موسسه هماندیشی جهانی راه برتر (کادراس) با همکاری خانه اندیشه ورزان برگزار میکند؛
«وضعیت مخدری افغانستان پس از خروج آمریکا»
سخنرانان؛
دکتر منصور براتی، معاون پژوهشی موسسه کادراس
محمد رضا حکیمی، استاد دانشگاه بلخ افغانستان
فرزانه سهرابی، معاون اجتماعی موسسه کادراس
محمد بیات، پژوهشگر ارشد موسسه کادراس
زمان برگزاری؛
شنبه 8 بهمن ماه 1401 – ساعت 18
مکان؛
تهران، خیابان انقلاب، بین چهارراه ولیعصر و خیابان برادران مظفر شمالی، پلاک 907
براساس گزارشهای بینالمللی جمعیت قاره آقریقا تا سال 2050، با رشدی 2.5 برابری به عدد 2 میلیارد و پانصد میلیون نفر خواهد رسید. در این بازه زمانی پیشبینی میشود که 60 درصد جمعیت این قاره افراد زیر 25 سال خواهند بود. این نیروی جوان اگر تحت مدیریت صحیح و اصولی دولتهای آفریقایی قرار بگیرند میتوانند موجب به حرکت درآوردن چرخهای توسعه در این قاره شوند. اما در روی دیگر سکه اگر شغل، مسکن، امکانات تحصیلی و بهداشتی کافی برای این جمعیت جوان فراهم نشود، آنگاه این این «فرصت» تبدیل به «تهدیدی خطرناک» برای واحدهای سیاسی این منطقه خواهد شد. رشد تروریسم، تشدید جرائم سازمان یافته همچون قاچاق مواد مخدر و قاچاق انسان، سوء مصرف مواد و … از جمله پیامدهای شکست دولتهای این منطقه برای کنترل و مدیریت نسل جوان خواهد بود.
به گزارش دفتر مبارزه با جرم و مواد مخدر سازمان ملل متحد، بسیاری از جوانان آفریقایی به سوء مصرف انواع مواد مخدر و محرک روی آوردهاند. سازمان ملل پیش بینی میکند که تا سال ۲۰۳۰ تعداد مصرف کنندگان مواد مخدر در آفریقا به میزان قابل توجهی افزایش پیدا خواهد کرد. این در حالی است که سیر سرمایه گذاری و رشد اقتصادی در قاره آفریقا باید به شکل بیشتر جوانان این قاره را به سمت افزایش میزان تحصیلات، ایجاد مشاغل پایدار، نوآوری علمی-فنی و … سوق دهد اما در عمل سیاستهای ضعیف دولتهای آفریقایی سبب ایجاد انحراف در مسیر تربیت و رشد جوانان آفریقایی شده است.
سازمان بهداشت جهانی سوء مصرف مواد را به عنوان مصرف مضر یا خطرناک مواد روان گردان از جمله الکل و مواد مخدر غیر قانونی توصیف میکند. این بیانیه میگوید که مصرف غیرقانونی مواد مخدر پیامدهای نامطلوب بهداشتی و اجتماعی دارد زیرا بار مالی سنگینی را بر دوش مصرف کنندگان، خانوادهها و جامعه وارد میکند. علاوه بر این مصرف مواد مخدر میتواند در بلند فرآیند توسعه کشورها را با تاخیر مواجه کرده و ایشان را گرفتار مسائل غیر ضروری کند. تا سال ۲۰۳۰ سازمان ملل تخمین میزند که تعداد مصرف کنددگان مواد در آفریقا ۴۰% افزایش خواهد یافت. در سراسر این قاره، معتادان به مواد مخدر اغلب با تبعیض و عدم حمایت مواجه شدند که حتی در صورت توقف مصرف، بازیابی زندگی را برای آنها دشوار میسازد. مسئله بازگشت معتادین به آغوش جامعه موضوعی جدی است که بسیاری از کشورهای در حال توسعه به آن توجه نکرده و به همین دلیل موجب بازگشت مجدد فرد به دامن اعتیاد میشوند.
