جنگ اول تریاک
جنگ اول تریاک پس از آن آغاز شد که در سال ۱۸۳۹ میلادی، انگلیس به دلیل بسته‌شدن دفتر قاچاق مواد و مصادره اموالش چین، به نبرد با این کشور روی آورد. این جنگ، روند وقایع تاریخ را دگرگون ساخت و پیامدهای آن هنوز که هنوز است، احساس می‌شود. در واقع می‌توان گفت این نبردها، یا همان جنگ اول تریاک و جنگ دوم تریاک روند تاریخ چین را تغییر دادند. واردات تریاک به چین پس از این جنگ‌ها ۳۰۰ برابر افزایش یافت و حکومت پادشاهی چین، ضربات مهلکی دریافت کرد، به طوری که نهایتا در سال ۱۹۱۲ با انقلاب شیان‌های به‌طور کامل سقوط کرد.
پیشینه تاریخی جنگ اول تریاک
دودمان چینگ که در سال ۱۶۴۴ توسط دودمان منچو پایه‌گذاری شده بود، تبت، تایوان و امپراتوری ایغور را تصرف کرد و مرزهای چین را تا بیشترین حد ممکن گسترش داد. با این حال، چینگ‌ها سپس به داخل مرزها بازگشتند و سیاستی انزواگرایانه درپیش گرفتند؛ آن‌ها حتی از پذیرفتن سفرای غربی هم خودداری می‌کردند، چون غربی‌ها زیر بار این ادعا که خاندان چین جایگاهی فراتر از رؤسای کشورهای آن‌ها دارد، نمی‌رفتند. در نتیجه، حتی کشتی‌های تجاری نیز اجازه ورود به سرزمین چین را نداشتند.
تنها استثنای این حکم، بندر کانتون در جنوب شرقی منطقه، واقع در استان گوانگدوگ بود که هنگ کنگ را به ماکائو متصل می‌کرد. خارجی‌ها تنها اجازه داشتند در ۱۳ منطقه مشخص از شهر گوانژو تجارت خود را انجام دهند و در برابر تجارتشان تنها نقره به آن‌ها پرداخت می‌شد.
بریتانیایی‌ها انحصار تجارت با چین را به کمپانی هند شرقی واگذار کرده بودند و خیلی زود، کشتی‌های واقع در مستعمرات هند تبادل نقره با چای و ظروف چینی را آغاز کردند. اما بریتانیا منابع نقره محدودی داشت.
زمینه اصلی جنگ اول تریاک
در میانه‌های سده ۱۷۰۰ میلادی، تجارت تریاک بریتانیایی‌ها در هند رشد کرده بود. به همین دلیل، آن‌ها دادوستد تریاک در برابر دریافت نقره را با تجار چینی آغاز کردند. تریاک در آن دوره در بریتانیا غیرقانونی بود، ولی در پزشکی سنتی چینی مورد استفاده قرار می‌گرفت. البته مصرف تفننی تریاک در چین نیز غیرقانونی و غیرمعمول بود. اما با آغاز اعزام محموله‌های چندین‌تنی تریاک توسط بریتانیایی‌ها اما این وضعیت تغییر کرد. آن‌ها برای دور زدن ممنوعیت‌ها اقدام به قاچاق و سوءاستفاده از ضعف‌های قانون تجارت می‌کردند.
از اوایل سده نوزدهم میلادی، آمریکایی‌ها نیز به فروشندگان تریاک اضافه شدند و تریاک‌های ترکیه‌ای را با کشتی به بندرهای چینی می‌آوردند. در نتیجه این وضع، مصرف تریاک و نیز سود حاصل از تجارت آن ظرف مدتی کوتاه سر به فلک کشید.
پس از مدتی، امپراتور دائوگوآنگ با میلیون‌ها معتاد از یک‌سو و نیز روند مستمر خروج نقره از چین روبه‌رو شد. مانند اغلب موارد، اقدمات شدید و ایدئالیستی متعاقب این وضع، اختلافات را به اوج رساند و منازعه را شعله‌ور ساخت. در سال ۱۸۳۹ «لین زشو»، مأمور جدید امپراتور ضمن اعلام قانون ممنوعیت تریاک در سراسر چین راهی بندر کانتون شد.
او ۱۷۰۰ دلال را دستگیر کرد و کلیه تریاک موجود در انبار شرکت‌های تجاری خارجی را که در بنادر چین دپو شده بود ضبط کرد. اقدام بعدی لین زشو نابود کردن کلیه موجودی تریاک بود که آن را چیزی در حدود ۲٫۶ میلیون پوند تریاک دانسته‌اند. لین زشو تمامی این میزان را در اقیانوس ریخت. او حتی شعری برای عذرخواهی از خدای دریا به دلیل آلودگی به وجود آمده نوشت.
