جغرافیایی، محور گزارش تخصصی دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل (UNODC) در سال ۲۰۲۴ بوده است. این گزارش، اطلاعات ۱۵۶ کشور را بررسی میکند و تحلیلی منطقهای از روند شناسایی قربانیان، انواع بهرهکشی از آنها، جریانهای قاچاق، ویژگیهای قربانیان و قاچاقچیان و پاسخ نظامهای عدالت کیفری با تمرکز بر سال ۲۰۲۲ و مقایسه آن با سال ۲۰۱۹، یعنی آخرین سال پیش از همهگیری کووید-۱۹ ارائه میدهد. یافته اصلی گزارش این است که همچنان تفاوتهای منطقهای چشمگیری در نوع بهرهکشی، گروههای قربانی، مسیرهای قاچاق و ساختار شبکههای تبهکار فعال در این زمینه دیده میشود و الگوهای قاچاق انسان در جهان پس از همهگیری کرونا بسیار متفاوت شده است.
خاورمیانه و شمال آفریقا: سه الگوی متفاوت قاچاق انسان
در گزارش جهانی قاچاق انسان 2024، منطقه شمال آفریقا و خاورمیانه برای تفکیک دقیقتر و به دلیل تفاوت الگوهای قاچاق انسان به سه زیرمنطقه شمال آفریقا، کشورهای شورای همکاری خلیج فارس (GCC) و سایر کشورهای خاورمیانه تقسیم میشود. در شمال آفریقا، پسران با ۳۳ درصد، بزرگترین سهم قربانیان را دارند و ۶۵ درصد موارد قاچاق آنها به کار اجباری مربوط است. در کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، یعنی عربستان، بحرین، امارات متحده عربی، قطر، کویت و عمان، زنان ۸۱ درصد قربانیان را تشکیل میدهند و هدف ۶۶ درصد موارد، کار اجباری است. در سایر کشورهای خاورمیانه، بهرهکشی جنسی با ۶۰ درصد شکل غالب قاچاق به حساب میآید. شمال آفریقا همچنین با ۱۸ درصد، بالاترین سهم «سایر اهداف» را در الگوهای قاچاق انسان دارد که در مواردی به تکدیگری اجباری کودکان مربوط میشود.
شکلهای ۱ و ۲ تفاوت اشکال بهرهکشی، روند شناسایی قربانیان و تعداد محکومیتها را نشان میدهند. پس از افت شدید سال ۲۰۲۰، شناسایی قربانیان افزایش یافت، اما در سال ۲۰۲۲ همچنان پایینتر از سطح سال ۲۰۱۹ بود؛ در مقابل، میزان محکومیتها برای جرایم مرتبط با قاچاق انسان نسبت به سال ۲۰۱۹ حدود ۲۰ درصد افزایش داشته است.
شکل 1: سهم شناساییشده قربانیان قاچاق انسان در خاورمیانه و شمال آفریقا بر اساس حالتهای بهرهکشی
شکل 2: روند شناسایی قربانیان و تعداد محکومیتها به دلیل جرایم مرتبط با قاچاق انسان در خاورمیانه و شمال آفریقا
صحرای جنوب آفریقا؛ محوریت کودکان و کار اجباری در الگوهای قاچاق انسان
صحرای جنوب آفریقا یکی از متمایزترین الگوهای قاچاق انسان در جهان را دارد؛ در سال ۲۰۲۲، ۶۱ درصد قربانیان شناساییشده در این منطقه، کودک بودند که ۴۲ درصدشان را دختران و ۱۹ درصدشان را پسران تشکیل میدادند. کار اجباری ۶۵ درصد، بهرهکشی جنسی ۲۱ درصد و سایر اهداف ۱۴ درصد از موارد قاچاق انسان را در منطقه صحرای جنوب آفریقا تشکیل میدهد. ۹۴ درصد قربانیان قاچاق برای سایر اهداف، کودکاند. همچنین ۶۷ قربانی قاچاق برای ازدواج اجباری و ۵۹ قربانی برای تکدیگری اجباری شناسایی شده است.