براساس گزارش دفتر مبارزه با مواد مخدر و جر سازمان ملل متحد، در حال حاضر بیش ترین ماده مخدر غیرقانونی در این قاره کانابیس است. دومین گروه پر مصرف مواد مخدر، محرکهای نوع آمفتامین (ATS) هستند که شامل «اکستازی» و متآمفتامین میشود. با این حال تعداد بیشتری از مصرف کنندگان مواد مخدر که مواد تزریق میکنند؛ اگرچه این عمل خطرناک تلقی میشود زیرا استفاده از سوزنها و سرنگهای آلوده میتوانند ویروسهایی مانند ایدز، هپاتیت B و C را منتقل کنند. همچنین در غرب آفریقا، گینه بیسائو یکی از مراکز مهم برای قاچاق مواد مخدر بویژه برای کوکائین است. –این کشور در سال ۲۰۰۵، زمانی که رئیس جمهور سابق ژائو برناردو «نینو» ویرا که از سال ۱۹۸۰ تا ۱۹۹۰ با مشت آهنین بر کشور حکومت میکرد- پس از بازگشت از شش سال تبعید در پرتغال، دوباره انتخاب شد و یک دولت مخدری را ایجاد کرد.
با افزایش سرمایهگذاریهای خارجی، انتقال فناوری و رشد دانش در قاره سیاه، بسیاری از تحلیلگران اتحادیه آفریقا رایکی از قطبهای آتی اقتصاد جهانی میدانند. با این حال عدم رعایت توازن در توسعه تمام مناطق، بیتوجهی به نیازهای ابتدایی نسل جدید و فساد حاکم در دستگاههای دولتی موجب افزایش قاچاق، ترانزیت و مصرف مواد مخدر در کشورهای آفریقایی شده است. این خظر بیش از همه جوانان و نوجوانان را تهدید میکند که در خلاء نظارت و مبارزه جدی با مواد مخدر، در معرض انواع مواد مخدر و محرک قرار دارند.
رشد فزاینده تولید و قاچاق کپتاگون در منطقه شامات موجب افزایش آسیبپذیری حوزه «امنیت مخدری» کشورهای خاورمیانه عربی شده است. براساس آمارهای منتشر شده از سوی گمرکات و مقامات مسئول حوزه مبارزه با مواد مخدر، عربستان سعودی، اردن، لبنان، امارات و … در معرض قاچاق این ماده محرک هستند. در ادامه این یادداشت نگاهی به وضعیت قاچاق و کشفیات کپتاگون در برخی کشورهای منطقه خواهیم داشت.
در بازه زمانی ۲۰۱۳- ۲۰۱۸ کشفیات سالانه آمفتامین در جهان بین ۴۵ تا ۷۱ تن سیال بود. با این حال میزان فراوانی کشفیات عمدتا مربوط به کشورهای خاورمیانه (بزرگترین بازار مصرف آمفتامین جهان) است. در میان کشورهای منطقه بیشتین آمار کشف و ضبط این مواد مربوط به کشورهای لبنان، عربستان سعودی و امارات عربی متحده است. امروز به صورت غیرقانونی قرصهای به نام کپتاگون در برخی مناطق اروپا، سوریه و لبنان تولید و عرضه میشود که فاقد فناتیلین است و به همین «کپتاگون جعلی» محسوب میشود. در گزارش جهانی نهاد مبارزه با مواد مخدر و جرم سازمان ملل در سال ۲۰۲۲ آماده است که اروپا مقصد ترانزیت قرصهای کپتاگون از مقصد حوزه منطقه مدیترانه شرقی و شبه جزیره عربستان است.
در برخی کشفیات صورت گرفته در عربستان سعودی، قاره اروپا به عنوان مبدا صادرات این مواد اعلام شده است. در ژانویه و فرویه ۲۰۱۷، ۳۵۰ هزار قرص کپتاگون در فرودگاه شارل دوگل فرانسه کشف و ضبط شد. این محموله مخفی قرار بود در قالب محصولات صنعتی از طریق لبنان به چک، از چک به ترکیه و منطقه آناتولی راهی عربستان سعودی شود. در دسامبر ۲۰۱۸، مقامات یونانی از کشف ۳ میلیون قرص کپتاگون که راهی لیبی بود خبر دادند. در ژوئن و جولای ۲۰۱۹، ۳۳ میلیون قرص کپتاگون دیگر توسط مقامات یونانی در بندر پیرئوس کشف و ضبط شد. مقصد نهایی این محوله بازار چین بود. در فوریه همین سال ۳۸۴ هزار قرص کپتاگون در بندر نوتردام هلند که راهی بندر جده عربستان بود کشف و ضبط شد. در ژوئیه ۲۰۲۰، ۱۴ تن آمفتامین، از جمله بیش از ۸۴ میلیون کپتاگون توسط مقامات ایتالیایی کشف و ضبط شد. به گفته مقامات این کشور این مواد از طرف عناصر داعش راهی بازارهای اروپایی شده بود تا از این طریق منبع درآمدی جدیدی برای این گروه تروریستی فراهم شود.
