طی پنج هفته اخیر، تهدیدهای نظامی آمریکا علیه ونزوئلا بهعنوان یکی از محورهای اصلی تنشهای منطقهای، توجه گسترده جامعه بینالمللی را به خود جلب کرده است. این تحولات نه تنها بازتابدهنده پیچیدگیهای روابط دوجانبه میان واشنگتن و کاراکاس است، بلکه فرصتی فراهم آورده تا بار دیگر بحث پیرامون وضعیت مواد مخدر در ونزوئلا و جایگاه این کشور در شبکههای قاچاق مواد مخدر در آمریکای لاتین مورد بررسی قرار گیرد.
آمریکا، مقابله با تهدیدهای مرتبط با مواد مخدر را بهعنوان دلیل حضور نظامی خود در منطقه کارائیب مطرح کرده و این موضوع را به عنوان محور اصلی سیاست خود اعلام میدارد. اما پرسش اساسی این است که آیا ادعاهای آمریکا در این زمینه مبتنی بر دادههای واقعی و مستند است یا این موضوع بیش از حد بزرگنمایی شده و به ابزاری برای فشار سیاسی تبدیل شده است؟ این نوشتار با اتکا به دادههای آماری، تلاش دارد تا صحت و سقم این ادعاها را مورد نقد و ارزیابی قرار دهد.
تا زمان نگارش این یادداشت، آمریکا با استقرار ناوگان نظامی و نیروهای خود در نزدیکی آبهای ونزوئلا، ادعا کرده است که سه قایق حامل مواد مخدر از ونزوئلا به سمت آمریکا را هدف قرار داده است. دولت آمریکا ونزوئلا را مرکز توزیع کوکائین در آمریکای لاتین معرفی کرده و سران این کشور، بهویژه «نیکلاس مادورو» رئیسجمهوری ونزوئلا را به همکاری با کارتلهای مواد مخدر متهم کرده است.
وضعیت کنونی قاچاق مواد مخدر در ونزوئلا
بر اساس «گزارش جهانی مواد مخدر ۲۰۲۵» از سوی دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (UNODC)، ونزوئلا طی ۱۵ سال گذشته به کشوری عاری از کشت برگ کوکا، ماریجوانا و فرآوری کوکائین تبدیل شده است. این گزارش هیچ اشارهای به وجود یا فعالیت «کارتل سولها» که به کرات از سوی مقامات آمریکایی برای توجیه این مداخلات عنوان شده، در ونزوئلا ندارد. همچنین، هیچ نهاد امنیتی آمریکایی مدرک محکمی درباره فعالیتهای این کارتل ارائه نکرده و سازمانهای جنایی فراملی نیز وجود آن را به عنوان متحد یا رقیب تایید نمیکنند.
در سال ۲۰۰۵، «هوگو چاوز» تصمیم به پایان دادن به توافق همکاری ضد مواد مخدر با اداره مبارزه با مواد مخدر آمریکا گرفت و از آن زمان اتهامات مربوط به ارتباطات مالی مشکوک با قاچاق مواد مخدر، به ویژه در دوران ریاست جمهوری نیکلاس مادورو، شدت یافته است. در این چارچوب، فرماندهی راهبردی عملیاتی نیروهای مسلح ونزوئلا بارها مدارکی از عملیاتهای موفق در نابودی کشتهای کوکا و خشخاش منتشر کرده است.
دادههای مختلف نشان میدهند که کشت کوکا در ونزوئلا بسیار ناچیز است و بخش عمده فعالیتهای مرتبط با مواد مخدر در این کشور بیشتر در قالب ترانزیت انجام میشود. برآوردهای رسمی آمریکا در سال ۲۰۲۰ حاکی است که حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ تن متریک کوکائین سالانه از طریق ونزوئلا جابجا میشود که معادل تقریبی ۱۰ تا ۱۳ درصد از کل عرضه جهانی است. در مقابل، کشورهای دیگر منطقه سهم بزرگتری در تجارت کوکائین دارند؛ برای نمونه در سال ۲۰۱۸، حدود ۱۴۰۰ تن کوکائین تنها از طریق گواتمالا منتقل شده است.
