منطقه قفقاز جنوبی به دلیل قرار گرفتن میان سه حوزه جغرافیایی آسیای میانه، خاورمیانه و اروپا از اهمیت ترانزیتی خاصی برخوردار است. وجود کریدورهای شمال- جنوب و کریدور میانی بر اهمیت این منطقه افزوده است. همچنین از سویی دیگر با وجود قابلیت ترانزیتی منطقه قفقاز، مسئله قاچاق به خصوص قاچاق مواد مخدر در این منطقه روبه افزایش است. در این میان طی سالهای اخیر مبحث قاچاق مواد مخدر در سه کشور جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان به موضوعی کاملاً سیاسی و قابل بررسی برای دولتمردان آنها تبدیل شده است. این کشورها به دلیل ارتباطی که با اروپا و روسیه دارند، تبدیل به مسیر دلخواه قاچاقچیان شدهاند. در این زمینه عدم کیفیت کنترل مرزی، کمکرسانی قاچاقچیان محلی و فساد در نهادهای اجرایی کشورها در عدم محدود کردن مسیر قاچاق موثر بودهاند. همچنین بازار مصرف خارجی بر انگیزه داخلی کشورهای منطقه قفقاز افزوده است. با این حال در ادامه این یادداشت سعی خواهیم کرد به ابعاد قاچاق مواد مخدر، همکاریهای بینالمللی و چالشهای پیشرو دولتمردان سه کشور واقع شده در قفقاز جنوبی بپردازیم.
کشور جمهوری آذربایجان پس از سال 1991 و آغاز قرن 21 روزبه روز شاهد افزایش مقوله قاچاق مواد مخدر در داخل مرزهای سیاسی بوده است. با گسترش راههای زمینی و تأسیس کریدورهای جهانی، نقش این کشور در حوزه ترانزیت و ارتباط با اروپا افزایش قابل توجهی داشته است. در ادامه این روند موضوع قاچاق مواد مخدر با توجه به زمینه ارتباطی آن در آذربایجان رخنه کرده است. طبق گزارشهای UNODC کشور جمهوری آذربایجان یکی از کشورهای منتقلکننده قاچاق هروئین از افغانستان به اروپا است و در مجموع حدود 15 درصد هروئین قاچاق شده به اروپا از این کشور میگذرد. با وجود آمار رو به رشد قاچاق موارد مخدر در این کشور و افزایش تعداد مصرفکنندگان داخلی، در چند سال اخیر مقامات آذربایجانی مقررات جدیدی جهت جلوگیری مصرف و قاچاق مواد مخدر تنظیم کردهاند. براساس آمار منتشر شده سازمان گمرک آذربایجان، در سال 2022 حدود 2.1 تن مواد مخدر کشف شده است، در حالی که در سال 2023 این رقم حدود 1.2 تن اعلام شده است. علاوه بر این در سال 2023 حدود 300 کیلوگرم مواد مخدر به عنوان یکی از بزرگترین کشفیات (عمدتاً هروئین و متامفتامین) در باکو کشف و ضبط شده است. بدین ترتیب موضوع قاچاق مواد مخدر در آذربایجان یک موضوع داخلی و خارجی محسوب میشود و دولت آن در سالهای اخیر در تلاش است تا با همکاری سازمانهای بینالمللی و همکاری کشورهای منطقه در جلوگیری این پدیده موثر واقع شود.