طی چند ماه اخیر قاچاق کپتاگون به مقصد بازارهای اردن تشدید شده است. کپتاگون ماده ای شیمیایی است که سیستم اعصاب مرکزی را تحریک می کند و تا حد زیادی باعث اعتیاد می شود و مشکلات جدی جسمی و روانی را به دنبال دارد که به مرگ منجر می شود. این ماده در سطح بین المللی ممنوع است و در فهرست مواد مخدر قرار دارد. نزدیکی به منطقه شامات، سوء استفاده گروههای نارکوتروریستی از بحران داخلی سوریه و مطالبه بازار مخدری اردن (بهویژه نسل جوان) سه متغیر تاثیرگذار در تشدید قاچاق کپتاگون به اردن هاشمی است.
روز ۲۵ دسامبر گمرک مرزی «الکرامه» اردن از کشف بزرگترین محموله قاچاق کپتاگون در عملیاتی ویژه خبر داد. در این عملیات قریب به ۶ میلیون عدد قرص کپتاگون (وزن یک تن) در داخل بار خرما کشف و ضبط شد. گذرگاه مرزی الکرامه یا مجتمع مرزی طریبیل تنها گذرگاه مرزی بین اردن و عراق است که میان شهر الرویشد اردن در استان المفرق و شهر طریبیل عراق در استان الانبار واقع شده است و حدود ۳۲۰ کیلومتر از پایتخت اردن، و ۵۷۵ کیلومتر از پایتخت عراق فاصله دارد. در بازرسی دقیق دو کامیون «براد» با پلاک خارجی که از کشور همسایه می آمدند، قرص های مخدر کپتاگون که به طور حرفه ای داخل خرما جاسازی شده بودند و تشخیص آنها سخت بود، کشف و ضبط شدند. حدود ۵۰۹ کیلوگرم از قرص های مخدر کپتاگون در اولین کامیون و حدود ۴۸۳ کیلوگرم نیز از کامیون دوم کشف و ضبط شد.
در ۱۶ دسامبر ۲۰۲۲ مقامات سعودی خبر از دستگیری ۴۲۱ نفر به اتهام تلاش برای قاچاق مقادیر زیاد مواد مخدر در ۴ منطقه این کشور خبر داد. از این تعداد ۳۴۲ یمنی، ۳۹ شهروند سعودی، ۳۸ اتیوپیایی و ۲ نفر عراقی بودند. در همین رابطه سرهنگ مصطفی القرینی سخنگوی رسمی اداره کل مرزبانی سعودی گفت:«گشتهای زمینی در منطقه نجران، جیزان، عسیر و مرزهای شمالی تلاش برای قاچاق ۵۲.۴ تن مواد قات و ۸۰۷ کیلوگرم مواد مخدر ناکام گذاشتند.»در این محموله مقادیر زیادی کانابیس، قرصهای امفتامین و قرصهای نیازمند تایید پزشک وجود داشته است.
شاهزاده ها و افسران سعودی نقش پر رنگی در محلی قاچاق کپتاگون دارند. حتی طی گزارشی اداره مبارزه با فساد اداری عربستان، افسران خود را متهم به گرفتن رشوه از قاچاقچیان برای چشم پوشی بر فعالیت های غیرقانونی آنها کرده است. در سال ۱۹۹۹ یک شاهزاده سرشناس سعودی ۲ تُن کوکائین را از ونزوئلا به فرانسه قاچاق کرد و در سال ۲۰۰۷ بصورت غیابی به ۱۰ سال حبس و ۱۰۰ میلیون دلار جریمه محکوم شد. مقامات آمریکا همچنین او را به توطئه برای توزیع مواد مخدر در داخل آمریکا متهم کردند.
پس از بازگشت طالبان به قدرت در نخستین روزهای دهه سوم قرن بیست و یکم، امیدها برای تکرار حکم ممنوعیت کشت خشخاش در افغانستان و به دنبال کاهش تولید و قاچاق انواع موادمخدر از مبدا این کشور زنده شد. بسیاری از کارشناسان بر این عقیده بودند که امارت اسلامی افغانستان برخلاف دولت وابسته اشرف غنی اراده و فضای کافی برای مبارزه با اقتصاد مخدری را در اختیار دارد اما وضع تحریمهای یکجانبه آمریکا و بلوکه کردن اموال این کشور سبب تشدید مشکلات اقتصادی و به دنبال کند شدن مسیر مبارزه با مواد مخدر شد. در این یادداشت سعی میکنیم تا نگاهی به مسئله حکومت طالبان و مشکله مبارزه با مواد مخدر داشته باشیم.
