ایران در آیینه گزارش جهانی دفتر مبارزه با جرم و مواد مخدر سازمان ملل در سال 2026
دفتر مبارزه با جرم و مواد سازمان ملل متحد (UNDOC) بهعنوان مهمترین متولی بینالمللی مبارزه با انواع جرایم سازمانیافته، بهویژه در حوزه تولید، توزیع و بازارهای انواع مواد مخدر سنتی، صنعتی و روانگردان، همانند سالهای گذشته در اوایل فصل تابستان گزارش سالانه خود را در حوزه مبارزه با مواد مخدر منتشر کرد.
دستاندرکاران تهیه این گزارشِ سالانه میکوشند بهمثابه یک جام جهاننما، «تصویر بزرگی» از آخرین وضعیت مخدری در اختیار کشورها، سازمانهای بینالمللی- منطقهای، اندیشکدهها و مراکز پژوهشی و افراد فعال در حوزه مبارزه با مواد مخدر قرار دهند.
یکی از نقاط برجسته و درعینحال مشکوک گزارش جهانی سال جاری، معرفی ایران بهعنوان یکی از مسیرهای انتقال متآمفتامین در منطقه خاورمیانه و خاور نزدیک است. با آنکه سطح این ادعا همچنان در مرحله «خفیف» قرار دارد و تبدیل به بحرانی در سطح «امنیت ملی» نشده است، اما وظیفه کارشناسان حوزه مبارزه با مواد مخدر آن است تا بهمثابه دیدهبان، مسیرهای بینالمللی آتی را رصد و شناسایی کنند و پیش از پروندهسازی علیه کشور در حوزه مواد مخدر سنتی یا صنعتی، اقدامات پیشگیرانه در قبال آن اجرا شود.
ادعای تبدیل مرزهای ایران به مسیر انتقال متآمفتامین
بعد از روی کارآمدن طالبان دوم در آگوست 2021، قدرت حاکم در کابل با درسگرفتن از اشتباهات گذشته، اتهامات واردشده به کشور افغانستان در حوزه تولید و ترانزیت مواد مخدر سنتی مانند تریاک، هروئین، کراک و غیره را جدی گرفت. به همین دلیل، با هدف کاهش محدودیتهای بینالمللی، دسترسی به داراییهای بلوکهشده و به رسمیت شناختهشدن توسط اعضای جامعه جهانی، کوشید مبارزه علنی را با فتوای هبت الله آخوندزاده در این مسیر آغاز کند.
اطلاعات منتشرشده توسط UNDOCو مؤسسه تحقیقاتی «الکیس» حاکی از آن است که پس از فتوای هبت الله آخوندزاده در خصوص حرمت کشت، تولید، قاچاق و مصرف انواع مواد و مشروبات الکی، سطح کشت خشخاش در کشور افغانستان به میزان قابلتوجهی کاهش پیدا کرده است. بااینحال، دولت جدید افغانستان به دلیل وابستگی شدید به درآمدهای مستقیم و غیرمستقیم ناشی از تجارت مواد مخدر تصمیم گرفت همزمان با این روند، نسبت به فعالیتهای آشپزخانههای تولید متآمفتامین در غرب افغانستان مانند ولایات غوز، بامیان و فراه بیاعتنایی کند و این بار زمینه لازم برای احیای درآمدهای مخدری را بهصورت پنهان در دستور کار خود قرار داد.
منبع تصویر: پلتفرم پایش مواد مخدر دفتر مبارزه با جرم و مواد سازمان ملل- دادهها به بازه 2021 تا 2025 مربوط است.
اشاره ناقص به این مسئله در گزارشهای بینالمللی و درعینحال برجستهشدن «مسیر انتقال آن» یعنی جمهوری اسلامی ایران از روندهای مشکوکی است که باید بیش از گذشته به آن توجه شود. بهعنوانمثال در گزارش سال جاری دفتر مبارزه با جرم و مواد سازمان ملل آمده است:
«شواهد و مستندات موجود دررابطهبا فعالیت آزمایشگاههای تولید متآمفتامین (شیشه) در منطقه خاور نزدیک و خاورمیانه محدود است؛ چرا که طبق گزارشهای واصله، بخش عمده این مواد از کشورهایی در نواحی شرقیتر منشأ میگیرند. گمان میرود منشأ اصلی بخش بزرگی از متآمفتامینی که با عبور از خاک جمهوری اسلامی ایران راهی بازارهای خاور نزدیک و خاورمیانه میشود، منطقه جنوب غربی آسیا باشد؛ هرچند که در حال حاضر، تحلیلهای آزمایشگاهیِ تأییدی و شواهد قطعی برای اثبات این موضوع اندک است.»
