Tag: خانواده

طی سال‌های اخیر پیشرفت قابل ملاحظه‌ای در زمینه پیشگیری مبتنی بر یافته های علمی در حوزه اعتیاد به دست آمده و مدل های جدیدی در عرصه پیشگیری مطرح شده است که می‌توان به مدل‌های مبتنی بر عوامل خطرساز و حفاظت کننده و تعامل میان آنها اشاره کرد. مهمترین جنبه مثبت این مدل‌ها در ارزش پیش‌بینی آنها است. به این معنا که هر چه کودکان و نوجوانان در معرض عوامل خطرساز زیادی قرار گیرند، احتمال تجربه مصرف مواد و سایر مشکلات مرتبط در آنها افزایش پیدا می‌کند.
در این میان خانواده به عنوان یک نظام طبیعی و اجتماعی که افراد خواسته یا ناخواسته به آن وابسته‌اند، اولین کانونی است که فرد در آن احساس امنیت می‌کند و مورد پذیرش و حمایت قرار می‌گیرد. ساخت و فضای خانواده نقش مهمی در عملکرد و رفتار افراد ایفا می‌کند. والدین از آن جهت اهمیت دارند که خانواده اولین منبع اجتماعی شدن محسوب می‌شود و همچنین عقاید والدین می‌تواند پیام‌های آموزشی برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد را تقویت کرده یا تضعیف کنند. والدین از این رو نیز مهم هستند که عقایدشان هنجارهای اجتماعی در مورد مصرف مواد و حمایت اجتماعی جهت آموزش برای برنامه‌های پیشگیری را تحت تاثیر قرار می‌دهد.
پژوهش‌ها در مورد عوامل خطرزا و محافظت کننده‌ی خانوادگی، روندی را نشان می‌دهد که برای طراحی برنامه‌های پیشگیری موثر، ضروری هستند. زمانی که شمار مشکلات خانوادگی یا عوامل خطرزا افزایش می‌یابند، احتمال بروز مشکلات رشدی کودک نیز به سرعت افزایش می‌یابند. به طور کلی، کودکان و نوجوانان توان ایستادگی در برابر فشار یک یا دو مشکل خانوادگی در زندگی را دارند؛ با این حال، هنگامی که به طور پیوسته مورد هجوم مشکلات خانوادگی قرار می‌گیرند، احتمال تبدیل آنها به افراد سوء مصرف کننده مواد افزایش می‌یابد.
بر اساس تجربیات، بیشتر عوامل خطرزای خانواده در خانواده‌های در معرض خطر جمع می‌شوند. کودکان فقیر باید با مشکلات بسیاری دست و پنجه نرم کنند، از جمله غیبت والدین به دلیل وجود والدین شاغل، یا پدرانی که به خاطر زندانی بودن در خانه حضور ندارند یا حتی اگر چنین نباشند از عهده‌ی پشتیبانی و تامین مالی خانواده برنمی‌آیند. دیگر مشکلات خانوادگی که از فقر سرچشمه می‌گیرند، عبارتند از: والدین یا سرپرستان تندخو و افسرده، نداشتن پول برای استفاده از امکانات اجتماعی یا تحصیلی و در موارد جدی‌تر، بی‌خانمانی، نداشتن غذا، لباس یا مراقبت‌های پزشکی، کشمکش والدین و فرزندان بر سر منابع ضروری ناکافی مانند پول و در موارد جدی‌تر فشار و استرس خانوادگی می‌تواند به دشمنی والدین، بی‌اعتنایی و سوء رفتار با کودک و رفتارهای جامعه‌ستیزی نوجوانان و افسردگی منجر شود.
طی سال‌های گذشته پژوهشگران عوامل خانوادگی متعددی را شناسایی کرده‌اند که می‌توانند به عنوان عامل خطرساز یا محافطت کننده مصرف مواد عمل کنند. در زیر برخی از این عوامل عبارتند از:

۱- مشکلات مربوط به مدیریت خانواده

مدیریت ضعیف خانواده، شامل فقدان انتظارات روشن درباره رفتار، عدم نظارت و کنترل والدین بر رفتار کودکان و تنبیه شدید و بی ثبات است. بر اساس یافته‌های پژوهشی میزان مصرف مواد و سایر رفتارهای پرخطر در نوجوانانی که والدینشان کنترل و نظارت کمتری بر آنان دارند، افزایش می‌یابد.
بر اساس نتایج مطالعات، دخالت بیش از حد یکی از والدین و دوری یا آسان‌گیری والد دیگر از مهمترین عوامل خطرساز مرتبط با مصرف مواد در نوجوانان است. الگوهای ارتباطی منفی مانند انتقاد، متهم کردن، فقدان تحسین و تمجید، وجود مرزهای ناهمخوان و مبهم برای رفتار و انتطارات غیرواقعی والدین از فرزندان از ویژگی‌های مشترک خانواده‌هایی است که نوجوانان شان به مصرف مواد می‌پردازند.
مهارت‌های انضباطی ناکارآمد، از جمله انضباط سهل‌گیرانه، ناهماهنگ یا سخت‌گیرانه، سطوح بالای تقویت منفی، کشمکش‌های والدین بر سر تربیت فرزند، شکست در وضع قوانین صریح و روشن و بروز پیامدهایی برای سوء مصرف مواد، توقعات والدین که برای سطح رشد کودک غیرواقعی می‌توانند باعث ایجاد سندرم شکست و احساس لیاقت پایین شوند.