ایران به دلیل موقعیت خاص ژئوپلیتیکی و قرار گرفتن در مسیر مبدأ و مقصد مواد مخدر به ویژه مسیر ترانزیتی بالکان، قربانی این شرایط محسوب میشود. همجواری با هلال طلایی (افغانستان و پاکستان) که بیش از ۸۰ درصد مواد افیونی جهان را تولید و تأمین میکنند و دارا بودن کوتاهترین فاصله بین کشورهای فوق با ترکیه و اروپا، باعث جذابیت مسیر ایران برای باندهای مافیایی مواد مخدر و در نتیجه آسیبپذیری کشور در جهات مختلف امنیتی شده است. بدین ترتیب، ایران اولین سپر در مسیر قاچاق مواد مخدر به اروپا و امریکا است. برهمین اساس جمهوری اسلامی ایران یکی از نخستین کشورهایی است که از تشدید سیاست جنگ با مواد و کشت خشخاش در افغانستان منتفع میشود.
نیرویهای ائتلاف بینالمللی به رهبری آمریکا در حالی خاک افغانستان را ترک گفتند که بر خلاف وعدههای آنها (در سال ۲۰۰۱) نه تنها امنیت و دموکراسی بر این کشور حاکم و نهادینه نشد بلکه گروههای تروریستی مانند شاخه خراسان داعش نیز در این کشور مستقر شده و به دنبال احیای خلافت ادعایی خود در منطقه آسیای مرکزی هستند. دیگر زخم به جای مانده از زمان اشغال را میتوان تداوم اقتصاد مخدری در میان کشاورزان و مردم فقیر افغانستان دانست. نتیجه عملی توافق دوحه در افغانستان نه قطع زنجیره کشت، تولید و ترانزیت مواد مخدر نه توانمندی اقتصادی امارت اسلامی برای عبور از اقتصاد سیاسی مخدری بلکه تنها منجر به تداوم مشکلات معیشتی و اقتصاد مخدری در همسایه شرقی کشورمان شد.
براساس آمارهای بینالمللی منتشر شده، اقتصاد غیرقانونی موادمخدر در افغانستان کاهش ۵ میلیارد دلار (۲۱ درصد) را در مقایسه با سال ۲۰۲۰ نشان میدهد. در سال ۲۰۲۲ درآمد کشاورزان افغانستانی از تریاک تنها ۲۹ درصد از ارزش کل تولیدات کشاورزی در این سال بوده است. تبدیل تریاک به مورفین و هروئین، به همراه قاچاق این مواد به خارج از افغانستان، در مقایسه با میزانی که کشاورزان به دست میآورند، درآمد بسیاری بالایی ایجاد میکند. ارزش کل اقتصاد اقتصاد غیرقانونی مواد مخدر زمانی محسابه میشود که دادههای سال ۲۰۲۲ به صورت جامع در دسترس قرار بگیرد.
در دادههای ثبت شده در برنامههای نظارتی دفتر مبارزه با مواد و جرم سازمان ملل متحد، فعالیت قاچاق مواد مخدر از اوت ۲۰۲۱ تداوم داشته و این مسئله نشان میدهد که تجارت مخدری در افغانستان، از زمان تسلط این گروه بر افغانستان مختل نشده است. افغانستان حدود ۸۰ درصد تقاضای جهانی مواد مخدر را تامین میکند. انتظار میرود هرگونه تغییر شدید در فعالیت قاچاق مواد در افغانستان در خاور نزدیک، خاورمیانه، آسیای جنوب غربی و اروپا نمایان شود.
تا پیش از پایان سال ۲۰۲۲ میلادی به نظر میرسد کشت تریاک ۳۲ درصد افزایش یافته است. سطح زیر کشت تریاک در فصل زراعی ۲۰۲۲ بالغ بر ۲۳۳۰۰۰ هکتار برآورد شده است. کشت تریاک در نواح جنوب غربی کشور (با ۷۳ درصد) متمرکز بوده که بیشترین افزایش را در این نقطه به ثبت رسانده است. پس از این نقطه استانهای غربی (با ۱۴ درصد) در رتبه دوم قرار دارند. در برخی مناطق نیز کشت خشخاش بخش قابل توجهی از کل زمینهای کشاورزی را اشغال میکند. به عنوان مثال در استان هلمند یک پنجم زمینهای قابل کشت به تولید خشخاش اختصاص داده شده و در برخی ولسوالیها این نسبت با از بین بردن محصولات غذایی مهم مانند گندم، بیشتر بوده است. به دنبال وضعیت خشکسالی در اوایل سال ۲۰۲۲، میزان کشت تریاک از میانگین ۳۸.۵ کیلوگرم در هکتار در سال ۲۰۲۱ به ۲۶.۷ کیلوگرم در هکتار در سال ۲۰۲۲ کاهش یافت. این کاهش سبب ۶۲۰۰ تن از ۶۸۲۰۰ تن تریاک در سال گذشته میلادی شود. محصولات ۲۰۲۲ را میتوان به ۳۵۰ تا ۳۸۰ تن هروئین با کیفیت صادراتی (۵۰ الی ۷۰ درصد خلوص) تبدیل کرد.
