سوءمصرف مواد چیست؟ صفر تا صد
سوءمصرف مواد (Substance misuse) بهعنوان الگوی مصرف زیانآور و نامناسب هر نوع ماده، از جمله الکل، داروهای تجویزی یا داروهای بدون نسخه، مواد غیرقانونی (انواع اوپیوییدها و اوپییتها)، مواد استنشاقی و حلالها، نیکوتین و حتی قهوه با هدف تغییر خُلقوخو تعریف میشود. سوءمصرف مواد همان اختلال مصرف مواد ( SUD -Substance use disorder) است و به دلایل مختلف انجام میشود، میتواند تعمدی باشد ویا به دلیل بیشمصرفی داروهای تجویزی رخ دهد. بر اساس راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM-5-TR)، فرد همیشه با مصرف مواد معتاد نمیشود اما در معرض اختلال مصرف قرار میگیرد.
تعریف سوءمصرف مواد
متخصصان حوزه سلامتی معتقدند مصرف مواد در صورت تکرار مداوم و ایجاد مشکلات و اختلالات عمده زیر به سوءمصرف مواد تبدیل میشود:
- انواع مشکلات سلامتی؛
- ناتوانیهای مختلف؛
- انجامندادن مسئولیتها؛
- اختلال در کنترل؛
- مصرف خطرناک؛
- مشکلات اجتماعی؛
- بروز رفتارهای پرخطر.
نمونههای سوءمصرف مواد
اگر میخواهید نمونههای سوءمصرف مواد یا مصرف زیانآور را در زندگی واقعی بشناسید، کافی است فهرست زیر را مرور کنید:
- مصرف الکل تا حد خماری مداوم؛
- غیبت مرتب از محل کار یا تحصیل به دلیل مصرف زیاد مواد مخدر؛
- از دست دادن دوستان به دلیل مصرف ماریجوانای زیاد؛
- الگوی مصرف افراطی انواع مواد.
البته سوءمصرف مواد یا اختلال مصرف، طیف شدتِ گستردهای دارد که تشخیص آن چندان ساده نیست.
دلایل سوءمصرف مواد
مصرف مواد مشکل پیچیدهای است که تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار میگیرد. توجه داشته باشید که هیچ راهی برای پیشبینی اعتیاد افراد به مواد مخدر وجود ندارد، اما ترکیبی از عوامل، یعنی ژنها، مشکلات سلامتی روان، فاکتورهای رشدی و تأثیرات محیطی خطر ابتلا به اعتیاد را در فرد افزایش میدهد.
دکتر پاول لینده، روانپزشک میگوید: «افرادی که الکل مینوشند یا مواد مخدر مصرف میکنند، اغلب در ابتدا احساس لذت و بهبود روابط اجتماعی دارند؛ اما جنبههای منفی مصرف مواد بسته به نوع، مقدار و تناوب مصرف ماده، پس از مدتی با سرعت متفاوت ظاهر میشود. دکتر لینده خاطرنشان میکند که سابقه خانوادگی، شامل عوامل بیولوژیکی و رفتارهای آموختهشده اغلب نقش مهمی ایفا میکند. در واقع، استعداد سوءمصرف مواد تا حدی پایه ژنتیکی دارد، اما عوامل محیطی نیز در این میان نقش مهمی دارند.
مصرف مواد غیرقانونی
بیشتر افراد وقتی از سوءمصرف مواد حرف میزنند، به مصرف مواد غیرقانونی اشاره دارند. تغییر خلق و خو تنها اثر سوءمصرف مواد نیست و تحریف قضاوت و ادراک فرد، تغییر زمان واکنش و افزایش خطر تصادف و آسیبدیدگیهای مختلف از مهمترین پیامدهای آن است.
دلیل غیرقانونیبودن این مواد آن است که بالقوه اعتیادآورند یا میتوانند بر سلامتی افراد اثرات منفی بگذارند. البته برخی معتقدند هرگونه مصرف مواد غیرقانونی، خطرناک است و بنابراین، سوءمصرف محسوب میشود.
برخی از رایجترین مواد مخدر غیرقانونی مورد استفاده در ایالات متحده عبارتاند از:
- متآمفتامین؛
- کوکائین؛
- انواع مواد توهمزا یا هالوسینوژنها؛
- قرص اکستازی یا مولی (پودر)؛
- هروئین.
