شاخص صلح جهانی چیست؟
ارزیابیهای شاخص صلح جهانی، مطالعات نارکوتروریسم، جنگ، تروریسم و پیامدهای ناشی از کشت، تولید و قاچاق مواد مخدر امروزه از مهمترین و زندهترین حوزههای روابط بینالملل و نیز مطالعات میانرشتهای به شمار میآید. در این راستا تا کنون چندین یادداشت را با محوریت شاخصهای جهانی که به بررسی عوامل و موانع بروز این پدیدهها میپردازد، منتشر کردهایم. در نوشتار حاضر، به یکی دیگر از شاخصهای جهانی میپردازیم که همچون شاخص تروریسم جهانی توسط مؤسسه «اقتصاد و صلح» منتشر میشود: شاخص صلح جهانی.
شاخص صلح جهانی چیست؟
شاخص صلح جهانی (Global Peace Index، یا GPI) ابزاری است که به وضعیت جهانی صلح میپردازد و رتبه دولتهای مختلف را از منظر صلحطلبی ارزیابی میکند. شاخص مذکور در حال حاضر ۱۶۳ دولت مستقل (حدود ۹۹٫۷ درصد جمعیت جهان) را مورد ارزیابی قرار میدهد. معیار نهایی این شاخص، سطح صلحطلبی است. ارزیابیهای شاخص صلح جهانی در طول دهه گذشته حاکی از آن است که خشونت در جهان افزایش یافته است و میزان صلحطلبی کاهش یافته است.
شاخص صلح جهانی نخستینبار در ماه می سال ۲۰۰۷ منتشر شد و از آن پس بهصورت سالانه به دست انتشار سپرده میشود. اکنون در سال ۲۰۱۷ با گذشت ۱۰ سال از اولین انتشار، مؤسسه اقتصاد و صلح موفق شده است شمار کشورهای مورد بررسی خود را از ۱۲۱ دولت به ۱۶۳ دولت برساند. جالب است بدانید که استیو کیلیلی، کارآفرین استرالیایی و بنیانگذار این مؤسسه به دلیل طراحی و انتشار این ابزار مورد حمایت شخصیتهایی نظیر کوفی عنان، دبیرکل پیشین سازمان ملل، دسموند توتو، دالایی لاما ، مارتی آهتیساری، رئیس جمهور پیشین فنلاند و برنده جایزه صلح نوبل در سال ۲۰۰۸، محمود یونس، برنده جایزه نوبل، جفری ساکس، رئیس جمهور پیشین ایرلند و ماری رابینسون، معاون پیشین دبیرکل سازمان ملل قرار گرفته است.
مبانی شاخص صلح جهانی
شاخص صلح جهانی سه مضمون گسترده را مبنای کار خود میگیرد: سطح ایمنی و امنیت جامعهمحور؛ منازعات داخلی و بینالمللی جاری و درجه میلیتاریزهشدن یا نظامیسازی. این مبانی هم داخلیاند، مانند توسل به خشونت و جرم درون کشور، و هم خارجی، مانند هزینه نظامی و جنگها. البته معیارهای این شاخص تا کنون مورد انتقاد برخی شخصیتهای برجسته جهانی نیز نظیر ریاله ایزلر نیز قرار گرفته است؛ ایزلر معتقد است شاخص صلح جهانی باید خشونت علیه زنان و کودکان را نیز دربر گیرد، اگرچه اطلاعات بینالمللی موثقی در این زمینه یا اصولا در دسترس نیست یا بسیار کم از سوی کشورها گزارش داده میشود.
رتبه کشورها در شاخص صلح جهانی 2018
شاخص صلح جهانی سال ۲۰۱۸ نشان از آن دارد که ایسلند، نیوزلند، اتریش، پرتغال و دانمارک صلحطلبترین کشورهای جهان و سوریه، افغانستان، سودان جنوبی و سومالی غیرصلحگراترین کشورهای دنیا بوده اند. یافتههای بلندمدت شاخص صلح جهانی در سال ۲۰۱۷ نیز گویای این است که در طول دهه گذشته، وضعیت صلح در سراسر جهان ۲٫۱۴ درصد بدتر شده است و نابرابری در صلح بین صلحآمیزترین و کم غیرصلحگراترین کشورهای جهان نیز افزایش یافته است. همچنین دامنه نظامیگری با کاهش و تأثیر تروریسم با افزایش روبهرو بوده است. از سوی دیگر، شمار افرادی که در ۵ سال گذشته در حوادث تروریستی کشته شدهاند نیز بهشدت افزایش یافته است.