از نظر مسیر، ۸۳ درصد قربانیان در داخل منطقه (صحرای جنوب آفریقا) قاچاق شده بودند و مبدأ ۹۸ درصد قربانیان شناساییشده نیز داخل منطقه بود. در سال ۲۰۲۲، شناسایی قربانیان نسبت به سال ۲۰۱۹ حدود ۹۸ درصد و محکومیتها ۷۹ درصد افزایش یافته بود. شکلهای ۳ و ۴ این ترکیب و روند الگوهای قاچاق انسان را در صحرای جنوب آفریقا نشان میدهند. پروندههای بررسیشده نیز بیشتر از فعالیت گروههای کوچک یا انجمنهای غیرسازمانیافته در این منطقه حکایت دارد.
شکل 3: سهم شناساییشده قربانیان قاچاق انسان در صحرای جنوب آفریقا بر اساس حالتهای بهرهکشی
شکل 4: روند شناسایی قربانیان و تعداد محکومیتها به دلیل جرایم مرتبط با قاچاق انسان در صحرای جنوب آفریقا
آمریکای مرکزی و کارائیب؛ غلبه بهرهکشی جنسی در الگوهای قاچاق انسان
بر اساس گزارش، در منطقه آمریکای مرکزی و کارائیب بیش از ۸۰ درصد قربانیان قاچاق انسان زنان و دختران بودهاند، یعنی ۵۲ درصد، دختران زیر سن قانونی و ۳۰ درصد، زنان. بهرهکشی جنسی با سهم ۶۲ درصدی، مهمترین شکل قاچاق انسان در این منطقه است و در میان قربانیان این نوع بهرهکشی، ۵۶ درصد دختران و ۴۱ درصد زنان بودهاند. حدود ۸۰ درصد قربانیان از داخل منطقه و ۲۰ درصد از آمریکای جنوبی میآمدند. البته الگوهای قاچاق انسان در آمریکای مرکزی و کارائیب، جریانهایی به مقصد آمریکای شمالی و اروپا نیز نشان میداد.
برخلاف صحرای جنوب آفریقا، شناسایی قربانیان در این منطقه در سال ۲۰۲۲ نسبت به سال ۲۰۱۹، ۵۳ درصد کاهش داشت، اما محکومیتها برای جرایم مرتبط با قاچاق انسان ۳ درصد افزایش یافته بود. شکلهای ۵ و ۶ این ترکیب و روند را نشان میدهند.
شکل 5: سهم شناساییشده قربانیان قاچاق انسان در آمریکای مرکزی و کارائیب بر اساس حالتهای بهرهکشی
شکل 6: روند شناسایی قربانیان و تعداد محکومیتها به دلیل جرایم مرتبط با قاچاق انسان در آمریکای مرکزی و کارائیب
آمریکای شمالی و جنوبی؛ دو روند متفاوت
در آمریکای شمالی، ۷۵ درصد قربانیان قاچاق انسان داخل منطقه مبدأ قاچاق شدهاند و بهرهکشی جنسی ۶۹ درصد موارد را تشکیل میدهد. شناسایی قربانیان نسبت به سال ۲۰۱۹، ۷۸ درصد افزایش یافته است، اما محکومیتها برای جرایم مرتبط با قاچاق انسان ۲۸ درصد کاهش نشان میدهد. ساختار قاچاقچیان نیز متنوع بوده است: ۴۳ درصد گروههای سازمانیافته تجاری، ۲۶ درصد ساختارهای سازمانیافته حکمرانی، ۲۰ درصد انجمنهای غیر سازمانیافته و ۱۱ درصد افراد منفرد. شکلهای ۷ و ۸ وضعیت و الگوهای قاچاق انسان را در آمریکای شمالی نشان میدهند.
شکل 7: سهم شناساییشده قربانیان قاچاق انسان در آمریکای شمالی بر اساس حالتهای بهرهکشی
شکل 8: روند شناسایی قربانیان و تعداد محکومیتها به دلیل جرایم مرتبط با قاچاق انسان در آمریکای شمالی
الگوهای قاچاق انسان در آمریکای جنوبی
در آمریکای جنوبی، زنان و دختران ۶۲ درصد قربانیان قاچاق انسان را تشکیل میدهند و ۷۴ درصد قاچاق در داخل کشورها رخ میدهد. کار اجباری با ۵۵ درصد از موارد، شکل غالب است و بهرهکشی جنسی هدف ۴۰ درصد از موارد قاچاق انسان در این منطقه را تشکیل میدهد. درسال 2022، شناسایی قربانیان ۷ درصد و محکومیتها ۲۶ درصد نسبت به سال ۲۰۱۹ کاهش داشته است. شکلهای ۹ و ۱۰ روند و الگوهای الگوهای قاچاق انسان در آمریکای جنوبی را نمایش میدهند.
