سوءمصرف داروهای مسکن درد: اختلال مصرف اوپیوئیدها چیست؟

سوءمصرف داروهای مسکن‌ که اختلال مصرف اوپیوئیدها (OUD) نیز خوانده می‌شود، شامل مصرف بیش‌ازحد داروهای اوپیوئیدی برای اهداف پزشکی (مصرف داروها بیش از میزان تجویزشده) یا به دلایل غیرپزشکی است.

اوپیوئیدها یا مواد شبه‌افیونی طبیعی یا مصنوعی معمولاً برای تسکین درد تجویز می‌شوند، اما خطر وابستگی جسمی یا روانی را به همراه دارند. افراد ممکن است به دلیل درد مزمن، خوددرمانی یا تمایلات تفریحی برای سرخوشی به سراغ سوءمصرف این داروها بروند. این سوءمصرف را عوامل اجتماعی، از جمله فشار همسالان و بی‌ثباتی خانواده تشدید می‌کند و می‌تواند نوجوانان را در سن پایین در معرض مصرف مواد مخدر قرار دهد.

در این یادداشت کادراس به سوءمصرف داروهای مسکن درد یا همان اختلال مصرف اوپیوئیدها می‌پردازیم.

معرفی داروهای اوپیوئیدی

اوپیوئیدها یا مواد شبه‌افیونی دو شکل طبیعی و مصنوعی دارند؛ اوپیوئیدهای طبیعی از گیاه تریاک به دست می‌آیند و اوپیوئیدهای مصنوعی و نیمه‌مصنوعی از نظر ساختاری به اوپیوئیدهای طبیعی شباهت دارند. مورفین و کدئین با تخلیص از شیره خام تریاک تولید می‌شوند. داروهای نیمه‌مصنوعی مشتق از مورفین شامل هروئین، اکسی‌کدون (اکسی‌کانتین)، هیدروکودون (ویکودین یا لورتاب)، هیدرومورفون (دیلاودید) و اکسی‌مورفون (نومورفان) هستند. ترکیبات مصنوعی شبیه از نظر ساختار شیمیایی با مورفین نیز شامل فنتانیل (دوراژسیک)، لورفانول (لوو-دروموران)، مپریدین (دمرول)، متادون و دکستروپروپوکسیفن (دارون) است.

داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) دسته دیگری از مسکن‌هایند که مکانیسم متفاوتی دارند. رایج‌ترین داروهای ضدالتهاب استامینوفن، استیل‌سالیسیلیک اسید (آسپرین) و ایبوپروفن است که به راحتی بدون نسخه در عرضه می‌شود. این داروهای بیشتر برای تسکین سردرد مصرف می‌شوند، اما افراد مختلف آن‌ها را برای درمان علائمی مانند اضطراب، مشکلات خواب و استرس هم استفاده می‌کنند. البته برخلاف داروهای اوپیوئیدی، مصرف داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی به ندرت به وابستگی جسمی می‌انجامد.

تفاوت اوپیوئید و اوپی‌یت چیست؟

سازوکار تأثیر داروهای مسکن اوپیوئیدی

تریاک (اوپیوم) و همتایان مصنوعی آن با مسکن‌ طبیعی درد در بدن به نام اندورفین شباهت‌ ساختاری دارند. اندورفین‌ها توسط غده هیپوفیز در پاسخ به محرک‌های درد ترشح می‌شوند و با اتصال به گیرنده‌های درد و جلوگیری از انتقال تکانه درد، به تسکین درد می‌انجامند. اندورفین‌ها همچنین در پاسخ به فعالیت‌های لذت‌بخش مانند غذا خوردن و رابطه جنسی ترشح می‌شوند و حالت سرخوشی مشابه مورفین پدید می‌آورند. اندورفین‌ها از مورفین قوی‌ترند، اما چون توسط آنزیم‌ها تجزیه می‌شوند و در بدن تجمع نمی‌یابند، منجر به اعتیاد نمی‌شوند.

علائم سوءمصرف مسکن‌‌ها

علائم سوءمصرف داروهای مسکن‌ یا OUD شامل احساس تمایل روانی به مصرف داروی مورد نظر، افزایش دوز مصرفی، نوسانات خلقی و وخیم‌شدن وضعیت ظاهری بدن، همراه با علائم ترک در صورت مصرف‌نکردن داروها است. تشخیص این اختلال معمولاً با دریافت شرح حال پزشکی و آزمایش ادرار انجام می‌شود.