در سال ۲۰۲۲ تولید تریاک ۶۲۰۰ تن یعنی ۱۰ درصد کمتر از تولید سال قبل آن تخمین زده میشود. از این مقدار حدود ۳۵۰ الی ۵۸۰ هروئین صادراتی تولید میشود. دفتر مبارزه با مواد و جرم سازمان ملل به دلیل محرومیت از بازرسی میدانی، بررسی تصاویر ماهوارهای را در دستور کار خود قرار داده است. براساس اطلاعات به دست آمده از تصاویر ماهوارهای نوعی عدم قطعیت را در خصوص تخمین بازه کشت تریاک ایجاد کرده است.
در واکنش به این گزارش وزارت امور داخله افغانستان این گزارش را مطلبی «دور از حقیقت»، «بر خلاف تمام موازین بینالمللی» و «بدون هماهنگی حکومت مرکزی» دانست.
در تعاریف جدید علم روابط بینالملل بازیگران فراملی و فروملی نقش پر رنگی در شکلدهی به نظمها، روندها و ساختارهای امنیت جهانی و منطقهای دارند. یکی از بازیگرانی که در دو سطح فروملی و فراملی مشغول به فعالیتاند، گروههای نارکوتروریستی هستند. جریانهای تروریستی برای کسب منابع مالی جدید جهت تامین تجهیزات و نیرو روی به کشت، تولید، ترانزیت و حتی توزیع انواع مواد مخدر و محرک میزنند. در چنین لحظهای گروههای نارکوتروریستی متولد میشوند. این گروهها با به چالش کشیدن مرزهای ملی، امنیت کشورهای در مسیر ترانزیت یا بازار مصرف را تهدید کرده و موجب افزایش خشونت سازمان یافته در این مناطق میشود.
شبکههای ترانزیت مواد در منطقه با تجهیز به جدیدترین وسایل ارتباطی و حملونقل و با استفاده از پوششهای مختلف تجاری، سیاسی، قومی و… برای عبور از مرزهای خشکی، دریایی و هوایی برای انتقال مواد به بازارهای مصرف در نقاط مختلف جهان بهویژه اروپا بهره میبرند. یکی از مسیرهای انتقال مواد با عبور از مرزهای شمالی افغانستان وارد آسیای مرکزی شده، از روسیه عبور کرده و سپس وارد بازارهای اروپایی میشود. دیگر مسیر از آبهای خلیج فارس میگذرد، خلیج عدن، دریای سرخ و کانال سوئز را رد میکند و به جنوب اروپا میرسد. یکی دیگر از مسیرهای ترانزیت مواد با عبور (غیرقانونی) از مرزهای ایران وارد ترکیه میشود و از آنجا راهی حوزه بالکان میشود. نکته قابل ذکر آن است که در این مسیرهای عبور مواد، بازار مصرف نیز شکل گرفته و بخشی از محموله مواد در این مناطق توسط خرده فروشهای محلی توزیع میشود.
امروزه قاچاق مواد مخدر، به عنوان پدیده ای شناخته میشود که امنیت ملی کشورها را به امنیت بین المللی پیوند میزند. امنیت بین الملل به حالتی گفته میشود که در آن قدرت ها و گروه های دارای نفوذ در معاملات رفتاری و سیاستی خود به گونه ای رفتارکنند که پا را از محدوده خود فراتر گذاشته یا موضوع و بحرانی در سطح جهان آن قدر فراگیر شود که کشورها احساس کنند، از سوی گروهها و قدرتهای دیگر در خطر افتادهاند. بحران قاچاق مواد مخدر برای ایران با وجود اقدامات و هزینه های مالی و با وجود کاستی های بسیار، به دلیل موقعیت جغرافیایی و مرز مشترک با کانون های تولید مواد مخدر، و از سوی دیگر عدم همکاری منطقه ای و بین المللی موثر و سود سرشار تجارت مواد مخدر برای گروههای دارای قدرت، موجب شده است تا قاچاق مواد مخدر به عنوان موضوعی مهم در امنیت بین المللی ایران مطرح شود. امنیت بینالمللی ایران با توجه به جغرافیای امنیتی مرزهای شرقی ایران (به دلیل هم مرز بودن با پاکستان و افغانستان) به شدت تحت تاثیر قرار دارد.