روششناسی شاخص صلح جهانی
شاخص صلح جهانی در ارزیابی صلحآمیز بودن کشورها میزان درگیری در منازعات جاری داخلی و بینالمللی را مورد بررسی قرار میدهد. سطح هارمونی و اختلافات درون هر ملت نیز یکی از معیارهای آن است. ۱۰ معیار متفاوت در این شاخص لحاظ میشود که ارزیابی روشنی از ایمنی و امنیت در جامعه به دست میدهد. در یک جامعه صلحآمیز اصولا نرخ پایین جرایم، حداقلی بودن حوادث تروریستی و تظاهرات خشونتآمیز، روابط مستحکم با کشورهای همسایه، سپهر سیاسی باثبات و پایین بودن شمار افراد بیخانمان و پناهجو را شاهدیم.
در سال ۲۰۱۷، ۲۳ شاخص برای سنجش امتیاز صلحآمیزبودن دولتها بهکار گرفته شد. این معیارها را یک گروه خبره در سال ۲۰۰۷ تعیین کرده بود و سالانه آنها را مورد بازبینی قرار میدهد. امتیاز هر شاخص بین ۱ تا ۵ تعریف شده است و تا سه رقم اعشار سنجیده میشود[۴]. ما این معیارها را به سه دسته کلان منازعهای- کیفری، سیاسی و نظامی تقسیم میکنیم.
| عنوان معیارها به فارسی | عنوان معیارها به انگلیسی |
| درگیریهای خارجی (تعداد نبردهای خارجی) | External Conflicts Fought |
| تلفات ناشی از درگیریهای داخلی | Deaths From Internal Conflict |
| هزینههای نظامی (درصد از تولید ناخالص داخلی) | Military Expenditure (%GDP) |
| واردات سلاح | Weapons Imports |
| تلفات ناشی از درگیریهای خارجی | Deaths From External Conflict |
| صادرات سلاح | Weapons Exports |
| درگیریهای داخلی (تعداد نبردهای داخلی) | Internal Conflicts Fought |
| جرایم خشونتآمیز | Violent Crime |
| روابط با کشورهای همسایه | Neighbouring Countries Relations |
| کمک مالی به عملیاتهای حافظ صلح سازمان ملل | UN Peacekeeping Funding |
| پناهندگان و آوارگان داخلی | Refugees and IDPs |
| میزان تأثیر تروریسم | Terrorism Impact |
| نرخ زندانیان | Incarceration Rate |
| شدت درگیریهای داخلی | Intensity of Internal Conflict |
| دسترسی به سلاحهای سبک | Access to Small Arms |
| بیثباتی سیاسی | Political Instability |
| سلاحهای هستهای و سنگین | Nuclear and Heavy Weapons |
| نرخ نیروهای پلیس | Police Rate |
| نرخ قتل | Homicide Rate |
| نرخ پرسنل نیروهای مسلح | Armed Services Personnel Rate |
| مقیاس ترور سیاسی | Political Terror Scale |
| تظاهرات خشونتآمیز | Violent Demonstrations |
| برداشت عمومی از میزان جرم و جنایت | Perceptions of Criminality |
جدول ۱) معیارهای شاخص صلح جهانی
خاورمیانه در شاخص صلح جهانی
نیازی به گفتن ندارد که خاورمیانه در سالهای اخیر یکی از مهمترین مراکز زیست و پرورش تروریسم بوده است. در این میان، گروههای تروریستی همچون داعش و طالبان با ورود به عرصه جرایم سازمانیافته و بهویژه قاچاق مواد مخدر، ماهیت تروریسم مخدری نیز یافتهاند. بسیاری از معیارهای شاخص صلح جهانی، از جمله «تعداد و طول منازعات داخلی»، «تعداد تلفات جانی در نتیجه منازعات سازمانیافته داخلی»، «شدت منازعات سازمانیافته داخلی»، «تأثیر تروریسم»، «تعداد وقوع قتل در هر جامعه در میان ۱۰۰ هزار نفر» نیز مستقیما با اوضاع امنیتی و فعالیت گروههای تروریستی و نارکوتروریستی مرتبط است. از این رو، شاخص صلح جهانی برای سنجش وضعیت گروههای تروریستی و ضدسیستمی و نحوه مقابله دولتها با آنها بسیار مفید خواهد بود.