شکل 9: سهم شناساییشده قربانیان قاچاق انسان در آمریکای جنوبی بر اساس حالتهای بهرهکشی
شکل 10: روند شناسایی قربانیان و تعداد محکومیتها به دلیل جرایم مرتبط با قاچاق انسان در آمریکای جنوبی
شرق آسیا و اقیانوس آرام؛ پیوند قاچاق انسان با جرایم سایبری
حدود ۸۰ درصد قربانیان در این منطقه زنان و دختران بودهاند و ۶۰ درصد قاچاق در داخل کشورهای منطقه انجام شده است. شناسایی قربانیان نسبت به سال ۲۰۱۹ ، ۴۶ درصد و تعداد محکومیتها ۳۱ درصد کاهش داشته است. در شکلهای ۱۱ و ۱۲ مشخصات الگوهای قاچاق انسان در شرق آسیا و اقیانوس آرام را میبینید.
شکل 11: سهم قربانیان شناساییشده قاچاق انسان در شرق آسیا و اقیانوس آرام بر اساس حالتهای بهرهکشی
شکل 12: روند شناسایی قربانیان و تعداد محکومیتها به دلیل جرایم مرتبط با قاچاق انسان در شرق آسیا و اقیانوس آرام
مهمترین تحول الگوهای قاچاق انسان در این منطقه، ظهور قاچاق برای ارتکاب اجباری جرم، بهویژه در مراکز کلاهبرداری آنلاین جنوبشرق آسیا است. در این الگو، قربانی فقط نیروی کار یا سوژه بهرهکشی جنسی نیست، بلکه به ابزار اجرای فعالیتهای تبهکارانه تبدیل میشود. به این ترتیب، قاچاق انسان و جرایم سایبری در این منطقه به یکدیگر نزدیک شدهاند.
بررسی ۱۴۹ پرونده و ۴۷۹ فرد محکومشده به دلیل جرایم مرتبط با قاچاق انسان در منطقه شرق آسیا و اقیانوس آرام نشان داد که ۶۹ درصد در گروههای سازمانیافته تجاری عضویت دارند، ۱۷ درصد بخشی از ساختارهای سازمانیافته حکمرانی به حساب میآیند، ۱۱ درصد به انجمنهای غیرسازمانیافته وابستهاند و ۳ درصد بهصورت فردی فعالیت میکنند.
جنوب آسیا؛ مبدأ و مقصد توأمان
در جنوب آسیا، زنان ۴۴ درصد، پسران ۲۴ درصد، دختران ۱۷ درصد و مردان ۱۵ درصد قربانیان را تشکیل میدادهاند. الگوهای قاچاق انسان در این منطقه، عمدتا داخلی است، اما قربانیان متعلق به این منطقه در ۳۶ کشور جهان نیز شناسایی شدند و ۸ درصد قربانیان شناساییشده در اروپای غربی و جنوبی را تشکیل میدادند.
میزان شناسایی قربانیان در سال ۲۰۲۲ حدود ۷ درصد کمتر از سال ۲۰۱۹ بود، درحالیکه محکومیتها ۷ درصد افزایش یافته بود. شکلهای ۱۳ و ۱۴ ترکیب و روند منطقه را نشان میدهند. جنوب آسیا همزمان کانون مهم قاچاق داخلی (درونمنطقهای) و مبدأ جریانهای فرامرزی است.
شکل 13: سهم قربانیان شناساییشده قاچاق انسان در جنوب آسیا بر اساس حالتهای بهرهکشی
شکل 14: روند شناسایی قربانیان و تعداد محکومیتها به دلیل جرایم مرتبط با قاچاق انسان در جنوب آسیا
اروپا؛ تفاوت الگوهای قاچاق انسان در مبدأ و مقصد
در اروپای شرقی و آسیای مرکزی، زنان و دختران به ترتیب ۸۲ درصد و ۶۱ درصد قربانیان را تشکیل میدهند و بهرهکشی جنسی سهم بالایی دارد. الگوی این مناطق هم قاچاق داخلی است و هم نقش مبدأ را برای خاورمیانه و سایر بخشهای اروپا دارند. شناسایی قربانیان قاچاق انسان در اروپای شرقی و آسیای مرکزی در سال ۲۰۲۲ حدود ۴ درصد بالاتر از سال ۲۰۱۹ بود، اما محکومیتها ۲۳ درصد پایینتر ماند. شکلهای ۱۵ و ۱۶ وضعیت الگوهای قاچاق انسان را در این مناطق نشان میدهند.