در حوزه موضوعات امنیت بین الملل، همواره باید تاثیر مشکلات امنیتی، اجتماعی و اقتصادی آن را در نظر بگیریم؛ حوزه قاچاق مواد مخدر نیز تحت تاثیر این امر است. به عنوان مثال، انبارهای مواد مخدر در افغانستان، بیشتر در استان های نیمروز، فراه و هرات متمرکز است، این مناطق با استان های خراسان رضوی، خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان در ایران هم مرز و این همجواری مشکلات امنیتی و اجتماعی فراوانی را برای ایران ایجاد کرده است؛ علاوه بر این ترانزیت مواد مخدر از مرزهای خروجی ایران به سمت اروپا و افزایش قاچاق هروئین به اروپا، موضوع امنیت بین الملل و به مخاطره افتادن آن را بیش از پیش در مرکز توجه قرار داده است.
شاید یکی از بدنام ترین اسامی در تاریخ مبارزه با مواد مخدر، خواکین گوزمن لوئرا ملقب به «ال چاپو» باشد. وی رئیس کارتل «سینالوآ»، جزء 68 مرد پرنفوذ جهان (به انتخاب فوربز) و با سرمایهای بالغ بر 4 میلیارد دلار است. برخی وی را با پابلو اسکوبار رئیس کارتل مدلین مقایسه کرده و حتی همتراز میدانند. سینالوآ در بیش از 40 نقطه جهان، از آمریکای شمالی تا ژاپن مشغول به فعالیت است. به گزارش وزارت خزانه داری آمریکا این کارتل بزرگ در زمینه تجارت کوکائین، هروئین، متآمفتامین، کانبیس، مواد مخدرهای شیمایی و مصنوعی جزء سرآمدترین کارتلهای مخدری جهان است. در فوریه 2014 الچاپو در عملیات مشترک پلیس فدرال مکزیک، کماندوهای نیروی دریایی مکزیک و اداره مبارزه با مواد مخدر آمریکا در هتلی در شهر ساحلی مازالتان دستگیر شد. البته وی در سال 2015 در جریان یک عملیات از پیش طراحی شده و با همکاری ماموران زندان موفق به فرار از زندان شده بود اما مجددا در سال 2016 توسط پلیس مکزیک دستگیر و به واشنگتن تحویل داده شد.
حال پس از «پدر» اینبار نوبت به «پسر» رسیده است. اویدیو گوزمان پسر الچاپو در جریان عملیات پلیس در شهر کولیاچان بازداشت شد. عملیات دستگیری وی در ساعات ابتدایی صبح و پس از درگیری سنگین میان اعضای کارتل سینالوآ با نیروهای امنیتی رخ داد. براساس آخرین اخبار تا روز 9 ژآنویه 2023، در جریان این عملیات 10 نیروی امنیتی کشته و 19 نفر زخمی شدند. نیروهای امنیتی مکزیک قبلاً گوزمان لوپز را در سال ۲۰۱۹ دستگیر کرده بودند، اما او را آزاد کردند تا از تهدید حامیاناش به خشونت جلوگیری کنند. واشنگتن برای دستگیری وی 5 میلیون دلار جایزه در نظر گرفته است. وزارت امور خارجه آمریکا میگوید که او و برادرش خواکین در حال حاضر بر یازده آزمایشگاه مت آمفتامین در ایالت سینالوا نظارت میکنند که تخمین زده میشود ۱۳۰۰ تا ۲۲۰۰ کیلوگرم (۳۰۰۰ تا ۵۰۰۰ پوند) مواد مخدر در ماه تولید کنند.
