مروری بر مواد محرک و روشهای مصرف آنها
مواد محرک (Stimulants) نوعی از مواد روانگرداناند که باعث افزایش فعالیت مغز میشوند و سرعت انتقال پیامها بین مغز و بدن را افزایش میدهند. این مواد میتوانند به فرد احساس بیداری، هوشیاری، آگاهی، اعتمادبهنفس یا انرژی بیشتری بدهند. برخی از مواد محرک، قانونی و پرمصرفاند، مانند نیکوتین و کافئین. بسیاری از محرکها اعتیادآورند، اما هرکدام خواص و سازوکارهای تأثیر منحصربهفرد خود را دارد.
مهمترین طبقهبندی مواد محرک اینگونه است:
- مواد قانونی مانند کافئین و نیکوتین که از گیاهان استخراج میشوند؛
- مواد غیرقانونی مانند اسپید (speed)، آیس (ice)، آمفتامینها یا کوکائین که معمولا بهصورت صنعتی در آزمایشگاه تولید میشوند؛
- داروهای مُحرک تجویزی مانند دگزآمفتامین، آدرال (Adderall) و متیلفنیدات (ریتالین).
کافئین
کافئین پرمصرفترین ماده روانگردان در جهان است که در قهوه، چای، کاکائو، آب نبات شکلاتی و نوشیدنیهای انرژیزا یافت میشود. کافئین اثرات مثبتی مانند افزایش انرژی و هوشیاری ذهنی دارد، اما مصرف سنگین آن منجر به علائمی چون اضطراب و بی خوابی میشود. کافئین در میان این مواد محرک به لحاظ جسمی اعتیادآور است و علائم ترک آن شامل درد، خستگی و کج خُلقی است.
نیکوتین
مصارف پزشکی نیکوتن کم است اما نیکوتین یکی از سه ماده روانگردان پرمصرف در جهان محسوب می شود. از اوایل تا اواسط قرن بیستم، استعمال دخانیات بسیار متداول شده بود، اما گزارشهای متعدد از عواقب نامطلوب دخانیات برای سلامتی، مصرف سیگار و سایر دخانیات نیکوتینی را بهشدت کاهش داد. اگرچه مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری (CDC) گزارش دادند که در سال 2014، حدود 17 درصد افراد بالای 18 سال در ایالات متحده ( قریب به 40 میلیون نفر) دخانیات استعمال می کنند.
مؤسسه ملی سوءمصرف مواد گزارش داد که مصرف دخانیات یکی از دلایل اصلی مرگ ، بیماری و ناتوانی در ایالات متحده است. مصرف سیگار سالانه به بیش از 480،000 مرگ زودرس منجر میشود.
کوکائین
کوکائین نوعی ماده روانگردان غیرقانونی ساختهشده ازمشتقات درخت کوکا است. در اواخر دهه 1800، روانشناس برجسته، زیگموند فروید مصرف کوکائین را برای درمان اختلالات روانی، تجویز میکرد، اما بعدها به خواص اعتیادآور آن پی برد. در ابتدای دهه 1900، کوکائین در ایالات متحده قانونی شد و در داروهای بدون تجویز هم یافت میشد.
در سال 1906، دولت وقت آمریکا تولیدکنندگان را ملزم به برچسب زدن بر روی محصولات حاوی کوکائین کرد و در اوایل دهه 1920 محدودیتهای جدی در مورد توزیع آن اعمال کرد. امروزه کوکائین دومین ماده غیرقانونی پرمصرف در ایالات متحده است و مصرف و فروش آن در بسیاری از موارد غیرقانونی محسوب میشود.
کوکائین از طریق استنشاق، تزریق یا به صورت خوراکی به سرعت جذب تمام اعضای بدن میشود. این ماده به سرعت به مغز میرسد و سپس به سایر بافتهای بدن وارد میشود. این ماده خطرناک از طریق آنزیمهای موجود در کبد و پلاسمای خون در حدود 30 الی 60 دقیقه بهسرعت متابولیسم میشود، اما تا 30 روز پس از مصرف در آزمایش ادرار قابل تشخیص است.
