اعتیاد به مواد چیست و چه زمانی رخ میدهد؟
اعتیاد به مواد نوعی عارضه و بیماری پیچیده و مزمن است که برای مغز روی میدهد و فرد را با گرایش شدید به مصرف آن ماده، به سوی رفتارها و حرکات غیرارادی و گاه غیرقابلکنترل میبرد. افراد مبتلا به اعتیاد به مواد با وجود تجربه عواقب شدید، به جستوجو و مصرف ادامه میدهند.
ویژگیهای اعتیاد
طبق گزارش انجمن اعتیاد پزشکی آمریکا (ASAM)، اعتیاد بر اساس معیارهای زیر تشخیص داده می شود:
- ناتوانی فرد از ترک مواد یا داشتن تجربه شیرین از آن (مانند قمار، رابطه جنسی یا پرخوری)؛
- اختلال در کنترل رفتار؛
- گرایش شدید به مصرف مواد؛
- شناخت ناکافی از مشکلات مهم خود در رابطه با رفتار و روابط بین فردی؛
- بروز واکنشهای عاطفی ناکارآمد.
اگرچه پنج ویژگی فوق در بیشتر موارد اعتیاد وجود دارد، اما انجمن اعتیاد آمریکا معتقد است نمیتوان بر اساس آنها اعتیاد را بهطور دقیق و قطعی تشخیص داد؛ تشخیص اعتیاد به ارزیابی یک متخصص مجاز نیاز دارد.
علائم و جلوههای رفتاری اعتیاد
معمولا نزدیکان و اعضای خانواده به دلیل مشاهده رفتارهای جدید با فرد مبتلا به اعتیاد به مشکل وناسازگاری برمیخورند. رفتارهای مرتبط با اختلال فرد معتاد شامل موارد زیر است:
- تکرار بیش از حد مصرف مواد با وجود تلاش برای کنترل مصرف آن؛
- افزایش زمان مصرف یا طولانی شدن دوره بهبودی از عوارض مصرف مواد؛
- مصرف مداوم با وجود مشکلات فراوان؛
- عدم تمرکز بر لذت ناشی ازاعتیاد؛
- ناتوانی از انجام اقدامات مؤثر برای رفع مشکلات.
اعتیاد چگونه آغاز میشود؟
دلیل اینکه افراد در اولین قدم دچار اعتیاد به مواد میشوند این است که به دنبال نشاط و سرخوشی و یا به دنبال التیام و تسکین حالت روحی خود از جمله بیقراری-ناراحتی، نارضایتی، اضطراب یا خستگیاند.
حالت سرخوشی فرآیندی است ناشی از افزایش دوپامین در مدارهای سیستم پاداش مغز. اما پس از این تجربه، یک واکنش (حرکت ارتجاعی) از مواد شیمیایی عصبی وجود دارد که منجر به کاهش عمل پاداش مغز و رسیدن آن به پایینتر از میزان طبیعی می گردد. زمانی که فعالیت اعتیادآور تکرار میشود، دیگر میزان سرخوشی یا آرامش (التیام) اولیه به دست نمی آید. به زبان ساده، فرد هرگز آن حالت سرخوشیای را که بار اول به دست آورد تجربه نمیکند.
ضمنا بدن فرد معتاد دچار تحمل یا مقاومت نسبت به مواد میشود. بنابراین، برای رسیدن به سرخوشی اولیه باید مواد بیشتری مصرف کند. اینگونه است که فرد به جای بازگشت به حالت طبیعی، به وضعیت بیقراری، کسالت و ملامت عمیقتری فرو میرود.
هنگامی که فرد معتاد می شود، میزان مصرف مواد، یا تکرار رفتارهای اعتیاد آور خود را افزایش می دهد تا به همان سرخوشی سابق بازگردد. از آن جایی که مدار سیستم پاداش مغز به چرخه نشاط و ترک ناشی از مصرف مواد واکنش نشان می دهد فرد به تجربه عمیق تری دست خواهد یافت.
چه زمانی لذت جویی، آسیب محسوب می شود؟
بر اساس گزارش انجمن اعتیاد پزشکی آمریکا (ASAM)، در این موارد لذت جویی نوعی آسیب محسوب می شود:
- لذت جویی اجباری یا تکانشی (بی اراده و بدون تفکر) باشد.
- عمل لذت بخش متوقف گردد.
- لذت جویی دیگر آرامش و التیام ندهد.
فرد معتاد با وجود نیت به پرهیز از مصرف، خود را مجبور به تکرار رفتارهایی می کند که دیگر هیچ لذتی ندارد، و سعی در رهایی از وضعیت بیماری خود دارد اما هیچ کمکی به وی نمی کند.
طبق انجمن اعتیاد پزشکی آمریکا (ASAM)، در این موضوع اعتیاد به تنهایی یک عمل انتخابی نیست. در نتیجه، حالت اعتیاد یک وضعیت فلاکت بار برای فرد معتاد و اطرافیان وی خواهد بود.
ناتوانی در پرهیز از مصرف مواد
تحقیقات نشان می دهد که مصرف بلندمدت مواد منجر به نوعی تغییر شیمیایی در مغز فرد معتاد میشود که سیستم پاداش مغز را تغییر میدهد. بنابراین، با وجود بروز عواقب منفی، فرد باز هم به جستوجوی مواد برمیآید. در این حالت اعتیاد، مصرف بدون لذت با وجود پیامدهای منفی ادامه می یابد. متخصصان اعتیاد به به این وضعیت، پیگیری سیستم پاداش مغز میگویند که در نتیجه تغییرات شیمیایی در مدار پاداش مغز روی میدهد.
بیماری شدید و بازگشت اولیه به آن
در بسیاری از معتادان، اعتیاد می تواند به یک بیماری مزمن و شدید تبدیل شود، یعنی فرد به بیماری باز گردد یا همزمان درگیر سایر بیماریها مانند دیابت، آسم، فشار خون شود، بهویژه زمانی که بیماران موفق به درمان بیماری خود نشوند. این بازگشت به بیماری می تواند حتی پس از دوره طولانی مدت ترک مصرف مواد نیز رخ دهد. زمانی که فرد معتاد، مجدداً برای بهبود بیماری خود تلاش هایی می کند، ممکن است در معرض خطر بازگشت به بیماری دیگری قرار گیرد. انجمن اعتیاد پزشکی آمریکا خاطر نشان میکند که بدون درمان یا انجام فعالیت های بهبودی (ریکاوری)، اعتیاد پیشرفت می کند و ممکن است به ناتوانی یا مرگ زودرس و نابههنگام منجر شود.
منابع
https://www.verywellmind.com/what-is-drug-addiction-63029
The Definition of Addiction (Long Version). American Society of Addiction Medicine
Frequently Asked Questions. National Institute on Drug Abuse.
[1] the American Society of Addiction Medicine