برخی کارشناسان معتقدند که دستگیری اویدیو در این زمان، بخشی از برنامه دولت مکزیک و آمریکا در آستانه نشست رهبران آمریکای شمالی در روزهای 9 و 10 ژانویه در مکزیکوسیتی است. به نظر میرسد دموکراتها برای کاهش حجم انتقادات از سوی جمهوری خواهان در زمینه مبارزه با مواد مخدر و ایجاد کارنامه قابل قبول برای دولت خود در حوزه «نارکوتروریسم» و «سیاست خارجی»، دستگیری پسر «ال چاپو» را در دستور کار خود قرار دادند. کارتل سینالوآ یکی از بازیگران اصلی در زمینه قاچاق مواد مخدر به مقصد بازار مخدری آمریکا است. به گفته رسانهها جو بایدن در جریان این نشست قرار است در مورد تشدید قاچاق فنتانیل از مکزیک به آمریکا سخنرانی و به مرگ 100 هزار آمریکایی بر اثر بیش از مصرفی این ماده مخدر اشاره کند.
نتیجه دستگیری اویدیو برای دولت کسب اعتبار و برای مردم بومی سینالوآ آشوب و ترور است. به گفته مقامات محلی پس از دستگیری پسر الچاپو نیروهای وابسته به این کارتل مخدری اقدام به آتش زدن وسایل نقلیه عمومی و تیراندازی به هواپیماها در محل فرودگاه کردند. در سال 2019 نیز پس از دستگیری «پسر» اعضای این کارتل به خیابانها ریختند و با حمله به اماکن ارتش و گروگان گرفتن اعضای آن به قدرتنمایی در برابر دولت مرکزی پرداختند. پس از این «جنگ خیابانی» بود که دولت مکزیک در عقب نشینی آشکار اویدیو را آزاد کرد!
پس از دستگیری الچاپو در سال 2016، چهار پسر وی کنترل و اداره کارتل سینالوآ را به دست گرفتند. این چهار برادر تحت عنوان «لوس چاییتوس» شناخته میشوند. با اینکه اویدیو توسط نیروهای امنیتی مکزیک دستگیر شده اما با توجه با ساختار این کارتل مخدری و آزاد بودن «ال مایو» بعید است تغییری در مسیر انتقال فنتانیل به آمریکا رخ دهد. دومین نکته قابل ذکر در خصوص این «عملیات تبلیغاتی» آن است که مهمترین پسر «ال چاپو» نه اویدیو بلکه ایوان آرچیوالدو است. همین موضوع سبب میشود تا آسیب جدی به روندی کار این کارتل مخدری وارد نشود.
برخی کارشناسان حوزه مواد مخدر معتقدند که دستگیری پسر «ال چاپو» بخشی از «جنگ قدرت» میان جناح «قدیم» و «جدید» کارتل سینالوآ است. این دستگیری میتواند به تقویت توان «ال مایو» منجر شود. همزمانی دستگیری اویدیو با سفر بایدن به مکزیک و آینده برخورد میان اعضای این کارتل با نیروهای ارتش مکزیک از جمله مسائلی است که همچنان در دیدهبان تحلیلگران و کارشناسان حوزه نارکوتروریسم و مبارزه با مواد مخدر در سراسر جهان قرار دارد.
دولتهای عضو سازمان مللمتحد بر اساس سه کنوانسیون 1961، 1971 و 1988 انواع مخدر را با توجه تاثیر آن بر روی وضعیت سلامتی، مصرف پزشکی- قانونی و خطراتی که احیانا برای مردم دارد دستهبندی میکنند. البته دستهبندی سازمان ملل میتواند در قارههای مختلف و به توجه به آخرین تحولات ملی- منطقهای به صورتهای گوناگون مورد توجه و اجرا قرار بگیرد. به عنوان کشورهای عضو اتحادیه اروپا مانند آلمان به دنبال «قانونیسازی» و «تجاری سازی» کانابیس تحت حاکمیت فدرال است. در ادامه این یادداشت نگاهی به دستهبندی انواع مخدر یا محرک توسط کنوانسیونهای سازمان ملل متحد خواهیم داشت.
حدود 250 ماده در جدول ضمیمه کنوانسیون مشترک سازمان ملل درباره مواد مخدر (نیویورک- 1961، اصلاح شده 1972)، کنوانسیون مواد مخدر و مواد روان گردان (وین- 1971) . کنوانسیون مبارزه با قاچاق غیرقانونی مواد مخدر (معرفی کنترل بر پیشسازها (وین- 1988) درج شده است. هدف از این فهرست «کنترل» و «محدود کردن» استفاده از این مواد براساس طبقه بندی ارزش درمانی، سوء مصرف و خطرات آن برای سلامتی و به حداقل رساندن انحراف داروهای شیمیایی به سمت تولید غیرقانونی مواد است.
