قانونیسازی کانابیس در جهان و جدیدترین چالشها
قانونیسازی کانابیس در جهان با حمایت سازمانهای بینالمللی و کارتلهای بزرگ تجاری شاید بزرگترین چالش مخدری دولتها در قرن بیستویکم باشد. در جریان شصت و سومین کمیسیون مواد مخدر سازمان ملل متحد با رای 27 کشور حاضر در جلسه، کانابیس و مشتقات آن از پیوست چهارم جدول مخدرهای «خطرناک» کنوانسیون 1961 سازمان ملل خارج شد و به جدول مواد «کم خطر» اضافه شد.
هماکنون نزدیک به 200 میلیون نفر در سراسر جهان مصرفکننده این مادهاند. قرار دادن این ماده در لیست «مواد کمخطر» سبب شده است کشورهای بیشتری همچون آلمان، ژاپن، تایلند، مراکش و … در صف «عادی سازی» و «قانونی کردن» تولید، توزیع و مصرف کانابیس قرار بگیرند.
هشدارها، گزارشها و تناقضها
دفتر مبارزه با مواد و جرم سازمان ملل در گزارش سالانه خود در سال 2019- 2020 نسبت به افزایش تعداد مصرفکنندگان، افزایش خلوص THC موجود در کانابیس و در نهایت سیر صعودی عوارض ناشی از مصرف کانابیس بهویژه در میان نسل جوان و دختران هشدار دهد. با وجود انتشار چنین گزارشی اما به نظر میرسد اراده نهادهای بینالمللی و دولتهای حوزه یوروآتلانتیک بر تداوم روند قانونیسازی کانابیس در جهان تاکید دارد.
مهمترین اقدام در روند «عادی سازی» کانابیس و قبحزدایی از این ماده مخدر توسط سازمان بهداشت جهانی صورت گرفته است. این نهاد بینالمللی در گزارشهای مختلف خود بر این موضوع تاکید کرده است که مصرف کانابیس برخلاف سایر مواد، عوارض کمتر و «اعتیادآوری» بسیار پایینتری دارد. این در حالی است که آزمایشهای مستقل در نقاط مختلف جهان نتایج متفاوتی را نشان میدهد. به عنوان مثال، نتایج دو تحقیق همزمان نشان میدهد که میزان مصرف کانابیس رابطه مستقیمی با میل به خودکشی یا ابتلا به بیماریهای روانی دارد. به عبارت دیگر، نمیتوان به راحتی ادعا کرد که کانابیس دارای حداقل عوارض است درحالی که برخی آزمایشهای علمی نتایجی کاملا متفاوت را نشان میدهد.
طبق گزارش جهانی مواد در سال 2021، میزان محصولات فرآوریشده از کانابیس تقریباً در ایالات متحده آمریکا چهار برابر شده است و در دو دهه گذشته نیز در اروپا به دو برابر رسیده است. درصد THC، اصلیترین عامل روانگردان موجود در کانابیس، از حدود 4 درصد به 16 درصد از سال 1995 تا 2019 در ایالات متحده آمریکا و در اروپا از حدود 6 درصد تا 11 درصد در فاصله سالهای2002 تا 2019 رسیده است.
قانونیسازی کانابیس در جهان و چالش آسیبزایی
THC موجود در کانابیس مسئول ایجاد اختلالات مربوط به بهداشت روانی در مصرف کنندگان طولانی مدت این ماده است؛ با این حال، درصد نوجوانانی که مصرف این ماده را برای سلامتی مضر میدانند در همین بازه زمانی 40 درصد کاهش داشته است. این اطلاعات حاصل نظرسنجیهایی است که در میان دانشآموزان و جوانان در ایالات متحده آمریکا و اروپا انجام شده اشت؛ شواهد محدود از دیگر مناطق جهان نیزالگوی مصرف مشابهی نشان میدهد.
این عدم تناسب بین برداشت موجود از کانابیسهای قدرتمندتر و مخاطرات واقعی آنها می تواند به تأثیرات منفی مواد بر افراد جوانتر بیفزاید. شواهد علمی نشان دهنده آسیب بالای مصرف دائمی کانابیس بر سلامت جسمی و روانی به ویژه جوانان است. شواهد حاصل از نظرسنجیها از وجود ارتباط میان آگاهی پایین از خطر مصرف کانابیس و میزان بالاتر مصرف آن در اروپا، ایالات متحده آمریکا و سایر نقاط جهان حکایت میکند.
پیامدهای روند قانونیسازی کانابیس در جهان
روند قانونیسازی کانابیس در جهان پیامدهای متنوعی دارد؛ بهعنوان مثال، در کشورها و مناطقی همچون برخی ایالات در کانادا، ایالات متحده آمریکا و اروگوئه که کل زنجیره تأمین کانابیس را قانونی کردهاند و نهادهای تجاری و انتفاعی اجازه تولید و فروش کانابیس پزشکی را برای افراد غیرنظامی دارند، نگرانیهایی در حوزه سیاست عمومی ایجاد شده است. این نگرانیها عبارتاند از:
- اجازه مصرف غیرپزشکی کانابیس به بزرگسالان و جلوگیری از مصرف آن در میان نوجوانان؛
- چالشهای حوزه کیفری، زیرا تلقی مصرف کانابیس برای مصرف شخصی بهعنوان یک مسئله مجرمانه منجر به دستگیری بسیاری از افراد و شکلگیری سابقه کیفری میشود. ضمنا در کشورهایی همچون آمریکا، اقلیتهای قومی بیشتر تحت تاثیر چنین سیاستهایی قرار میگیرند.