شکل 15: سهم قربانیان شناساییشده قاچاق انسان در اروپای شرقی و آسیای مرکزی بر اساس حالتهای بهرهکشی
شکل 16: روند شناسایی قربانیان و تعداد محکومیتها به دلیل جرایم مرتبط با قاچاق انسان در اروپای شرقی و آسیای مرکزی
مرکز و جنوب شرقی اروپا
در اروپای مرکزی و جنوب شرقی، زنان و دختران بهترتیب، ۴۶ و ۲۸ درصد قربانیان بودهاند. حدود ۷۳ درصد قربانیان به کشورهای داخل منطقه تعلق داشتند. در سال 2022، شناسایی قربانیان ۵ درصد کاهش یافت، اما محکومیتها ۲۹ درصد افزایش داشت. ۹۷ درصد قاچاقچیان محکومشده به دلیل جرایم مرتبط، شهروند کشور محل محکومیت خود بودند. شکلهای ۱۷ و ۱۸ روند و لگوهای قاچاق انسان را درمرکز و جنوب شرقی اروپا نشان میدهد.
شکل17: سهم قربانیان شناساییشده قاچاق انسان در اروپای مرکزی و جنوب شرقی بر اساس حالتهای بهرهکشی
شکل 18: روند شناسایی قربانیان و تعداد محکومیتها در اروپای مرکزی و جنوب شرقی
اروپای غربی و جنوبی
اروپای غربی و جنوبی پیچیدهترین ترکیب الگوهای قاچاق انسان را دارد؛ در کار اجباری، مردان ۶۴ درصد قربانیان، زنان ۱۶ درصد و پسران ۱۸ درصد بودهند و بخشهایی مانند کشاورزی، رستوران، نظافت و کار خانگی در پروندهها دیده میشود. در بهرهکشی جنسی، زنان و دختران به ترتیب، ۶۳ و ۲۵ درصد قربانیان بودهاند. از میان ۱۸۰ پرونده و ۹۴۵ فرد محکومشده، ۵۷ درصد متهمان در ساختارهای سازمانیافته حکمرانی و ۳۳ درصد در گروههای سازمانیافته تجاری فعالیت داشتند. بسیاری از این گروهها همزمان در انواع نمونههای پولشویی، کلاهبرداری مالی و قاچاق مهاجران نیز فعال بودند. شناسایی قربانیان در سال 2022 نسبت به سال ۲۰۱۹ ۴۵ درصد رشد داشت. شکلهای ۱۹ و ۲۰ این تنوع و روند را نشان میدهند.
شکل19: سهم قربانیان شناساییشده قاچاق انسان در اروپای غربی و جنوبی بر اساس حالتهای بهرهکشی
شکل 20: روند شناسایی قربانیان و تعداد محکومیتها در اروپای غربی و جنوبی
مقایسه الگوهای قاچاق انسان در مناطق مختلف جهان
با نگاهی به جدول زیر میتوانید الگوهای قاچاق انسان در مناطق مختلف جهان را با هم مقایسه کنید:
| منطقه | شکل غالب/برجسته قاچاق | گروه برجسته قربانیان | قاچاق داخلی | روند 2022 نسبت به ۲۰۱۹ |
| شمال آفریقا و خاورمیانه | کار اجباری در شمال آفریقا و GCC؛ بهرهکشی جنسی در سایر بخشهای خاورمیانه | زنان، مردان و کودکان، بسته به زیرمنطقه | قابل توجه | شناسایی -43٪؛ محکومیت +20٪ |
| صحرای جنوب آفریقا | کار اجباری، ۶۵٪ | کودکان، ۶۱٪ | ۸۳٪ | شناسایی +۹۸٪؛ محکومیت +۷۹٪ |
| آمریکای مرکزی و کارائیب | بهرهکشی جنسی، ۶۲٪ | دختران، ۵۲٪ | ۸۰٪ منطقه | شناسایی −۵۳٪؛ محکومیت +۳٪ |
| آمریکای شمالی | بهرهکشی جنسی، ۶۹٪ | زنان و دختران | ۷۵٪ | شناسایی +۷۸٪؛ محکومیت −۲۸٪ |
| آمریکای جنوبی | کار اجباری، ۵۵٪ | زنان و دختران، ۶۲٪ | ۷۴٪ | شناسایی −۷٪؛ محکومیت −۲۶٪ |
| شرق آسیا و اقیانوس آرام | کار اجباری ۳۸٪؛ | زنان و دختران، حدود ۸۰٪ | ۶۰٪ | شناسایی −۴۶٪؛ محکومیت −۳۱٪ |