۲- تعارضات و اختلافات خانوادگی

اختلاف دائمی و شدید بین والدین و مراقبان کودک، خطر سوء مصرف مواد را در کودکان افزایش می‌دهد. کودکانی که در خانواده‌های پرتعارض بزرگ می‌شوند در معرض خطر بزه‌کاری و مصرف مواد قرار دارند. کشمکش فراوان خانوادگی، اختلافات زناشویی و خشونت خانگی با ناسزاگویی و بددهنی فزاینده و سوء رفتار فیزیکی و جنسی مربوط است و می‌تواند به راه حل‌های ناکارآمد یا مهارت‌های کنترل خشم ضعیف، روندهای خانوادگی سرکوبگرانه، خشونت جوانان، همکاری با همسالان دارای شخصیت ضد اجتماعی و سوء مصرف مواد غیرقانونی منجر شود.

۳- نگرش‌ها و رفتارهای والدین درباره مواد

نگرش‌ها و رفتارهای والدین درباره مواد بر نگرش‌ها و رفتارهای کورکان تاثیر می‌گذارد. تایید مصرف خفیف الکل تحت نظارت والدین، خطر مصرف حشیش را افزایش می‌دهد. همچنین در خانواده‌هایی که والدین کودکان را درگیر رفتار مواد و الکل خود می‌کنند، برای مثال درخواست از کودک برای روشن کردن سیگار یا آوردن مشروب، احتمال اینکه بچه‌های آنان دچار سوء مصرف مواد باشند، زیاد است.

۴- پیوند عاطفی و تعهد اندک به خانواده

بر اساس نتایج مطالعات، فقدان نزدیکی عاطفی و عدم مشارکت والدین در فعالیت‌های فرزندان با آغاز مصرف مواد در نوجوانان مرتبط است. پیوند عاطفی با خانواده می‌تواند مانع درگیر شدن نوجوانان با مواد شود. دلبستگی عاطفی به خانواده به درونی‌سازی هنجارها و رفتارهای سنتی توسط کودک می‌انجامد که به نوبه خود باعث می‌شود نوجوانان کمتر با همسالان مصرف کننده مواد معاشرت نموده و در نتیجه کمتر در معرض خطر مصرف مواد قرار می‌گیرند.

 

بازنشر این مطلب صرفاً با ذکر منبع «کادراس» بلامانع است

مدیر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان گفت: خانواده بهترین کانون و محیط برای پیشگیری از مشکلات رفتاری از جمله سوء مصرف موادمخدر است.

موسسه کادراس در راستای اهداف پژوهشی خود، به منظور آگاهی رسانی موثر در مورد تاثیر مداخلات روانپزشکی و روانشناسی بر درمان اعتیاد، گفت‌وگوی مفصلی با آقای دکتر شریفی، روانپزشک و رئیس انجمن علمی هیپنوتیزم بالینی ایران انجام داده که بخش‌های این گفت‌وگو به صورت پیاپی در روزهای آینده منتشر خواهد شد. در ادامه به بخش اول این گفتگو خواهیم پرداخت.

به نظر شما ارائه خدمات روان‌درمانی و مشاوره درمانی در کاهش آمار عود اعتیاد در کشور برای افراد در حال درمان چقدر موثر است؟

دکتر علی شریفی: من اعتقاد دارم که در اکثریت قریب به اتفاق مبتلایان به سوء مصرف مواد، یک اشکال روانپزشکی (اضطراب، افسردگی، ترس اجتماعی، وسواس فکری،…) وجود دارد و فرد برای رهایی از رنج یک «بیماری واقعی» دست به دامان یک «درمان کاذب» می‌شود و به دلیل رفع موقت علائم بیماری عصبی‌اش و خاصیت اعتیادآوری مواد مخدر، در دام اعتیاد می‌افتد. بنابراین مهم است که بیماری واقعی شخص، تشخیص داده شود و مورد درمان قرار گیرد. حتی گاهی بیماری یک فرد دیگر خانواده که درمان نشده باعث فشار به اعصاب فرد در معرض اعتیاد می‌شود و برای رهایی از فشار عصبی، پای مواد مخدر به زندگی فرد باز می‌شود.
در جواب سوال شما می‌شود گفت که خدمات روان‌درمانی  و روانپزشکی می‌تواند در اکثریت معتادان باعث جلوگیری از عود اعتیاد شود، مگر در کسانی که وضعیت محیطی و خانوادگی‌شان مجدداً بیماری عصبی در فرد سابقاً معتاد ایجاد کند.

همین جا گلایه‌ای را که از رسانه ملی دارم، تکرار می‌کنم در فرهنگ‌سازی برای مراجعه به روانشناسان و روانپزشکان از طریق فیلم‌ها، سریال، … کم‌کاری شده است بلکه در زمان‌هایی دقیقاً نقض غرض شده است مثلاً استفاده مکرر از کلمه بسیار توهین‌آمیر «روانی» در بسیاری از برنامه‌های تولیده شده رسانه ملی باعث تشدید «انگ» بیماری روانپزشکی می‌شود و هزینه معنوی مراجعه به روان‌شناسان و روانپزشکان را افزایش می‌دهد، گویی همه ارگان‌های بدن انسان حق مریض شدن دارند ولی « مغز » ندارد.

