مبارزه با مواد مخدر: سلامتی برای عدالت، عدالت برای سلامتی
دفتر مبارزه با جرم و مواد مخدر سازمان ملل به مناسبت ۲۶ ژوئن (۵ تیر) روز جهانی مبارزه با مواد مخدر و قاچاق مواد، عدالت برای سلامتی، سلامتی برای عدالت ( Health for Justice, Justice for Health) را شعار جهانی سال ۲۰۱۹ اعلام کرده است. این شعار با رویکرد ساخت جامعه‌ای با عدالت نسبی و سطح برابری معقول برای افرادی برخوردار از سلامت روان و جسم که توان تاب‌آوری و مهارت رویارویی با مشکلات و بحران‌های اجتماعی را دارند، انتخاب شده‌است. انتخاب این شعار نشان از شکست برنامه‌های کاهش عرضه در جهان دارد؛ رویکردی که نشان داد رسیدگی به تمام جوانب بحران مواد و رفع آن‌ها به تنهایی از طریق سرکوب و مبارزه با عرضه مواد قابل دسترسی نیست.
سوءمصرف مواد و پیامدهای آن
سوءمصرف مواد هرساله میلیون‌ها نفر را به بیماری‌های جسمی و روحی مبتلا می‌کند و مشکلی جدی در حوزه سلامتی عمومی به شمار می‌رود. اکثر مردم به خصوص کودکان و نوجوانان به دلیل کنجکاوی به مصرف مواد روی می‌آورند. مصرف مواد بخش‌هایی از مغز را تحت تاثیر قرار می‌دهد وفرد پس از اولین بار، سرخوشی و احساس خوشایندی را تجربه می‌کند که در ادامه با هربار مصرف به دنبال تجربه دوباره همان حس می‌گردد و مدام مصرف خود را افزایش می‌دهد در حالی که هیچ‌گاه تجربه لذت اولین مصرف برای او تکرار نمی‌شود.
استرس، از دست دادن توانایی حل مشکل و تصمیم‌گیری درست، تغییر پیوسته احساسات و عدم ثبات و آسیب‌های جسمی از رایج‌ترین پیامدهای سوءمصرف مواد است. اما در این میان، پیشگیری مؤثرترین روش در مبارزه با مواد و قاچاق آن به حساب می‌آید. این روزها انواع مواد به راحتی در دسترس افراد قرار دارد، اما والدین می‌توانند با تقویت تعامل مثبت با فرزندشان، تاثیر عمیقی بر تصمیم آن‌ها به مصرف مواد بگذارند.
مفهوم شعار روز جهانی مبارزه با مواد مخدر
سلامتی فرد و ابعاد جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی آن در پیشگیری از بسیاری آسیب‌های اجتماعی، از جمله سوءمصرف و قاچاق مواد اهمیت بسیاری دارد. به‌ویژه سلامتی روان که بخشی از آن به عملکرد خانواده مانند سبک فرزند‌پروری، آموزش بهداشت روانی به فرزندان، تقویت اعتماد به نفس، مسئولیت پذیری، مبارزه با احساس بی‌لیاقتی، تعامل مفید با والدین و دوستان، توانایی «نه‌گفتن» و آگاهی والدین از مخاطرات مواد و علایم هشداردهنده آن در فرزندانشان و بخشی دیگر به جامعه و نهادهای حاکمیتی در ایجاد شرایط برابر اقتصادی، اجتماعی و جنسیتی بازمی‌گردد.
عدالت برای سلامتی به معنی دستیابی برابر همه افراد جامعه به ابعاد مختلف سلامت است. در جوامعی که سطحی از بی‌عدالتی وجود دارد، سلامتی روان و جسم افراد نیز مختل می‌شود. به عنوان مثال، عدالت جنسیتی به‌ویژه در حوزه مواد با افزایش آمار اعتیاد در زنان یکی از محورهای مهم مورد بحث است. امروزه سایه قدرت و نفوذ مردانه بر برنامه‌ها و سیاست‌گذاری‌های حوزه اعتیاد، قاچاق و مبارزه با مواد مخدر با مقاومت گروه‌هایی روبه‌رو است که معتقدند با توجه به تفاوت‌های جنسیتی زنان و مردان، اعتیاد زنان نیاز به برنامه‌ها و سیاست‌هایی متناسب با مشکلات و بحران‌های این گروه دارد. تا جایی که موضوع عدالت جنسیتی یعنی رعایت تناسب زنان و مردان در دسترسی به همه امکانات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی به ویژه در حوزه مواد مخدر با چالش جدی روبه‌رو شده است.