پوستر رتبهبندی کشورهای جهان در شاخص صلح جهانی 2018
با توجه به معیارهای شاخص صلح جهانی، به نظر میرسد وضعیت دولتهای خاورمیانه در سالهای اخیر به سمت بدتر شدن پیش رفته است. بدین ترتیب که از میان ۱۵ دولت خاورمیانهای مورد بررسی، روی هم رفته ۱۱ دولت بهترین اوضاع خود در ۸ سال گذشته را در سالهای ۲۰۱۱ و ۲۰۱۲ تجربه کردهاند و از سوی دیگر، ۸ دولت نیز بدترین وضع خود را در خلال سالهای ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ از سر گذراندهاند. در حالی که تنها تشکیلات خودگردان فلسطینی که یک شبهدولت به حساب میآید، در سال ۲۰۱۸ بهترین وضعیت خود را تجربه کرده است.
وضعیت مقایسهای کشورهای خاورمیانه در شاخص صلح جهانی
افغانستان با میانگین رتبه ۳٫۴۱ در طول ۸ سال گذشته بدترین وضعیت را در میان دولتهای خاورمیانهای داشته است و حتی از سوریه و عراق نیز میانگین نازلتری دارد. سوریه که طی سالهای ۲۰۱۲ و ۲۰۱۳ وضعیت نسبت پایدار و قابل قبولی داشته است از سال ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۷ وضعیت بسیار بغرنجی را از سر گذرانده است و تقریبا در همه شاخصهای منازعهای، سیاسی و نظامی به دلیل جنگ داخلی و تروریسم بدترین وضعیت را در جهان پیدا کرده است. در سال ۲۰۱۸ اما وضعیت این کشور ۲/۰ واحد امتیاز بهتر شده است. با این حال، سوریه بهطور مشترک با عراق به دلیل میانگین مساوی در جایگاه دوم خاورمیانه قرار گرفته است.
عراق
عراق بهترین وضعیت خود را در شاخص صلح جهانی ۲۰۱۲ داشته است، اما طی ۴ سال بعدی به سمت وخامت اوضاع رفته است و در سال ۲۰۱۶ با امتیاز ۳٫۵۷ از منظر صلح جهانی، وخیمترین وضعیت خود را داشته است. البته درگیری دولت این کشور با گروه تروریستی داعش، بهویژه از سال ۲۰۱۴ به بعد باعث تشدید این وضعیت شده است. در پی آزادی موصل در ژوئیه ۲۰۱۷ بهبودی نسبی در وضعیت صلح در عراق پدیدار شده است؛ با این وجود، میانگین ۸ ساله عراق نیز همچون سوریه برابر با ۳٫۳۸ است و لذا جایگاهی بهتر از دومی در میان دولتهای خاورمیانه به دست نمیآورد.
پاکستان
پاکستان در جایگاه سوم بدترین دولتهای خاورمیانهای از منظر شاخص صلح جهانی قرار دارد. اسلامآباد بهترین وضعیت خود را در سال ۲۰۱۲ شاهد بود و پس از آن به مدت ۴ سال (تا ۲۰۱۶) روند نزولی داشته است. اما در دوسال ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ دیگ بار روندی نسبتا مثبت را آغاز کرده است و انتظار میرود در سالهای آتی بتواند تا حدودی جایگاه خود را بهبود بخشد.