دکتر علی شریفی، روانپزشک و رئیس انجمن علمی هیپنوتیزم بالینی ایران، در بخش دوم گفت‌و‌گو با موسسه کادراس در پاسخ به این سوال که چطور می‌توان مراکز درمان در ایران را از ارائه خدمات درمانی صرف پزشکی و جسمی به سوی درمان ذهنی و رفتاری سوق داد، گفت:

یک اشکال جدی که در سیستم مراکز ترک اعتیاد (سوء مصرف مواد) در ایران وجود دارد، همین « تک بعدی» نگاه کردن به موضوع و کم اهمیت شمردن وضعیت روانپزشکی فرد است، اینکه گمان کنیم با صرف « اصطلاحاً سم‌زدایی» یا « جایگزین یک مخدر ضعیف به‌جای مخدر قوی» (مثلاً متادون به جای هروئین) فرد معتاد را «درمان» کرده‌ایم اشتباه بزرگی است و همانطور که در سوال قبلی عرض شد، مهمترین مطلب، تشخیص «گرفتاری عصبی» شخص است که برای تخفیف علائم آن بیماری، شخص به دام اعتیاد افتاده است.

به نظرم باید هنگام دادن مجوز جهت تاسیس «مراکز ترک سوء مصرف مواد»، حضور روان‌شناس بالینی در کنار پزشک به عنوان شرط اساسی مدنظر قرار گیرد. (علت تاکید بر گرایش بالینی، توانایی روان‌شناس برای تشخیص اضطراب، افسردگی، وسواس، فوبی‌ها، …. است). به این ترتیب می‌توان همزمان با کارهای فیزیکی و مکانیکی ( مثل جایگزینی مواد کم ضررتر به جای مواد خطرناک ) اساس موضوع نیز درمان شود.

پیشنهاد دیگرم، حضور « مددکار اجتماعی» (Social Worker) در مراکز است که بتوانند به بهبود وضعیت محیطی بیمار ( از راه آگاهی دادن به خانواده و همکاران فرد ) کمک کنند تا احتمال عود اعتیاد کاهش یابد.

 

 

 

• مؤسسه هم اندیشی جهانی راه برتر (کادراس) با هدف ارائه چشم اندازی علمی به مخاطبین و تعمیق دیدگاه ها در باب موادمخدر در دامنه جغرافیایی ایران، منطقه و جهان و با توجه به تحولات جهانی در امر مبارزه با موادمخدر و همچنین وضعیت موجود سیاستگذاری در ایران، راهبرد «پیشگیری» را به عنوان راهبردی موثر و کارآمد در جهت پیشگیری از اعتیاد مورد توجه قرار داده است. به عبارت دیگر با اشباع شدن موضوع موادمخدر از سیاست‌های درمانی مبتنی بر انگاره‌های پزشکی و روانشناختی، جای خالی سیاست‌های پیشگیری مبتنی بر انگاره های علوم انسانی و مطالعات فرهنگی-اجتماعی بسیار احساس می شود. از این رو تلاش شده تا با نگاهی ویژه به موضوع پیشگیری، اهمیت گذار از پارادایم درمان به پیشگیری را با توجه به جدیدترین تحولات و تجارب جهانی در مرکز توجه قرار داد. از سوی دیگر، تأثیرات و ظرفیت های ادیان و مذاهب در امر پیشگیری و از اعتیاد و حتی درمان آن بسیار مورد توجه قرار گرفته است؛ به گونه ای که شناخت اشتراکات مذاهب در امر پیشگیری نیز می تواند به ارتقای هم فهمی پیروان ادیان متفاوت کمک کرده و در راستای صلح و گفتمان مشترک جوامع مدنی کشورهای مختلف نیز قرار گیرد. به بیان دیگر می توان چگالی و ظرفیت نمادها و معارف مذهبی را به استخدام پیشگیری از اعتیاد درآورد و این امر که هم راستا با سعادت بشری است، به مثابه نقطه عزیمتی برای هم فهمی بیشتر میان پیروان آنها قرار داد.

مطلب روز (شنبه ۳۱خرداد) :

مقدمه

نقش ادیان و آموزه های آنها در پیشگیری از اعتیاد به گونه ای است که فارغ از جهان بینی راهگشای آنها، بسیاری از اندیشمندان و فلاسفه نیز مذهب را به عنوان عامل مستحکمی در مقابل آسیب های اجتماعی مانند اعتیاد تلقی نموده اند. همچنین تجربیات جهانی در مسیر مبارزه با مواد و پیشگیری از اعتیاد، نشان از آن دارند که همزمان با تلاش های نظامی و انتظامی و به طور کلی اقدامات حوزه مقابله با عرضه با این پدیده فراگیر، نیاز به عواملی تاثیرگذار مانند مذهب است تا بتوان با ارائه آموزش های موثر و کارآمد در حوزه پیشگیری از قدرت مذهب به عنوان عاملی بازدارنده در گرایش به اعتیاد استفاده کرد. در این مسیر نیاز است تا نگاهی متفاوت و اجمالی به رویکردها، برداشت‌ها و راهکارهای مذاهب به ویژه اسلام، مسیحیت و یهودیت در قبال اعتیاد داشته باشیم تا تاثیرات و ظرفیت های این ادیان در امر پیشگیری از اعتیاد نمایان شود. به طور کلی ادیان آسمانی مانند اسلام، مسیحیت و یهودیت اعتیاد و مصرف انواع مواد را برای سلامت روحی و جسمی فرد مصرف کننده مضر و از آنجا که پیامدهای رفتار او بر جامعه مشهود است، آن را نکوهیده اند.