- ایجاد بازار تنظیم کننده برای اطمینان از کیفیت محصولات (دارای محتوای تی اچ سی) و جلوگیری از توزیع آلایندههای خطرناک در بخش تولید؛
- کاهش هزینههای اجرای قانون، بهویژه نظارت بر نگهداری از کانابیس برای مصرف شخصی و در نتیجه، آزادسازی منابع برای رسیدگی به جرایم مهمتر؛
- چالش ممانعت دولت و مقامات از درآمدزایی کشت و تجارت غیرقانونی کانابیس برای گروههای جرایم سازمانیافته برای محافظت از سلامتی و ایمنی عمومی.
تفاوت ارزیابیها از تاثیر قانونیسازی کانابیس در جهان
بسیاری از روندهای دیدهشده در اقدامات کشورها و ایالتهایی که کانابیس را قانونی کردهاند، صرفا در بستر خود قابلتحلیل است و نمیتوان نتایج آنها را بهسادگی به دیگر مناطق تعمیم داد. میزان توسعه بازار کانابیس، ساختار اجتماعی و سیاستهای موجود در حوزههای کیفری مختلف میتواند تاثیر قانونیسازی کانابیس را به شکل متفاوتی کاهش دهد یا تشدید کند.
مهم ترین نکته، این است که دههها طول خواهد کشید تا اثرات کامل قانونیسازی کانابیس بر سلامتی و ایمنی عمومی و عدالت کیفری آشکار شود. در اکثر حوزههای قضایی، زنجیرههای تولید و عرضه کانابیس در حال توسعه است و همچنان تثبیت نشده است. پس از قانونیشدن مصرف غیرپزشکی کانابیس، ممکن است گذر چند سال هم کافی نباشد، چون هنوز نشانههای کافی از تاثیرات مصرف کانابیس بر سلامت عمومی به دست نیامده است.
مصرف کانابیس در ایران
طی سالهای اخیر میزان مصرف ماریجوانا یا کانابیس در ایران نیز رشد چشمگیری یافته است و اکنون در رقابتی نزدیک با تریاک و متآمفتامین در میان جامعه مصرفکنندگان ایرانی جولان میدهد. این مواد معمولا در مهمانیها، جمعهای دوستانه، محیط دانشگاه و … استعمال میشود. سونامی ماریجوانا در ایران خبر از جولان این ماده جدید مخدری در میان نسل جدید بهویژه جوانان میدهد. کارشناسان معتقدند که افزایش میل به مصرف ماریجوانا علاوه بر تاثیرگذاری منفی بر آینده تحصیلی، شغلی و خانوادگی نسل جدید، میتواند سبب روی آوردن آنها افراد استعمال سایر مواد پرخطر همچون متآمفتامینها و داروهای روان گردان شود. همچنین مصرف این مواد میتواند با تاثیرگذاری جدی بر روان افراد، میل آنها به رفتارهای «پر خطر» یا تجربههای مرگبار را افزایش دهد.
موضع ایران نسبت به قانونیسازی کانابیس در جهان
جمهوری اسلامی ایران همچنان با نگاه بدبینانه و در عین حال محافظهکارانه مخالف روند قانونیسازی کانابیس و مشتقات آن و عادیسازی تولید و مصرف این ماده است. کاظم غریبآبادی، سفیر و نماینده دائمی ایران در سازمانهای بینالمللی مستقر در وین هم در مخالفت با خروج شاهدانه و مشتقات آن از فهرست مخدرهای خطرناک کنوانسیون 1961 گفته است: «شاهدانه و مشتقات آن بیشترین تعداد معتاد را در سراسر جهان دارد و تصمیم برای حذف این مواد از پیوست 4 کنوانسیون 1964 میتواند حامل این پیام اشتباه باشد که شاهدانه و مشتقات آن برای سلامتی انسان خطرناک نیستند.» وی در ادامه افزود:« من از دفتر مبارزه با جرم و مواد مخدر سازمان ملل UNODC، هیئت کنترل بینالمللی مبارزه با مواد مخدر INCB و سازمان بهداشت جهانی WHO میخواهم تا بهطور مداوم بر پیامدهای حذف این مواد از پیوست 4 نظارت داشته باشند و گزارشی از تأثیرات و عواقب اجرای آن در کشورهای عضو ارائه دهند. جمهوری اسلامی ایران هم مطابق با قوانین داخلی خود و ماده 39 کنوانسیون 1961، اقدامات ملی و سختگیرانه کنترل و مقابله با استفاده غیرقانونی شاهدانه و مشتقات آن را با هدف محافظت از سلامت مردم ادامه خواهد داد.»
حرف آخر
توصیه نگارنده این مقاله به سیاستگذاران و مقامات اجرایی کشور آن است که تا در سطح «قانون گذاری»، «مقابله مستقیم» و «آگاهیبخشی رسانهای» با پدیده قانونیسازی کانابیس برخورد کنند. البته این موضوع به معنای توقف تحقیقات علمی در خصوص ماهیت حقیقی و عوارض ناشی از استعمال این ماده مخدر نیست. حتی در برخی موارد در صورت تایید جامعه علمی میتوان از شاهدانه و مشتقات آن میتوان برای بهبود وضعیت برخی بیماران روحی- روانی یا در ترکیب برخی داروها (مانند گیاه خشخاش) استفاده کرد. اما روند تحقیقات علمی و نتایج آن باید به صورت مستمر به نهادهای تقنینی گزارش داده شود تا براساس یافتههای جدید قوانین و محدودیتهای جدیدی نسبت به تولید، توزیع و مصرف کانابیس افزوده یا کاسته شود. نتایج به دست آمده در آزمایشگاهها میتواند توسط افراد متخصص و کارشناسان در قالب برنامههای علمی در محیط رسانهملی، دانشگاهها و مؤسسات تحقیقاتی مطرح گردد.