یمن
یمن به دلیل درگیری چندساله با عربستان سعودی از سال ۲۰۱۶ از منظر شاخص صلح جهانی اوضاع بغرنجی پیدا کرده است. با این وجود، با پیدا شدن نخستین نشانهها از احتمال صلح در سال ۲۰۱۸، اندک بهبودی در وضعیت این کشور بهوجود آمده است و با توجه به ابتکارات صلحگرایانه اخیر انتظار میرود روند مثبت یادشده در سال ۲۰۱۹ نیز ادامه یابد.
فلسطین و اسرائیل
یکی از نکات جالب توجه شاخص صلح جهانی این است که تشکیلات خودگردان فلسطین نسبت اسرائیل وضعیت بهتری دارد. اگرچه این شاخص، فلسطین را تنها از سال ۲۰۱۶ وارد محاسبات خود کرده است، اما میانگین سهساله این کشور در ۸ سال گذشته تا حدودی بهتر از از رژیم صهیونیستی بوده است و این رژیم در رده پنجم خاورمیانه قرار دارد، در حالیکه فلسطین ششم است.
لبنان
لبنان نیز تقریبا از همین منطق حرکت به سوی بدترشدن در زمینه صلح پیروی کرده است، بدین معنا که بهترین وضعیت این کشور متعلق به سال ۲۰۱۲ بوده است و بدترین آن به سال ۲۰۱۷ باز میگردد. جایگاه این کشور در خاورمیانه از نظر میانگین هفتم است.
ترکیه و مصر
ترکیه و مصر به ترتیب در ردههای هشتم و نهم خاورمیانه قرار گرفتهاند و هر دو کشور نیز بدترین وضعیت خود در ۸ سال گذشته را در سال ۲۰۱۸ تجربه کردهاند.
ایران
جمهوری اسلامی ایران از منظر شاخص صلح جهانی در خاورمیانه در جایگاه دهم و در رقابت با عربستان سعودی قرار دارد. بهترین وضعیت ایران به سال ۲۰۱۲ و بدترین وضعیتش به سال ۲۰۱۳ مربوط است. پس از آن ایران روندی نسبتا مثبت را گذرانده است. جایگاه جهانی ایران در سال ۲۰۱۸، ۱۳۱ و میانگین ۸ ساله آن با ۲٫۳۹ برابر است که تقریباً یک امتیاز بهتر از بدترین کشورهای خاورمیانه و ۱ امتیاز ضعیفتر از بهترین کشورهای این منطقه است.
بهترین کشورهای خاورمیانه از نظر شاخص صلح جهانی
عربستان سعودی، عمان، امارات متحده عربی و قطر به ترتیب در ردههای بعدی قرار گرفتهاند و بهترین وضعیت از منظر شاخص صلح جهانی را به خود اختصاص دادهاند. البته عربستان سعودی در سالهای اخیر با تشدید درگیریهای یمن در وضعیتی نزولی قرار گرفته است. قطر نیز به دلیل محاصره اقتصادی از سال ۲۰۱۷ در سال ۲۰۱۸ بدترین وضعیت خود را تجربه کرده است. با این حال، قطر همچنان میانگین بهتری نسبت به همه دولتهای خاورمیانه در زمینه صلحآمیزبودن دارد. این نکته نیز گفتنی است که در سال ۲۰۱۸ از منظر رتبه شاخص صلح جهانی، امارات متحده عربی بهترین وضعیت را در میان کشورهای خاورمیانه به خود اختصاص داده است.
منابع
Institute for Economics and Peace. “Global Peace Index 2017” (PDF). visionofhumanity.org
Institute for Economics and Peace. “Global Peace Index Map”. Vision of Humanity. Retrieved 2018-04-30
.Information about indicators and methodology “2013 Global Peace Index”(PDF). Institute for Economics and Peace. Archived from the original (PDF) on 2013-12-10. Retrieved 2013-06-24.
Information about indicators and methodology 2018 Global Peace Index”(PDF). Institute for Economics and Peace. Archived from the original (PDF) on 2018-52-58.