نخستین گلوله: آغاز جنگ اول تریاک
تجار عصبانی بریتانیایی به حکومت خود مراجعه کردند و خواستار غرامت اموال از بین رفته شدند، اما خزانه‌داری دولت توانایی پرداخت این مبالغ را نداشت. در نتیجه، بریتانیایی‌ها به صرافت گرفتن غرامت از طریق جنگ شدند. اما نخستین گلوله زمانی شلیک شد که انگلیسی‌ها به یک کشتی تجاری چینی حمله کردند و این اقدام مورد اعتراض چینی‌ها واقع شد.
مقامات چینی مایل بودند تجارت دیگر کالاها را با بریتانیایی‌ها ادامه دهند. لین زشو حتی به ملکه ویکتوریا نامه‌ای نوشت و به این موضوع اشاره کرد که انگلستان در داخل مرزهای خود تجارت تریاک را ممنوع کرده است و چینی‌ها فقط در حال تکرار همین اقدام‌اند، نه بیشتر. نامه او هیچ‌گاه به دست ملکه نرسید، اما نهایتا در روزنامه ساندی تایمز منتشر شد. در پاسخ اما ناوگان سلطنتی بریتانیا در اعتراض به محدود‌یت‌های اعمال شده بر تجارت آزاد مواد، اقدام به محاصره خلیج مروارید کرد.
وقتی دو کشتی بریتانیایی حامل پنبه در ماه نوامبر ۱۸۳۹ تلاش کردند از محاصره خارج شوند، ناوگان سلطنتی بریتانیا، دومی را که موسوم به «ساکسون سلطنتی» بود هدف شلیک هشدار خود قرار داد. چینی‌ها نیز یک اسکادران جنگی و چند قایق مجهز به توپ را برای اسکورت تجار اعزام کردند. کاپیتان کشتی اچ‌ام‌اس ولاگ که نمی‌خواست اقدامات مقابله‌ای چینی‌ها را تحمل کند، به روی کشتی‌های چینی آتش گشود. سپس کشتی اچ‌ام‌اس هیاکنیچ نیز وارد درگیری شد. در نتیجه، یک کشتی چینی منفجر شد و سه کشتی دیگر غرق شدند. تلاش چینی‌ها برای مقابله اما تنها به زخمی شدن یک ملوان انگلیسی انجامید.
هفت‌ماه بعد، یک لشکر دریایی تمام عیار شامل ۴۴ کشتی جنگی به کانتون حمله کردند. بریتانیایی‌ها مجهز به کشتی‌های بخار، توپ‌های سنگین، موشک‌های کانگرو و پیاده‌نظام دارای تفنگ‌های دورزَن بودند. اما نیروهای دولتی چین در مقابل متشکل بودند از «ارتش قومی» مجهز به تفنگ‌های کبریتی که دقتشان تنها ۵۰ یارد بود و شلیک هر گلوله آن یک دقیقه طول می‌کشید.
با درگرفتن جنگ اول تریاک، کشتی‌های جنگی چین به سرعت توسط ناوگان دریایی سلطنتی بریتانیا نابود شدند. کشتی‌های بریتانیایی وارد رودخانه‌های ژوجیانگ و یانگ‌تسه شدند و بر سر راهشان، شانگهای و نیز مراکز جمع‌آوری مالیات را که شاهراه حیاتی حکومت چینگ بود، تسخیر کردند. ارتش و نیروهای اعزامی چین نیز پیاپی شکست خوردند.
پایان جنگ
در سال ۱۸۴۲ چینگ خواستار صلح شد و بریتانیایی‌ها در مقام تعیین کننده اوضاع آینده قرار گرفتند. آن‌ها پس از مذاکره، توافق نانجینگ را امضا کردند. بر اساس این توافق، هنگ کنگ به یک سرزمین بریتانیایی تبدیل می‌شد و چین می‌بایست ۵ بندر جدید تأسیس می‌کرد. ضمنا تجار بریتانیایی در این بنادر می‌توانستند با هر کس که بخواهند و هر کالایی را که بخواهند تجارت کنند. در توافق بعدی، چین وادار شد رسما بریتانیایی‌ها را به عنوان افرادی برابر به رسمیت بشناسد و به تجار آن‌ها حقوق مشابهی با چینی‌ها اعطا کند.
جمع‌بندی
گذشته همواره مبین مسیر آینده نیست. امروزه چینی‌ها، علی‌رغم خاطره تلخ جنگ‌های تریاک درباره بریتانیا احساسات عموماً مثبتی دارند. رقابت نظامی در دریای چین جنوبی واقعیت زمانه ماست، اما این بدان معنا نیست که رهبران چین همیشه خود را مقید به استراتژیهای توسعه‌‌طلبانه و مقابله‌ای ببینند.