مِتآمفتامین
امروزه مِتامفتامین را با نام مِت میشناسند که یکی از رایجترین مواد محرک غیرقانونی است. مِت به شدت اعتیادآور است و به بافتها و عملکرد مغزی آسیب میرساند.
داروهای محرک تجویزی
این داروها گروهی مهم از مواد محرک با اثر فعالکننده روان (روانگردان) هستند که بر سیستم اعصاب مرکزی و سیستم عصبی خودگردان محیطی اثر تقویتی میگذارند. بعضی عوارض مصرف این داروها عبارت است از لرز، انقباض عروق، بی قراری، تندتپشی، بیخوابی، تحریک و بیاشتهایی. این داروها در مقطعی برای درمان آسم، چاقی مفرط و اختلالات عصبی کاربرد گستردهای داشتند، اما به دلیل خواص اعتیادآورشان دیگر به ندرت با این اهداف مصرف میشوند.
داروهای محرک عموماً برای درمان اختلالاتی مانند سندروم کم توجهی-بیش فعالی (ADHD) و حمله خواب تجویز میشوند. این داروها اثرات دوپامین و نوراپینفرین را افزایش میدهند که منجر به افزایش فشار و قند خون، تقویت گردش خون، تقویت عملکرد تنفسی و ایجاد نشاط و سرخوشی میشود. تپش سریع یا نامنظم قلب، احساس دیوانگی یا ترس شدید، پارانویا و نارسایی قلبی نیز از عوارض جانبی بیشمصرفی این داروها است. این داروها پتانسیل ایجاد نارسایی قلبی عروقی (حمله قلبی) یا تشنجهای مرگباری را هم دارند. محرکها میتوانند اعتیادآورباشند، یعنی فرد پس از مدتی مصرف، مجبور به مصرف مجدد آنها میشود
رایجترین داروهای محرک تجویزی
رایجترین داروهای محرک تجویزی را با این نامها میشناسیم: آدرال (حاوی آمفتامین/ دِکستروآمفتامین)؛ وی وانس (حاوی لیس دکس آمفتامین)؛ دِسوکسین (حاوی مِتآمفتامین)؛ دیدرکس و رِسِد (حاوی بنزفتامین)؛ دِسِکدراین، پروسنترآ، دِکستروستات (حاوی دِگزاآمفتامین)؛ مِتیلین، دیترانا، کانسرتا و ریتالین (حاوی مِتیل فنیدات)؛ فوکالین و فوکالین اکس آر(حاوی دکس متیل فنیدات)، ساپرنزا، ادیپکس-پ (حاوی فِنتر ماین)؛ نوویگیل (حاوی آرمودافینیل)؛ بونتریل (حاوی فندیمترازین).
یکی از معروفترین مواد محرک در دسته این داروها، ریتالین است که در میان دانشآموزان و دانشجویان به قرص شب امتحان نیز شهرت دارد و تصور میشود بدون هیچ آسیب و خطری به تقویت تمرکز حواس و عملکرد بهتر مغز کمک میکند، ولی عوارض فراوانی دارد.
منابع
- Centers for Disease Control and Prevention. (n.d.). Current cigarette smoking among adults in the United States.
- National Institute on Drug Abuse. (2008, July 22). Prescription Drugs: Abuse and Addiction.
- National Institute on Drug Abuse. (n.d.). Tobacco/Nicotine
- Jonnes, J. (1999). Hep-cats, narcs and pipe dreams: A history of America’s romance with illegal drugs. Baltimore: John Hopkins University Press.
- Juliano L. M., & Griffiths, R. R. (2004). A critical review of caffeine withdrawal: Empirical validation of symptoms and signs, incidence, severity and associated features. Psychopharmacology, 176,1-29.
- Julien, R. M. (2001). A primer of drug action. New York: Worth Publishers.
- Thompson, P. M., Hayashi, K. M. Simon, S. L. London, E. D., & others. (2004). Structural abnormalities in the brains of human subjects who use methamphetamine. Journal of Neuroscience, 24,6028-6036.
- https://www.verywellmind.com/what-are-stimulants-2795573
[3] Attention-deficit hyperactivity disorder