 

اسلام، مسیحیت، یهودیت و اعتیاد

تردیدی نیست که امروزه پدیده کشت، مصرف و قاچاق مواد مخدر یکی از معضلات بزرگ جامعه بشری به شمار می رود. این بلای خانمان سوز و کابوس مرگ، اکثر جوامع از جمله جوامع اسلامی را در بر گرفته و نسل جوان در رده های سنی مختلف را تهدید می کند. با توجه به هشدارها و اطلاع رسانی نهادهای ذیربط در این زمینه، گروه ها و افراد جامعه تردیدی ندارند که حل این مشکل اجتماعی به مبارزه مستمر و همه جانبه نظامی، سیاسی و بخصوص فرهنگی و اجتماعی نیازمند است. از همه مهم تر، فعالیت فرهنگی، در ابعاد مختلف اعتقادی، فکری، هنری و تبلیغی لازم دارد.

بنابراین، تقابل فرهنگی با معضل مواد مخدّر، توجه به ویژگی های فرهنگی هر جامعه بالاخص در بُعد عقاید دینی است. جوامع اسلامی به دلیل مذهبی بودن، از عوارض بیماری های انگلی و «کرم کدو» و «میکروب تریشین» که مولود مصرف گوشت خوک می باشد، به دورند. اگر مبلّغان دینی و منادیان مذهبی به منظور ادای یک وظیفه شرعی در ایام تبلیغی با سوز و گداز خطرات مواد مخدّر را برای مردم به ویژه جوانان بیان نمایند و پی آمدهای مادی و معنوی آن را گوشزد نمایند، بی شک می توانند جلو گسترش آن را بگیرند و بسیاری از جوانان را از شر آن حفظ نمایند.

مذمت و حرمتِ «فساد» و «سکر و مستی» که در قرآن و کلمات پیامبر (ص) و معصومان – علیهم السلام – آمده، از جمله دلایلِ حرمت مواد مخدّر است؛ چنان که برخی از مراجع، فساد اجتماعی مواد مخدّر را دلیل حرمت مضاعف آن گرفته اند و قاچاقچیان را از مصادیق بارز مفسدان فی الارض و نابود کنندگان حرث و نسل شمرده اند که اعدام آنها ضرورت دارد، چرا که اخلاق افراد جامعه را به فساد می کشانند و معتادان هم مجری نقشه های آنها می باشند و در انتشار فساد اجتماعی و بدبختی خانواده، نقش اساسی دارند.

همچنین، مسیحیت نسبت به ادیان آسمانی دیگر در قبال اعتیاد لحنی ارشادی و توصیه ای دارد، اگرچه لفظ اعتیاد عموماً اتکای فرد به یک ماده یا عادت، به صورت فیزیکی و یا روانی را توصیف می کند و رایج ترین کاربردِ آن عبارت از سوء مصرف الکل و مواد مخدر / محرک است، اما بسیاری این مفهوم را برای توصیف تمرکز ناسالم بر طیف وسیعی از کارها و اقدامات از غذاها گرفته تا بازی های کامپیوتری نیز توسعه می دهند. در ارتباط با این موضوع که آموزه های مسیحیت در قبال اعتیاد چه آورده ای دارند؟

می توان در این زمینه چند دسته توصیه و احکام را از یکدیگر متمایز کرد. برای نمونه رهبران کلیسا نمی توانند اقدام به مصرف میزان زیادی مشروب کنند و در واقع «میگسار» باشند (رساله اول پولس به تیمائوس ۳:۳، نامه به تیتوس ۱:۷) همچنین انجیل طهارت نفس و از بی بند و باری جنسی را نیز به رهروان این مذهب توصیه کرده و بر ماهیت اعتیاد آور گناهان جنسی تأکید می کند (نامه به قرنتیان ۶: ۱۸).

دومین توصیه ای که در این باره می توان در کتاب مقدس یافت به چگونگی کمک در قبال انواع اعتیاد می پردازد. البته به زعم کتاب مقدس این کمک نهایتاً از سوی باری تعالی سرچشمه می گیرد، چندان که ما عادت های قدیمی را با عادت های جدیدتر جایگزین می کنیم. در رساله به کولسیان ۳:۸-۱۰ اینچنین آمده است: «حالا باید همه آنها را از خود دور کنی: خشم، غضب، کین توزی، سرزنش و سخنان ناخوشایندی که از زبان شما بیرون می آید. به یکدیگر دروغ نگویید، تا ببینید چگونه خودِ قدیمیتان به همراه عادات مألوفش را چگونه کنار گذاشته و در پرتو معارف الهی انسان دیگری می شوید.»

سومین توصیه به این موضوع اختصاص دارد که دیگر افراد در ارتباط با اعتیاد چه کمکی می توانند بکنند. در رساله به غلاطیان اینچنین آورده شده که «ای برادران اگر کسی گرفتار خطایی شود، شما که روحانی هستید باید او را با توصیه به روح تواضع اصلاح کنید و خود را همواره بیازمایید که ممکن است شما نیز به این تجربه درافتید و متحمل بار گرانی شوید، پس بهتر است شریعت مسیح را اجرا کنید.»