بر اساس تحقیقات بین نابرابری که شاخصی جهانی در رتبه بندی کشورهاست با افزایش شیوع مصرف و قاچاق مواد ارتباط مستقیمی وجود دارد. در اغلب کشورهای جهان گروه‌های غیر برخوردار شانس کمتری برای بهبود وضعیت سلامت خود دارند. دسترسی ناکافی به خدمات اساسی سلامت و سایر خدمات عمومی، تماس با شرایط سخت و کار غیر سالم و پراسترس، سبک زندگی و نوع دوستان ، نابرابری‌های گسترده اقتصادی، و رفتارهای انتخابی مخاطره‌آمیز حوزه سلامت مانند چگونگی گذراندن اوقات فراغت و ترکیب و نوع خانواده تاثیر بسزایی در وضعیت سلامت فرو و جامعه دارد، باید گفت در جوامعی که خدمات سلامت عمومی و روانی به صورت نابرابر توزیع شود، باید منتظر آسیب‌های اجتماعی مانند اعتیاد و قاچاق مواد بود.
بنابراین، امروزه در سطح جهان شاهد آن هستیم که کشورها در برنامه های خود برای مبارزه با مواد مخدر از دیدگاه مسلط چند ساله در جامعه بین المللی، یعنی سرکوب شدید و کاهش عرضه به سوی رویکرد پیشگیری و توانمندسازی افراد و جامعه رسیده‌اند. تحقیقات سی‌ساله ریچارد ویلکینسون و کیت پیکت نشان می‌دهد که در جوامع نابرابر، شیوع مواد بیشتر است. هرچند همه جوامع سطحی از نابرابری را دارند اما جوامع نابرابرتر، به‌ویژه گروه‌ها و اقشاری که در معرض این نابرابری قرار دارند، با عوارض و پیامدهای شدیدتری مانند سوءمصرف مواد و قاچاق مواد مواجه می‌شوند. به عنوان مثال، نابرابری اقتصادی و نبود فرصت‌های شغلی مناسب بر اساس جایگاه و موقعیت می‌تواند افراد را به سوءمصرف مواد و حتی در مناطق مرزی محروم‌تر به قاچاق مواد سوق دهد.
از این رو جامعه جهانی و دفتر مبارزه با جرم و مواد سازمان ملل متحد با شعار «عدالت برای سلامتی و سلامتی برای عدالت» به کشورها توصیه می‌کند بهترین استراتژی در مبارزه با مواد مهدر و قاچاق آن، اولویت رویکرد پیشگیری با هدف کاهش نابرابری‌های اجتماعی و اقتصادی و برخورداری افراد جامعه از استانداردهای سلامت روان و جسم است. با چنین رویکردی علاوه بر مهیابودن شریط اجتماعی برابر برای همه افراد جامعه، فرد از سلامت روانی و جسمی برخوردار خواهد شد و در عین حال در چارچوب برنامه‌های مدون برای خانواده‌ها، به مهارت‌های ضروری مقابله با آسیب‌های اجتماعی مانند تاب‌آوری و حل مسئله مجهز خواهد شد.
جمع‌بندی
مبارزه با مواد مخدر و قاچاق گسترده همواره با چالش‌‌های فراوان همراه بوده است. معضل اعتیاد به طرق مختلف سلامت و رفاه افراد، خانواده و جوامع و نیز امنیت و توسعه پایدار ملل را تحت تأثیر قرار می‌دهد. اولویت‌های ملی کشورها بر اساس موقعیت جغرافیایی و قرار گرفتن در مسیر ترانزیت مواد، میزان شیوع مصرف مواد، سطح انواع نابرابری‌ها و … متفاوت است؛ اما جامعه بین المللی با یک هدف مشترک برای حفاظت از امنیت و رفاه ملت‌ها، به اتخاذ رویکردی جامع شامل سلامت، حقوق بشر، عدالت کیفری، اجتماعی و جنسیتی و ارتقای نهادهای خدمات برای مبارزه و کنترل مواد و قاچاق آن پرداخته است.