موقعیت جغرافیایی ونزوئلا با داشتن مرزهای طولانی و نسبتا نفوذپذیر با کلمبیا و دسترسی به سواحل وسیع در دریای کارائیب، شرایط مناسبی برای قاچاقچیان فراهم آورده است؛ اما بررسیها نشان میدهد که این کشور به عنوان یکی از مسیرهای متعدد ترانزیت استفاده میشود و نقش انحصاری یا مسلط ندارد.
دولت ونزوئلا در سال ۲۰۲۵ پیشرفتهای قابل توجهی در زمینه توقیف و ضبط مواد مخدر غیرقانونی گزارش کرده است. تا نیمه سال جاری، حدود ۵۱٬۵۸۵ کیلوگرم مواد مخدر ضبط شده که نسبت به سال گذشته بیش از ۱۱ تن افزایش دارد. این آمار نشاندهنده تقویت عملیات ضد مواد مخدر به واسطه سیاستهای راهبردی زیر نظر سازمان ملی ضد مواد مخدر (SNA) و همکاری با اداره پیشگیری از جرم (DPD) است. مناطق زولیا، فالکون و آپوره به دلیل موقعیت جغرافیایی استراتژیک خود، از مهمترین نقاط ضبط مواد مخدر به شمار میآیند.
از لحاظ تعداد دُز، تا کنون حدود ۳ میلیون و ۹۰۰ هزار دُز مواد ممنوعه از چرخه مصرف خارج شده که این رقم نسبت به سالهای گذشته افزایش یافته و اثرات منفی این معضل را بر خانوادههای ونزوئلایی کاهش داده است. سازمان ملی ضد مواد مخدر با همکاری اداره پیشگیری از جرم در حال توسعه برنامه ملی ضد مواد مخدر ۲۰۲۶-۲۰۳۱ است که هدف آن تقویت پیشگیری، آموزش و مبارزه جدی با قاچاق غیرقانونی است.
دولت بولیواری ونزوئلا خطمشی واضحی در رد قانونی کردن مواد روانگردان دارد و همواره تاکید میکند که عملیات ضبط مواد مخدر از جمله اقدامات مستقیم دولت در دفاع از ارزشها و امنیت شهروندان است.
جایگاه منطقهای و مقایسه با کشورهای کلیدی آمریکای لاتین: اکوادور، کلمبیا، مکزیک و بولیوی
گزارشهای بینالمللی، به ویژه گزارش اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۵، تاکید دارند که کشورهای کلیدی در تجارت و قاچاق مواد مخدر در منطقه، کلمبیا، اکوادور و مکزیک هستند. کلمبیا با دارا بودن بیش از ۲۰۰ هزار هکتار کشت برگ کوکا، بزرگترین تولیدکننده جهان است و سهم آن از تولید جهانی کوکائین حدود ۶۷ درصد برآورد میشود. همچنین افزایش ۵۳ درصدی در تولید کوکائین طی سالهای اخیر عمدتا به افزایش مساحت کشت غیرقانونی برگ کوکا در کلمبیا مربوط است، بهویژه در جنوب غربی این کشور که تحت کنترل گروههای مسلح مخالف توافق صلح قرار دارد و تجارت میلیونی مواد مخدر را مدیریت میکند.
در کنار کلمبیا، اکوادور به عنوان یک مسیر مهم ترانزیتی مواد مخدر شناخته میشود. گزارش اتحادیه اروپا بیان میکند که ۵۷ درصد از کانتینرهای موز از بندر گوایاکیل به بندر آنتورپ بلژیک منتقل میشوند و کوکائین قاچاق همراه این محمولهها است. همچنین گزارشهای مختلف نشان میدهند که شرکتهای Noboa Trading و Banana Bonita، که متعلق به خانواده رئیسجمهوری اکوادور هستند، کنترل بخش عمدهای از تولید موز و فعالیتهای بندری در گوایاکیل را در اختیار دارند. پیش از به قدرت رسیدن این خانواده، سه توقیف کوکائین در کشتیهای شرکت Noboa Trading ثبت شده است که نشاندهنده اهمیت نقش اکوادور در شبکه ترانزیت مواد مخدر است.