در اصول مذهبی یهودیت آمده است، گرایش به مواد مخدر و اعتیاد، آگاهی و شناخت ما از خداوند را نابود و ترس از او که در قلب هر یهودی عمیقاً وجود دارد را از بین می برد. به اعتقاد آنها اعتیاد، انتهای زنجیره وابستگی است. راه اصلاح تجربیات، گرایش ها و افکار اعتیادآور بر اساس تعالیم یهودیت این است که دانشمان از خداوند به قلب هایمان منتقل شود. هدف، خلق آگاهی دائم و مستمر از خداوند است. محتوای این آگاهی با تفکر و رفتار اعتیادآور ناسازگار است. وابستگی و اعتیاد می گوید: من نیاز دارم، من می خواهم، من نمی توانم با این موضوع کنار بیایم؛ در حالی که بهبودی و روحیه مذهبی می گوید: من در محضر خداوند هستم، من هستم تا اراده و خواست خداوند را انجام دهم، کاری را انجام دهم که از توان من خارج است اما خداوند می تواند.[۱]

با بررسی دیدگاه اسلام، مسیحیت و یهودیت نسبت به اعتیاد می‌توان مذهب را به عنوان یکی از کلیدهای اصلی و ستونی مهم در پیشبرد برنامه های پیشگیرانه از اعتیاد که امروزه در بسیاری از کشورها در حال اجراست مورد توجه قرار داد. حتی در ایران نیز امروزه راهبرد پیشگیری از اعتیاد با آموزش و آگاه سازی اقشار آسیب پذیر و در معرض خطر نیز بسیار مورد توجه قرار گرفته است؛ در واقع آنچه باعث می شود فردی به سوی مصرف مواد و اعتیاد کشیده شود، اختلال در دو موضوع مهم است، نخست، اختلال در قدرت اراده و دوم، اختلال در رشد اخلاقی و شخصیتی و یا رشد رفتارها و تفکرات اعتیادآور؛ بسیاری از پژوهشگران و صاحبنظران حوزه اعتیاد معتقدند، رهایی و درمان اعتیاد در گروه درمان و کنترل این دو اختلال در فرد معتاد است و تا زمانی که اختلال در اراده و به ویژه تفکر و رفتار اعتیاد آور فرد کنترل و اصلاح نشود، سایر روش های درمانی نمی توانند موثر باشند.

 

ظرفیت ادیان در پیشبرد برنامه های پیشگیرانه

ظرفیت‌های مذاهب در پیشگیری از اعتیاد امروزه در بسیاری از طرح ها و برنامه ها مورد تاکید ویژه قرار گرفته است. یافته های پژوهشی نشان می دهند مذهب و نهادهای مذهبی می توانند در پیشگیری از مصرف مواد از طریق برقراری یک نظم اخلاقی نقش به‌سزایی داشته باشند. تجربه نشان داده حضور در نهادهای مذهبی و آشنایی و اعتقاد به اصول مذهبی، قواعد خاص اخلاقی را به منظور کنترل خویشتن و خودسازی در اختیار فرد قرار می دهد  و به تسهیل تجربه معنوی در او کمک می کنند. تجربه معنوی می تواند تعهدات اخلاقی را تحکیم بخشد که این نیز به نوبه خود مانع از گرایش به مصرف مواد و الکل می شود. با توجه به این امر امروزه در برنامه های پیشگیری از اعتیاد میان کشورهایی که موفق در این حوزه بوده اند، مشاهد می شود، یکی از محورهای مهم برنامه های پیشگیرانه از اعتیاد به ویژه در نوجوانان و جوانان تقویت باورهای دینی و استفاده از نقش محافظتی دین در آموزش برنامه های پیشگیرانه از مصرف مواد مخصوصا در خانواده و مراکز آموزشی است. با توجه به این دیدگاه اسلام و آموزه های پررهرو آن از چنان قابلیتی برخوردار است که می تواند به متولیان امر در تهیه برنامه جامع پیشگیری از اعتیاد بسیار کمک کند.