| جنوب آسیا | کار اجباری، ۵۵٪ | زنان، ۴۴٪ | غالب | شناسایی −۷٪؛ محکومیت +۷٪ |
| اروپای شرقی و آسیای مرکزی | بهرهکشی جنسی، ۶۱٪ | زنان و دختران | عمدتاً داخلی | شناسایی +۴٪؛ محکومیت −۲۳٪ |
| اروپای مرکزی و جنوب شرقی | بهرهکشی جنسی، ۵۰٪ | زنان و دختران | حدود ۷۳٪ از منطقه | شناسایی −۵٪؛ محکومیت +۲۹٪ |
| اروپای غربی و جنوبی | کار اجباری، ۳۹٪ | مردان در کار اجباری؛ زنان و دختران در بهرهکشی جنسی | جریانهای متنوع | شناسایی +45٪؛ محکومیت +33٪ |
مقایسه همه مناطق، سه الگوی اصلی قاچاق انسان را آشکار میکند:
- الگوی کار اجباری: در صحرای جنوب آفریقا، جنوب آسیا و آمریکای جنوبی؛
- الگوی بهرهکشی جنسی: در آمریکای مرکزی و کارائیب، اروپای شرقی و بخشهایی از خاورمیانه؛
- الگوی چندشکلی و پیچیده: در اروپای غربی و جنوبی و شرق آسیا و اقیانوس آرام.
تفاوتها از نظر قربانیان نیز چشمگیر است؛ در صحرای جنوب آفریقا ۶۱ درصد قربانیان کودکاند، در آمریکای مرکزی و کارائیب ۵۲ درصد قربانیان را دختران تشکیل میدهند و در کار اجباری اروپای غربی و جنوبی، مردان ۶۴ درصد قربانیان قاچاق انساناند.
از نظر مسیرها، قاچاق داخلی در آفریقا، آمریکای شمالی و جنوبی و شرق آسیا پررنگ است، درحالیکه جنوب آسیا و اروپای شرقی و آسیای مرکزی نقش مهمی بهعنوان مناطق مبدأ جریانهای فرامرزی دارند.
از نظر محکومیت کیفری، مقایسه مناطق نشان میدهد که روند شناسایی قربانیان و روند محکومیتها لزوما همجهت نیست؛ برای نمونه، در آمریکای شمالی شناسایی قربانیان 78درصد رشد داشته است، ولی تعداد محکومیتها با کاهش 28 درصدی روبهرو بوده است. این مقایسه یکی از مهمترین یافتههای گزارش را آشکار میکند: تعداد قربانیان شناساییشده بهتنهایی شاخص مناسبی برای سنجش عملکرد نظام مقابله با قاچاق نیست.
حرف آخر
با مرور کاملی که در این مطلب بر گزارش UNODC در سال ۲۰۲۴ انجام دادیم، درمییابیم که قاچاق انسان پس از همهگیری به جرمی چندلایه تبدیل شده است که کار اجباری، بهرهکشی جنسی، تکدیگری، ازدواج اجباری و ارتکاب اجباری جرم را با شبکههای جرایم سازمانیافته و اقتصاد دیجیتال پیوند میدهد. شکلهای ۱ تا ۲۰ نیز نشان میدهند که الگوهای قاچاق انسان در مناطق مختلف جهان تفاوتهای چشمگیری دارد.
بنابراین، مقابله مؤثر نیازمند تدوین و کاربرد راهبردهای متناسب با شرایط هر منطقه است: تمرکز بر کودکان و قاچاق داخلی در آفریقا، شناسایی کار اجباری در بازارهای کار، مقابله با بهرهکشی جنسی در مناطق مربوط و توجه ویژه به شبکههای چندجرمی و کلاهبرداری آنلاین در اروپا و شرق آسیا. در نهایت، شناخت آینده قاچاق انسان مستلزم ترکیب دادههای مربوط به قربانیان، مسیرهای جغرافیایی، بازار کار، شبکههای مجرمانه، جریانهای مالی و جرایم دیجیتال است.
منابع
https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/glotip.html
https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/glotip/2024/GLOTIP2024_Chapter_3.pdf