مکزیک نیز به عنوان مرکز اصلی تولید و قاچاق فنتانیل شناخته میشود؛ این ماده عمدتا با مواد شیمیایی وارداتی از چین تولید میشود و مسیرهای قاچاق آن تحت کنترل کارتلهای مکزیکی است. تاکنون هیچ مدرکی دال بر تولید یا قاچاق فنتانیل در ونزوئلا وجود ندارد و اغلب موارد مخلوط شدن فنتانیل با کوکائین مربوط به مکزیک و ایالات متحده است.
بر اساس گزارش اداره مبارزه با مواد مخدر آمریکا، حدود ۷۴ درصد ارسالهای کوکائین در سال ۲۰۱۹ از مسیر اقیانوس آرام، عمدتا از کلمبیا و اکوادور انجام شده است و تنها ۲۴ درصد از مسیر دریای کارائیب به آمریکا منتقل شده است. همچنین در سال ۲۰۱۸، ۱۴۰۰ تن کوکائین از مسیر گواتمالا وارد شده است که نشاندهنده سهم بسیار بزرگتر کشورهای دیگر در انتقال کوکائین به آمریکا نسبت به ونزوئلا است.
ارزیابی رویکرد آمریکا و استفاده سیاسی از موضوع مواد مخدر
آمریکا استقرار گسترده و نظامی خود در آبهای کارائیب را در چارچوب مبارزه با مواد مخدر تبیین میکند اما تحلیل دادههای آماری و گزارشهای بینالمللی موید این واقعیت است که مسیر اصلی انتقال کوکائین به بازارهای آمریکا عمدتا از طریق اقیانوس آرام و کشورهایی همچون کلمبیا، اکوادور و مکزیک صورت میپذیرد. این امر نشان میدهد که رویکرد نظامی آمریکا بیش از آنکه تلاشی واقعی و موثر برای مقابله با قاچاق مواد مخدر باشد، نوعی نمایش قدرت و ابزار فشار سیاسی به ویژه علیه ونزوئلا است. در همین راستا، ادعای وجود کارتل موسوم به «سولها» که به عنوان توجیهی برای افزایش فشارها بر دولت کاراکاس مطرح میشود، فاقد مدارک و مستندات معتبر بوده و بیشتر در بستر بازیهای ژئوپولیتیکی شکل گرفته است.
بر اساس دادههای گزارششده توسط سازمانهای بینالمللی از جمله UNODC و اتحادیه اروپا، جایگاه ونزوئلا در شبکه قاچاق مواد مخدر منطقه، عمدتا محدود به نقش یکی از مسیرهای ترانزیتی است و نه به عنوان تولیدکننده یا توزیعکننده کلیدی مواد مخدر. در مقابل، اکوادور به همراه کلمبیا و مکزیک، به ویژه در نقشهای کلیدی ترانزیت و تولید، سهمی برجستهتر و مهمتر در جریان قاچاق مواد مخدر در آمریکای لاتین ایفا میکنند. این دادهها حکایت از آن دارد که برچسبهای تحمیلشده به ونزوئلا در این زمینه، بیشتر تحت تاثیر اهداف ژئوپولیتیکی و فشارهای سیاسی است و فاقد پشتوانه مستدل و علمی کافی میباشد.
در این چارچوب به نظر میرسد ادعای مرکزیت ونزوئلا در قاچاق مواد مخدر، مشابه ادعاهای دو دهه پیش آمریکا مبنی بر وجود سلاحهای کشتار جمعی در عراق است.از سوی دیگر، دولت ونزوئلا با اتخاذ سیاستهای راهبردی و افزایش عملیات ضبط محمولههای مواد مخدر غیرقانونی، موفقیتهای نسبی در مهار و مقابله با این پدیده به دست آورده است؛ هرچند این روند با وجود چالشهای ساختاری و فشارهای سیاسی داخلی و خارجی همچنان با موانع قابل توجهی مواجه است. به این ترتیب، تحلیل دقیق و مبتنی بر شواهد مستند حاکی از آن است که جایگاه ونزوئلا در شبکه قاچاق مواد مخدر، باید با رویکردی متوازن و عاری از اغراقهای سیاسی مورد ارزیابی قرار گیرد.
الهه طهماسبی، پژوهشگر مسائل آمریکای لاتین