ارمنستان نیز به عنوان یک کشور واقع شده در منطقه قفقاز در مسیر قاچاق مواد مخدر از شرق به سمت روسیه و اروپا قرار گرفته است. اما با توجه به محدودیت جغرافیایی و عدم دسترسی به دریا در مقایسه با کشورهای همجوار کمتر با چالش قاچاق روبهرو است. اما با این وجود سالانه حدود 400 تا 800 کیلوگرم مواد مخدر در این کشور کشف میشود و دولت ارمنستان در تلاش است با این پدیده مقابله کند. در همین باب مقامات ارمنستانی در چند سال گذشته تلاش کردهاند تا مقرراتی جهت کنترل مرزهایشان تنظیم کنند و در مرحله بعد قوانین قضایی سختگیرانه در داخل کشور به تصویب برسانند و در نهایت در خارج از مرزها، توافقنامههایی با کشورهای همسایه از جمله ایران و گرجستان به امضا رساندهاند. زیرا موضوع قاچاق قبل از آن محدود به داخل مرزها و دامنگیر اعضای جامعه شود، موضوعی به نسبت فراملی محسوب میشود و برای جلوگیری از آن لازم به همکاریهای منطقهای و بینالمللی است. در این خصوص اگر در خارج از مرزها تمهیدات لازم صورت گیرد، در داخل مرزهای سیاسی کشورها مقابله با توزیع و مصرف مواد مخدر آسانتر پیگیری میشود. ارمنستان در این خصوص بر میزان فعالیتهای جهانی خود افزوده است و به عضویت برنامه جهانی مبارزه با مواد مخدر سازمان ملل (UNODC) درآمده است تا از این طریق کمکهای فنی لازم را نیز دریافت کند. از سویی دیگر در سطح منطقه در پروژه (CARICC) در جهت مبارزه با قاچاق مواد مخدر در آسیای مرکزی فعالیت شایانی دارد. اما با این حال وجود برخی متغیرهای مختلکننده از جمله کمبود منابع برای مقابله و وجود راههای جایگزین برای قاچاق مواد مخدر امکان بستن راهای قاچاق را از دولتمردانی ارمنی میگیرد.
گرجستان به دلیل موقعیت جغرافیایی و دسترسی به دریای سیاه امکان قاچاق مواد مخدر به اروپا را تسهیل کرده است. این کشور با دارا بودن مرز گستردهتر با روسیه و ترکیه، معمولاً مسیر ترانزیتی مناسبی برای افراد در نظر گرفته میشود. بدین ترتیب این قابلیت در خصوص قاچاق مواد نیز مورد استفاده قرار میگیرد. در این کشور سالانه مقدار قابل توجهی (500 تا 800 کیلوگرم) مواد کشف میشود و دولت آن در تلاش است با استفاه از وضع کردن قوانین و استفاده از تکنولوژیهای پیشرفته در گمرک از این رخداد جلوگیری کند. اما در مقابل وجود برخی متغیرهای تأثیرگذار، از اثرپذیری اقدامات دولتی میکاهد. به عنوان مثال همکاری میان دو دولت روسیه و گرجستان در این خصوص به شدت پایین است. از سویی دیگر تقاضا مصرف مواد در کشورهای اروپایی رو به رشد است که این مورد نیز بر میزان طالب بودن انگیزه قاچاقچیان میافزاید. علاوه بر این اگرچه ابزارهایی برای شناسایی زودهنگام مواد مخدر در گرجستان استفاه میشود، اما در مقابل روشهای نوین استفاده از فناوری برای دور زدن کنترل مرزی مورد بهره قاچاقچیان قرار میگیرد. همچنین تمایل داخلی برای دورنگه داشتن خود از معضل بیکاری، در افزایش قاچاق مواد مخدر دامن زده است. بنابراین تنها منع کردن افراد از پدیده قاچاق در خصوص اینگونه کشورها کارساز نخواهد بود، بلکه قبل از آن لازم است تا از موارد شتابدهنده این قضیه جلوگیری کرد.
با بررسی سه کشور جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان به مهمترین متغیر یعنی تأثیرگذاری موقعیت جغرافیایی در مقوله روبه رشد قاچاق در این سه کشور پی بردیم. جایگاه هرکدام یک از این کشورهای و داشتن آذربایجان و گرجستان به راههای آبی امکان قاچاق مواد را تسهیل کرده است. برای جلوگیری از این موضوع، دولتهای مرکزی سه کشور به امضا کردن موافقتنامههای منطقهای تن دادهاند، حتی برای مبارزه با آن به عضویت سازمانهای بینالمللی درآمدهاند. اما وجود ضعفهای داخلی و نبود کنترل کافی بر روی مرزها توان ممنوعیت را از مقامات دولتی سلب کرده است. این موضوع تا اندازهای پیش رفته است که انتقال مواد مخدر به خارج از مرزها، به افزایش مصرف داخلی منجر شده است. امروزه کشورهای منطقه قفقاز با افزایش قابل توجهی از معتادان در داخل کشور روبهرو هستند که این قضیه به تنهایی مشکلات زیادی نیز در حوزههای اجتماعی پدید میآورد. در آخر باید گفت برای مبارزه با این پدیده در منطقه قفقاز جنوبی، نیاز به همکاری در سه سطح ملی، منطقهای و بینالمللی است و برای کاهش اثرات آن بهتر است راههای جایگزین از سوی دولتمردان ارائه شود.