آیا مصرف تفننی، سوءمصرف مواد محسوب میشود؟
برخی معتقدند که مصرف تفریحی و تفننی بعضی از مواد، زیانآور نیست و فقط مصرف محسوب میشود، نه سوءمصرف. پرشورترین طرفداران این استدلال، مصرفکنندگان ماری جوانا هستند که میگویند ماری جوانا اعتیادآور نیست و برخلاف مواد مخدر سختتر، فوایدی هم دارد. اما تحقیقات اخیر نشان داده است که ماریجوانا نیز ممکن است اثرات مضر جسمی، روانی و روانی-حرکتی بیشتری نسبت به آنچه در ابتدا تصور میشد، داشته باشد یا با خطرات جدی کوتاهمدت و بلندمدت برای سلامتی همراه باشد.
اختلال مصرف کانابیس با اثراتی مانند از دست دادن حافظه، مشکل تمرکز، کاهش مهارتهای حل مسئله، کاهش تنظیم عاطفی، مشکلات تصمیمگیری وافزایش خطر ابتلا به روانپریشی همراه است.
علاوه بر این، موسسه ملی سوءمصرف مواد مخدر (NIDA) گزارش میدهد که افرادی که ماریجوانا مصرف میکنند ممکن است معتاد شوند. NIDA تخمین میزند که 30 درصد از افرادی که ماریجوانا مصرف میکنند، وابسته خواهند شد. این خطر برای کسانی که مصرف این ماده را در نوجوانی شروع کردهاند، چهار تا هفت برابر بیشتر است.
سایر مواد مورد سوء مصرف
مصرف همه داروهای تجویزی و بدون نسخه، مواد استنشاقی و حلال ها و حتی کافئین و سیگار، می تواند زیان آور باشد. در حقیقت، بسیاری از کودکان اولین مواجهه آن ها با سوء مصرف از طریق مواد استنشاقی صورت می گیرد زیرا این مواد در وسایل رایج خانگی یافت می شود و بسیار قابل دسترس است. در دنیای امروز، شاهد تولید داروهای طراحی شده و مواد صنعتی از جمله کوکائین تقلبی (نمک حمام) و ماری جوانای صنعتی هستیم که هنوز غیرقانونی نشده است اما قطعاً می تواند مورد سوء مصرف قرار گیرد و بسیار خطرناک باشد.
همچنین موادی وجود دارد که هیچ خواص تغییر دهنده خُلقی یا مسمومیتی ندارند از جمله آنابولیک استروئید. مصرف آنابولیک استروئید عملکرد فرد را افزایش می دهد یا عضلات فرد را حجیم می کند و به دلیل این که مصرف آن دارای عوارض جانبی منفی می باشد لذا سوء مصرف آن افزایش می یابد که این عوارض جانبی منفی در بعضی موارد از خشونت فرد گرفته تا تهدید حیات وی را شامل می شود.
به لحاظ تئوری، تقریباً هر ماده ای می تواند مورد سوء مصرف قرار گیرد.
نیکوتین: رایجترین ماده مورد سوءمصرف دنیا
نیکوتین تنها ماده ای است که بیشترین سوء مصرف در دنیا را داراست. اگرچه مصرف سیگار در سال های اخیر کاهش یافته است، اما تخمین زده شده است که با وجود نصب برچسب توصیف عوارض زیان بار بر روی سیگار، اما هنوز 40 میلیون آمریکایی به نیکوتین معتاد هستند.
لذا به دلیل این که نیکوتین قانونی است اما به این معنا نیست که نمی تواند مورد سوء مصرف قرار گیرد. این حقیقت که عوارض منفی نیکوتین بر روی سلامتی زمان زیادی می برد تا آشکار شود، احتمالاً نقشی در سوء مصرف گسترده دخانیات ایفا می کند.
کافئین پرمصرف ترین ماده دنیا
اگرچه نیکوتین رایجترین ماده مورد سوءمصرف در دنیا است، اما کافئین پرمصرفترین ماده جهان با خواص تغییردهنده خُلق و خو اس.ت و البته مصرف بسیار زیاد کافئین می تواند برای سلامتی مضر باشد. این امر به طور قابل توجهی خطرات سرطان و بیماری قلبی و همچنین ناهنجاری های تولید مثل را افزایش می دهد، این ناهنجاری های تولید مثل شامل تاخیر در درک و فهم نوزاد و کاهش وزن وی است.
همچنین مطالعات نشان می دهد که بین مصرف کافئین و چندین سندرم روانی رابطه وجود دارد از جمله اختلال خواب ناشی از مصرف کافئین و اختلال اضطراب ناشی از مصرف کافئین. بیماران مبتلا به اختلال اضطراب عمومی، اختلال هراس، بی خوابی و ریفلاکس معده معمولاً به آن ها تجویزکاهش مصرف یا حذف مصرف منظم کافئین را توصیه می کنند.