خانواده از منظر اسلام اولین و مهمترین گروه انسانی است که تاثیر زیادی بر شکل‌گیری شخصیت، میزان و درجه جامعه‌پذیری  و نهادینه شدن هنجارهای اجتماعی و در نتیجه رفتارهای آتی آنها دارد. این که خانواده داراى چه ویژگى هاى اخلاقى باشد و چه میزان به ارزش ها و هنجارهای اخلاقى اهمیت دهد و آنها را درمیان فرزندان حاکم کند، روابط بین اعضاى خانواده چگونه باشد  و این هنجارها آن را به درستى اِعمال کنند، مى تواند اعضاى خانواده را در برابر انواع انحرافات از جمله «اعتیاد» بیمه کرده یا زمینه را براى حرکت در مسیر انحراف فراهم نماید. از سوی دیگر می توانیم سطح تحلیل خود را از خانواده به گروه اجتماعی نیز تسرّی دهیم؛ در این معنا می توان گفت اگر رشد اخلاقی و هنجاری فرد در سطح خانواده از استانداردهای مطلوبی برخوردار باشد، فرد در سطح گروه اجتماعی نظیر گروه های همسال نیز می تواند از پذیرش همگانی برخوردار گردد. ارتباط فرد و گروه همسال ارتباطی متقابل و تعاملی است. در واقع فرد براى این که مقبول جمع دوستان و همسالانش باشد و با آن ها ارتباط و معاشرت داشته باشد، ناگزیر است هنجارها و ارزش هاى آن ها را بپذیرد. در غیر این صورت، از آن جمع مطرود مى شود. از این رو، به شدت متأثر از آن گروه مى گردد، تا حدّى که اگر بنا باشد در رفتار فرد تغییرى ایجاد شود یا باید هنجارها و ارزش هاى آن جمع را تغییر داد یا ارتباط فرد را با آن گروه قطع کرد. تأثیر گروه همسالان، همفکران و همکاران و دوستان در رشد شخصیت افراد کم تر از تأثیر خانواده نیست؛ چرا که در مرحله بعد از محیط خانواده، منحصراً زیر نفوذ این گروه قرار مى گیرد. بدین روى، اگر فردى با گروهى از معتادان رابطه برقرار کند و با آن ها دوست شود، به تدریج تحت تأثیر رفتار آن ها قرار مى گیرد و معتاد مى شود، چون از سویى، ملاک پذیرش و قبول فرد توسط یک گروه و جمع، پذیرفتن ارزش ها و هنجارهای آن هاست و از سوى دیگر، معتادان هم علاقه مندند که مواد مخدّر را به طور دسته جمعى استعمال کنند که هم در موقع استعمال مصاحبتى داشته باشند و هم از شدت فشار سرزنش اجتماع بر خود بکاهند. از این رو، معتادان علاقه مندند که دوستان و همسالان خود را به جرگه اعتیادشان بکشانند. در این صورت، اگر نوجوانى از تعلیم و تربیت مقدّماتى و صحیح خانوادگى محروم باشد و در محیط اعتیاد زندگى کرده و با دوستان معتاد نیز سر و کار داشته باشد، احتمال این که معتاد شود زیاد است.

در کنار اسلام، از منظر یهودیت کلید پیشگیری و بهبودی از اعتیاد تسلط بر خود با ایجاد یک مجموعه نیرومند از واکنش های ما به استرس است که می تواند شرایطی فراهم کند که موجب رهایی از تفکر و رفتار اعتیادآور شود. در این میان مراقب روحانی می تواند نقش مهمی در بهبودی فرد و آموزش رفتارهای پیشگیری از اعتیاد داشته باشد. او با آموزش های دینی و مذهبی می تواند شناخت فرد از خدا را تقویت کرده و آگاهی و ارتباط مستمر با خداوند را تقویت و فرد را در برابر گرایش به اعتیاد بیمه کند.

 

نتیجه‌گیری

در نهایت، باید تاکید کرد فقدان نگاهی متفاوت و بر اساس نیازهای روز به ظرفیت ادیان و مذاهب به ویژه در حوزه آسیب های اجتماعی نقطه اغفال برنامه های پیشگیرانه از اعتیاد است؛ چرا که مذهب و نهادهای مذهبی می توانند از طریق برقراری یک نظم اخلاقی قوی در پیشگیری از اعتیاد و حتی درمان آن موثر واقع شوند. مذهب به عنوان یکی از منابع معنادهی به زندگی به فرد اجازه می دهد که جهان اطراف خود را شناخته و بر آن اساس به زندگی خود معنا و سپس عمل و رفتار مبتنی بر اهداف انتخاب شده خود را شکل دهد. به نظر می رسد این مؤلفه های معنادهی متاثر از مذهب شامل باورها، وابستگی ها، انتظارها و اهدافی است که به عنوان نقطه مرکزی هیجان ها  و اعمال فرد عمل می کنند؛ بنابراین اگر فردی دارای سطح دینداری بالایی باشد، معنایی که به خود و جهان اطرافش می دهد توام با احساس ارزشمندی و  هدفمندی است و احتمال کمتری وجود دارد که به اقداماتی نظیر مصرف مواد دست زند که به احساس ارزشمند بودنش آسیب برساند یا آنکه مانع از رسیدن به اهدافش شود؛ در نتیجه مذهب به واسطه نقش مقابله ای در برابر فشارهای روانی می تواند در پبیشگیری از اعتیاد موثر باشد.

 

پی‌نوشت‌ها:

[۱] https://www.myjewishlearning.com/article/treating-addiction-with-jewish-values

 

مقالات مرتبط:

• مسائل اعتقادی
• پیشگیری

 

بازنشر این مطلب صرفاً با ذکر منبع و لینک «کادراس» بلامانع است.

رییس پلیس آگاهی فرماندهی انتظامی استان زنجان گفت: قتل جوان ماهنشانی از سوی پدر خانواده صورت گرفته است.

موانع فرهنگی و اجتماعی و نقش های «سنتی» زنان و طرد اجتماعی سنگین در صورت مصرف مواد توسط خانواده و جامعه عوامل مهمی هستند که هم در شروع اعتیاد زنان و هم درمان و بهبودی آن باید مورد توجه قرار گیرد. اما نکته مهم در مورد زنانی است که اعتیاد خود را در نتیجه اعتیاد همسر، پدر، برادر و غیره.. تجربه کرده‌اند آن است که این زنان بیشتر قربانی شرایط زندگی خود بوده‌اند تا به صورت آگاهانه مصرف مواد را شروع کرده باشند.  زنانی که کار نمی کنند یا درآمد ناکافی دارند ، معمولا وابستگی شدیدی به همسران خود دارند و در این شرایط اعتیاد همسر می‌تواند زنگ خطر جدی برای آنان باشد. علاوه بر این شهرنشینی و صنعتی شدن از عواملی است که همزمان با ورود زنان به محیط‌های کاری، اجتماعی و اقتصادی تمایل به مصرف مواد را بیشتر کرده است. با این حال ، با شکستن موانع جنسیتی در بسیاری از کشورها و گسترش خدمات آموزشی و مهارتی در حوزه پیشگیری از اعتیاد و درمان آن و بهبود دسترسی زنان به امکانات بیشتر می‌توان امیدوار به درمان زنان معتاد بود.