سوءمصرف داروهای مسکن‌ هم جنبه روانی دارد، هم جسمی؛ از نظر روانی، فرد دچار سوءمصرف‌ بر به دست آوردن مواد (داروی) بیشتر متمرکز می‌شود، ممکن است دوز مصرفی داروی خود را به مرور زمان افزایش دهد و اغلب پس از بهبود بیماری‌ای که داروی مسکن برای آن تجویز شده بود، به مصرف مواد مخدر ادامه می‌دهد. همچنین ظاهر فیزیکی فرد دچار افت و تخریب می‌شود و ممکن است تغییراتی در میزان انرژی، خلق و خو و تمرکز نشان دهد. کناره‌گیری از خانواده و دوستان و غفلت از مسئولیت‌های خانه و کار نیز از این پیامدها است.

علائم معمول اعتیاد به داروهای مسکن‌ عبارت است از احساس سرخوشی، بی‌حالی، گیجی ذهنی، حالت تهوع و ضعف قدرت قضاوت. علائم عمومی‌تر شامل لکنت زبان، تنفس بریده‌بریده، خون‌گرفتگی چشم‌ها، یبوست و خواب‌آلودگی غیرمعمول است. فرد سوءمصرف‌کننده داروهای مسکن در نهایت نسبت به دارو تحمل پیدا می‌کند و برای رسیدن به اثر اولیه به دوزهای بالاتری نیازمند می‌شود. در صورتی که فرد به طور ناگهانی مصرف دارو را متوقف کند، با بروز علائم ترک، از جملع علائم آشفتگی، درد عضلانی، بی‌خوابی، اضطراب، گرفتگی عضلات و حالت تهوع و استفراغ روبه‌رو خواهد شد.

پیشگیری از سوءمصرف‌ داروهای مسکن

اقدامات پیشگیرانه در این زمینه بر آموزش در مورد خطرات سوءمصرف مسکن و اهمیت نگه‌داری داروهای تجویزی در محلی دور از دسترس کودکان برای کاهش سوءمصرف احتمالی تأکید دارد.

خودداری از تجویز بی‌رویه مسکن‌ها در جهان توسط پزشکان نیز در پیشگیری از این معضل فراگیر به مسئولان کشورهای مختلف کمک می‌کند.

درمان سوءمصرف‌ داروهای مسکن

درمان سوء مصرف داروهای مسکن مستلزم آن است که فرد مصرف دارو را متوقف کند. همان‌طور که اشاره کردیم، اگر کسی که مدت‌ها دارو مصرف می‌کرده است ناگهان دریافت آن را قطع کند (ترک ناگهانی) دچار علائم شدید ترک می‌شود. برنامه درمان عملی‌تر شامل کاهش تدریجی مصرف دارو (از طریق فرایندی سم‌زدایی) است که در ادامه با پرهیز کامل همراه می‌شود.

جالب است بدانید که برای سم‌زدایی بدن از مسکن‌ها و اوپیوئیدها می‌توان از سایر داروها نیز استفاده کرد. درمان دارویی برای سوءمصرف‌ داروهای مسکن (MOUD) در اوایل قرن بیست و یکم با افزایش آمار این اختلال، محبوبیت بیشتری یافت. داروهایی مانند بوپرنورفین و نالترکسون، اثر مواد افیونی یا اوپی‌یت‌ها را بر بدن مسدود می‌کنند و در نتیجه علائم ترک و مدت زمان آن را کاهش می‌دهند. البته بیمارانی که بوپرنورفین مصرف می‌کنند نیز ممکن است به این دارو وابسته شوند. به همین نسخه جدیدتری از آن معرفی شده است که پزشک آن را با نالوکسان ترکیب و تزریق می‌‌کند؛ نتیجه، ترک سوءمصرف‌ داروهای مسکن خواهد بود.

حرف آخر

سوءمصرف داروهای مسکن‌ یا همان اختلال مصرف اوپیوئیدها (OUD) به معنی مصرف بیش‌ازحد داروهای اوپیوئیدی برای اهداف پزشکی (مصرف داروها بیش از میزان تجویزشده) یا به دلایل غیرپزشکی است. دررمان سوءمصرف داروهای مسکن اغلب به فرایند سم‌زدایی تدریجی‌ای نیاز دارد که گاه با داروهایی مانند بوپرنورفین یا نالترکسون، در کنار مشاوره و حمایت روان‌شناختی انجام می‌شود.

منابع

https://www.ebsco.com/research-starters/health-and-medicine/painkiller-abuse