آیا مصرف آن ماده، شما را آزار می دهد؟
به دلیل تفاوت در ماهیت مواد قانونی و غیرقانونی، مرز بین مصرف و سوءمصرف مواد مشخص و شفاف نیست. مثلا آیا نوشیدن دو فنجان قهوه در صبح برای آغاز روز، مصرف است یا سوءمصرف؟ آیا استعمال یک پاکت سیگار در روز سوءمصرف محسوب میشود؟ باید گفت تنها خود فرد میتواند تشخیص دهد که از چه جایی مصرف تمام می شود و سوء مصرف آغاز می شود. از خود بپرسید: «آیا مصرف آن ماده خاص شما را آزار میدهد؟»؛ اگر پاسختان مثبت باشد، باید بدانید که دچار سوءمصرف آن ماده شدهاید.
هزینه سوءمصرف مواد را جامعه میپردازد
زمانی که صحبت از مواد غیر قانونی می شود، جامعه مشخص می کند که مصرف این مواد مضر است و ممنوعیت قانونی بر مصرف آن ها وجود دارد. این امر هم برای حفظ سلامتی افراد و هم محافظت از جامعه در برابر منابع بهداشتی مرتبط ، بهره وری از دست رفته، شیوع بیماری ها ، جرم و بی خانمانی است.
حرف آخر
کارشناسان، سوءمصرف مواد را بهعنوان مصرف مکرری که منجر به اختلالات و پیامدهای منفی میشود، توصیف میکنند. عوامل مختلفی در ایجاد سوءمصرف مواد نقش دارند، از جمله ژنتیک و متغیرهای محیطی. مواد اعتیادآوری که میتوانند منجر به مصرف و سوءمصرف شوند، شامل مواد غیرقانونی (مانند کوکائین، توهمزاها و هروئین) است، اما میتواند شامل داروهای تجویزی (مانند بنزودیازپینها و مسکنها) و مواد قانونی (مانند نیکوتین و الکل) نیز باشند. توانایی تشخیص علائم سوءمصرف مواد به افراد کمک میکند زمان نیاز خود به درمان دارویی و حمایت اجتماعی را بهدرستی تشخیص دهند.
مصرف مواد در شما مضر و زیان بار بوده است، قطعاً شما تنها نیستید. بر اساس آخرین تخمین ها، حدود 27.1 میلیون آمریکایی- تقریباً به ازای هر 10 نفر یک نفر در حال حاضر دچار سوء مصرف مواد هستند. اگر در درمان مصرف مواد خود مردد هستید، البته که شما تنها نیستید. در سال 2015، در یک آمار تخمین زده شد 21.7 میلیون نفر نیازمند درمان مصرف مواد هستند اما در حقیقت، تنها 3 میلیون نفر خدمات درمانی دریافت کردند.
اگر شما در تلاش برای ترک یا متوقف کردن مواد هستید و فکر می کنید که نمی توانید دست به این چنین کاری بزنید، به گزینه هایی رجوع کنید که سریعتر و بیشتر نتیجه بخش و مؤثر باشد و درباره درمان سوء مصرف مواد خود به پزشک مراجعه کنید.
منابع
- McLellan AT. Substance Misuse and Substance use Disorders: Why do they Matter in Healthcare?. Trans Am Clin Climatol Assoc. 2017;128:112–130.
- Csete J, Kamarulzaman A, Kazatchkine M, et al. Public health and international drug policy. Lancet. 2016;387(10026):1427–1480. doi:10.1016/S0140-6736(16)00619-X
- Baydala L. Inhalant abuse. Paediatr Child Health. 2010;15(7):443–454. Published September 2010.
- Lachenmeier DW, Rehm J. Comparative risk assessment of alcohol, tobacco, cannabis and other illicit drugs using the margin of exposure approach. Sci Rep. 2015;5:8126. Published 2015 Jan 30. doi:10.1038/srep08126
- Bergin JE, Kendler KS. Common psychiatric disorders and caffeine use, tolerance, and withdrawal: an examination of shared genetic and environmental effects. Twin Res Hum Genet. 2012;15(4):473–482. doi:10.1017/thg.2012.25
- Lipari, R. N., Park-Lee, E., and Van Horn, S. America’s need for and receipt of substance use treatment in 2015.The CBHSQ Report: September 29, 2016. Center for Behavioral Health Statistics and Quality, Substance Abuse and Mental Health Services Administration, Rockville, MD.
- https://www.verywellmind.com/substance-use-4014640#citation-1
[1] The Diagnostic and Statistical Manual 5
[2] the National Institute on Drug Abuse