 زنان به عنوان عضو مهم بنیان خانواده و به طور کلی در جامعه باید آموزش‌های صحیح و مهارت‌های زندگی را فرا بگیرند، اگر آموزش‌ها در مسیری باشد که منجر به توانمندسازی زنان و آگاهی آنها هنگام مواجهه با مشکلات و سختی‌های زندگی باشد در آن صورت می‌توان امیدوار بود بخش مهمی از آسیب‌های اجتماعی مانند اعتیاد کنترل شود. در واقع اعتیاد زنان ریشه در بسترهای خانوادگی دارد؛ به گونه‌ای که بر اساس مطالعات انجام شده اغلب زنان معتاد مجرد درگیر خانواده‌های معتاد بوده‌اند، یعنی یا پدر و  برادر معتاد داشته‌اند  و اکثر زنان معتاد متاهل توسط همسرانشان معتاد شده‌اند. زنان بسیاری وجود دارند که تمام تلاش خود را برای درمان شوهر معتاد خود صرف کرده‌اند ولی در نهایت به دلیل مشکلات متعدد خود نیز معتاد شده‌اند.

اکثریت مطالعات نقش شرکای زندگی زنان در شروع مصرف مواد و پس از درمان را بسیار برجسته می‌دانند. زنان دارای همسران معتاد دارای علائم و نشانه های روانپزشکی مانند، شخصیت ضداجتماعی، افسردگی، استرس و علائم مرتبط با خشونت هستند. در نهایت دو عامل اختلال خوردن و نوشیدن به طور غیرمستقیم در گرایش زنان به اعتیاد مطرح می شود. اختلال‌های خوردن مانند پرخوری یا بی‌اشتهایی در نتیجه درونی شدن شخصیت اعتیادآور مانند احساس ناسازگاری، شخصیت ضداجتماعی، عدم اعتماد به نفس و اطمینان به دیگران و… اگر به اعتیاد منجر نشود، می‎‌تواند اختلال های اعتیادآور مربوط به پرخوری، قمار، بازی‌های یارانه‌‌ای و اینترنت را به وجود آورد.

اثرات بلند مدت سوء‌مصرف مواد در زنان برای خانواده و جامعه بسیاری از محققان را بر آن داشته تا به دنبال بررسی علل گرایش زنان به سوء مصرف مواد باشد. در این میان عوامل خطر مانند مشکلات مرتبط با اضافه وزن، گرایش جنسی، سابقه سوء مصرف، خشونت شریک زندگی و اختلال شناختی باعث شده تا نقش خانواده به عنوان عامل مهمی در توسعه و پیشگیری شرایط اعتیادساز برجسته شود. بررسی مشکلات مرتبط با اعتیاد زنان و خانواده آنها، با دو عامل مهم روبروست.

وجود یک خانواده معتاد که در آن ثبات عاطفی و روانی وجود ندارد، یکی از عوامل مهمی است که می‌تواند به اعتیاد زنان منجر شود. مکانیزم این اثر شامل فرایند ژنتیکی و محیطی است. بر اساس تحقیقات کودکان دارای والدین معتاد به طور ژنتیکی در معرض خطر ابتلاء به آلرژی و مصرف مواد قرار دارند. به عنوان مثال سیگار کشیدن مادر نسبت به پدر فاکتور اصلی گرایش زنان به سیگار است. همچنین افراد معتادی که دارای سابقه خانوادگی هستند، وابستگی‌شان به مصرف مواد بیشتر  و مشکلات روان‌شناختی پیچیده تر دارند.

چهار فرایند استرس، افسردگی، تروما (ضربه روحی) و محرومیت از مهمترین عوامل شروع اعتیاد در زنان است. این چهار فرایند سیستماتیک می‌توانند مسئول اعتیاد یا مشکلات روان‌شناختی باشد که منجر به اعتیاد اعضای خانواده و زنان شود. به عنوان مثال اختلافات خانوادگی  و جدایی از متغییرهایی است که در خانواده‌های ناکارآمد می‌تواند به اعتیاد منتهی شود. به توجه به نظریه‌های رفتاری بعضی از این مکانیسم ها می تواند به دلیل یادگیری مشاهدات در یک خانواده باشد. تحقیقات نشان می‌دهد افرادی که در آینده به سوء مصرف سیگار و مواد روی می‌آورند، اغلب اختلال‌های خانوادگی مانند از دست دادن، ضعف، اختلاف و جدایی والدین تا قبل از یازده سالگی را تجربه کرده‌اند. همچنین مشخص شده اثر اختلافات خانوادگی در ابتلاء زنان به اعتیاد بیشتر از مردان است.