گزارش جهانی 2026 UNDOC
در بخش دیگری از این گزارش، با استفاده از ادبیاتی مبهم و مشکوک در خصوص منشأ قاچاق متآمفتامین و کپتاگون در منطقه آمده است:
«جریان ورود متآمفتامین به خاور نزدیک و خاورمیانه عمدتاً از سمت شرق صورت میگیرد؛ این انتقال یا با عبور از مرزهای زمینیِ میان جمهوری اسلامی ایران و عراق، و یا مستقیماً از طریق مسیرهای دریایی به مقصد شبهجزیره عربستان انجام میشود. قاچاق ماده مخدر «کپتاگون» عموماً از طریق مسیرهای مجزایی صورت میپذیرد. بااینوجود، با درنظرگرفتن این واقعیت که متآمفتامین و «کپتاگون» یک ماده پیشساز شیمیایی مشترک دارند، اصولاً این خطر وجود دارد که از تأسیسات و تجهیزات یکسانی برای تولید هر دو ماده استفاده شود. در همین راستا، در ماه می سال ۲۰۲۴، یک آزمایشگاه تولید مشترک «کپتاگون» و متآمفتامین در استان سلیمانیه واقع در شمال شرقی عراق و در نزدیکی مرز این کشور با جمهوری اسلامی ایران شناسایی و منهدم گردید.»
گزارش سالانه دفتر مبارزه با جرم و مواد سازمان ملل در بخش نکات برجسته با تأکید دوباره بر محوریت «مرزهای پهناور» ایران و عراق، به روند قاچاق متآمفتامین و کپتاگون در منطقه غرب آسیا اشاره کرده و نوشته است:
«جریانهای ورود متآمفتامین به خاورمیانه عمدتاً از سمت شرق صورت میگیرد؛ این انتقال یا با عبور از مرزهای زمینیِ پهناور میان جمهوری اسلامی ایران و عراق و یا مستقیماً از طریق مسیرهای دریایی به مقصد شبهجزیره عربستان انجام میشود که تا حد زیادی مستقل از جریانهای قاچاق «کپتاگون» از سمت غرب است. بااینوجود، باتوجهبه این امر که آمفتامین و متآمفتامین مواد شیمیاییِ مرتبط به یکدیگر محسوب میشوند و حتی از یک ماده پیشساز مشترک به نام «P-2-P» فنیل-۲-پروپانون» بهره میبرند، اصولاً خطر همگرایی و تلاقی در زمینه تولید، و فراتر از آن در زمینه مصرف، وجود دارد؛ هرچند مسیرهای دقیق شیمیایی و مواد پیشسازی که تاکنون برای سنتز «کپتاگون» مورداستفاده قرار گرفتهاند، همچنان نامشخص باقیمانده است. در همین راستا، در ماه مه سال ۲۰۲۴، یک آزمایشگاه تولید مشترک «کپتاگون» و متآمفتامین در استان سلیمانیه واقع در شمال شرقی عراق، در مجاورت مرز جمهوری اسلامی ایران، شناسایی و منهدم گردید.»
بهره سخن
تا پیش از سال 2023 میلادی گزارشهای سالانه دفتر مبارزه با جرم و مواد سازمان ملل همواره از جمهوری اسلامی ایران بهعنوان یکی از بازیگران مسئول و موفق در حوزه مبارزه با مواد مخدر، بهویژه از مبدأ افغانستان یاد میکرد و جایگاهی ممتاز برای تهران در این زمینه قائل بود. اما در سالهای اخیر، طی یک روند مشکوک آمریکا و کشورهای همسو با واشنگتن در منطقه غرب آسیا سعی دارند ایران و اعضای محور مقاومت را بهدروغ، بازیگران فعال در زمینه تولید و قاچاق انواع مخدر سنتی و صنعتی نشان دهند. بر همین اساس، ضروری است که مقامات مسئول در حوزه مبارزه با مواد مخدر با درک تهدیدات نوظهور، بهویژه پس از جنگهای دوم و سوم تحمیلی، حساسیت خود را نسبت به تهدیدات نوظهور تقویت کنند و اجازه ندهند پرونده امنیتی پنجم (اتمی، سیاست منطقهای، موشکی و حقوق بشر) علیه جمهوری اسلامی، این بار در حوزه مواد مخدر شکل بگیرد.
منابع
https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/world-drug-report-2026.html