همچنین والدین باید مهارت‌های زندگی اجتماعی را مانند آموزش «نه گفتن»، اعتماد به نفس، سازگاری محیطی، انتخاب دوستان و… را آموزش دهند و همین امر نقش مهمی در ایجاد و محافظت از خطر ابتلاء به اعتیاد بر عهده دارد. سردی روابط والدین و جدایی والدین دو عامل بسیار مهم در ارتباط با مصرف مواد است. سردی و جدایی والدین به عنوان آسیبی اجتماعی، آثار روانی نامطلوبی بر روی زوجین و فرزندانشان می‌گذارد.

بر اساس اطلاعات موجود، مصرف انواع مواد توسط زنان، مشکلات و پیامدهای خاصی را به دنبال دارد که برخی از آنها برای هر دو جنس مشترک و برخی اختصاص به زنان دارد. تقریباً اختلال در تمام حوزه‌های زندگی به عنوان یک نتیجه همبسته از مصرف مواد و مشکلات روانی، اجتماعی و اقتصادی ذکر می‌شود. همچنین کیفیت زندگی یکی از شاخص‌های مهم سلامت روان است که در زنان مبتلاء به اعتیاد حکایت از ناکافی بودن این شاخص دارد. از این رو فرزندان زنان معتاد  و به طور کلی خانواده معتاد در معرض خطر بدرفتاری و توسعه مشکلات هنجاری و روانی مربوط به اعتیاد والدین خود قرار دارند. امروزه نقش مهم زنان در خانواده و جامعه روشن است، خانواده به عنوان اولین نهاد جامعه‌پذیری که فرد در آن متولد و رشد می‌یابد نقش مهمی در امر آموزش و پرورش فرد دارد.

پژوهش‌ها نشان می دهد که تعداد قابل توجهی از زنان بعد از طلاق نسبت به آینده ناامید بوده و احساس اضطراب، دلتنگی و اندوه می‌کنند. در اغلب خانواده‌های طلاق، فرزندان به ویژه دختران، از منزل و مدرسه فرار می‌کنند و ضمن جذب باندهای انحراف، به ارتکاب جرائم مختلف از جمله اعتیاد روی می‌آورند. طلاق و جدایی از همسر همچنین اثرات سوء و ناگواری به ویژه برای زن بر جای می‌گذارد؛ به گونه‌ای که ممکن است به اعتیاد روی آورد. اعتیاد مادر خانواده به مواد ، علاوه بر آسیب‌های جسمی و روانی که برای خود مادر در پی دارد، موجب تزلزل نظام خانوادگی و عدم انجام وظایف مادری و همسری از سوی او می‌شود. اغلب فرد معتاد بی‌عاطفه، خودخواه و دارای شخصیت نامتعادل و ناموزون است. این خصوصیات برای یک زن که نقش مادر در خانواده را برعهده دارد سازگار نیست. زن معتاد به خاطر وابستگی که به مواد مخدر پیدا می‌کند، اولویت‌هایش تغییر یافته و به جای توجه به تربیت فرزندان و تحکیم نظام و چهارچوب خانواده، هر لحظه به تهیه مواد مخدر و مصرف آن می‌اندیشد و دیگر جایی برای تدبیر امور خانواده و سامان‌دهی به آن به عنوان مدیر داخلی خانه باقی نمی‌گذارد.

 

بازنشر این مطلب صرفاً با ذکر منبع «کادراس» بلامانع است.

همانطور که کرونا ویروس به سرعت در کارها و زندگی روزمره همه ما تاثیر گذاشته و پروتکل‌های بهداشت فردی  و اجتماعی برای پیشگیری از شیوع آن توصیه شده است، اما نمی‌توان آن را به معنای انزوا  و تنهایی امروز زندگی انسان‌ها دانست. همه این موارد تاکید بر این موضوع دارد که با شیوع کرونا ممکن است افرادی که در مسیر بهبودی از اختلال سوء مصرف قرار داشتند، اکنون با رعایت فاصله و در خانه ماندن احساس  انزوا و تنهایی کنند درست احساسی که فرد با شروع اعتیاد خود و حتی طرد و انزوایی که یک فرد معتاد تجربه کرده بود، در این شرایط فرد معتاد،  دوستان و خانواده خود را به عنوان غریبه و حتی دشمن می‌پندارد. اما مسیر بهبودی وقتی فراهم می‌شود که انزوا و تنهایی او شکسته و وارد جامعه  و زندگی گذشته خود شود.

اکنون که با همه‌گیری کرونا ویروس رعایت فاصله اجتماعی و در خانه ماندن تشویق شده و حتی در برخی کشورها اجباری است، چالش جدی برای افراد دارای اختلالات سوء مصرف است که در دوران بهبودی و درمان به سر می‌برند. اولین واکنش این افراد به دنبال قطع روابط اجتماعی‌شان، استرس است. درسته رعایت فاصله اجتماعی ضروری است اما لازم نیست به معنای انزوا باشد، بلکه باید برای عبور از این شرایط مسیر بهبودی نیز انتخاب شود تا فرد در حال درمان اعتیاد مانند گذشته بتواند ارتباطات خود را داشته باشد و در این شرایط بازگشت دوباره دوستان و خانواده فرد در حال بهبودی و درمان می‌تواند کمک بسیاری به او کند؛ به گونه‌ای که فرد احساس کند به زندگی گدشته خود پیش از مصرف مواد بازگشته است.