کنوانسیون 1961 سازمان ملل (اصلاح شده در سال 1972) در خصوص مواد مخدر تولید، ساخت، صادرات، واردات، توزیع، تجارت و مصرف و نگهداری مندرج در جدولهای این کنوانسیون ممنوع اعلام شده است. به عنوان مثال در دهه 70 و 80 میلادی کانابیس، کوکائین، هروئین، متادون، مورفین و تریاک در ذیل بخش «کنترل خیلی شدید» قرار داشتند. به عبارت دیگر تمام اقدامات کنترلی برای نظارت و مبارزه با این مواد باید در دستور کار کشورهای قرار میگرفت. همچنین مواد نام برده موادی با خاصیت «اعتیاد آوری بالا» و خطرناک در وضعیت سوء مصرف تقسیم بندی شدند. در همین جدول موادی همچون کدئین، دیهیدروکدئین و پروپرام در دسته «مواد نرم» قرار میگیرند.
در کنوانسیون 1971، مواد روان گردان نیز در لیست نظارت بینالمللی قرار گرفتند. مجددا اهداف این کنوانسیون نیز محدود کردن استفاده از این مواد در موراد «پزشکی» و «علمی» بود. (ماده 5 و 7) نکته قابل ذکر آن است که برخی مواد روانگردان با وجود برخی خواص درمانی میتوانند خطر «سوء مصرف» را نیز برای افراد معتاد داشته باشند.
به عنوان مثال «ال اس دی»، «ام دی ام ای»، مسکالین، اکستازی و تتراهیدروکانابینول در دسته کنترل «خیلی سخت» قرار میگرفتند. استفاده از این مواد به غیر موارد «علمی» یا محدود پزشکی ممنوع اعلام شد. اساسا این مواد ارزش درمانی بسیار کم (یا اصلا) ندارند و «سوء مصرف» آنها سلامت عمومی را تهدید میکند. در دسته دوم این جدول محرکهای آمفتامین و متآمفتامینها قرار میگیرند. این مواد نیز به مانند اعضای دسته اول ارزش درمانی بسیار کمی دارند و خطری جدی برای سلامت عمومی محسوب میشوند. در دسته سوم این جدول باربیتوراتها، آموباربیتال و بوپرنورفین قرار گرفتند. این مواد برای مقاصد پزشکی اجازه مصرف دارند.
شناخت صحیح و اصولی نسبت به انواع مخدر، محرک یا روان گردان میتواند در بهبود شاخصهای سلامت عمومی جامعه کمک شایانی انجام دهد. دلیل اصلی بسیاری از گرایش به استعمال انواع مواد به دلیل عدم آگاهی یا اطلاعات غلطی است که در سطح جامعه باعث فریب نسل جدید شده است. به عنوان مثال «صنعت کانابیس» با پشتیبانی کارتلهای بزرگ مخدری توانسته در نظام قانونی بسیاری از کشورهای غربی نفوذ کرده و این باور غلط را به جامعه القاء کند که مصرف ماری جوانا اعتیاد آور نیست و خطری برای سلامت فرد ندارد! این در حالی است که بسیاری از یافتههای علمی یافتههای متفاوت و گاها متضادی را نشان میدهد.
منصور براتی، معاون پژوهشی موسسه کادراس در گفتوگو با ایسنا، با بیان اینکه طی چند دهه گذشته باندهای جنایتکار در آمریکای لاتین تجارت خود را تنوع بخشیدند و دیگر مانند پابلو اسکوبار، بدنامترین قاچاقچی مواد مخدر کلمبایی در دهه ۷۰ و ۸۰ میلادی، اقدام به قاچاق مواد مخدر از آمریکای جنوبی به ایالات متحده نمیکنند، اظهار کرد: این کارتلها هماکنون تجارت غیرقانونی طلا، قاچاق انسان و تولید سایر مواد مصنوعی (به ویژه فنتانیل) و اخاذی از افرادی که در بازارهای قانونی (مانند آواکادو و لیمو ترش) مشغول به فعالیت هستند، را دنبال میکنند. با این حال مواد مخدر همچنان بخش جداییناپذیر از تجارتشان است.
وی با اشاره به جدیدترین گزارش منتشر شده توسط نشریه «اکونومیست» که به موضوع قاچاق و قیمت هر کیلوگرم کوکائین در نقاط مختلف جهان اشاره کرده، گفت: براساس گزارش دفتر مبارزه با مواد و جرم سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۰، تولید جهانی کوکائین به رکورد ۱۹۸۲ تن رسیده است.
معاون پژوهشی موسسه کادراس ادامه داد: آمریکای شمالی همچنان در صدر بزرگترین مصرفکنندگان این مواد قرار دارد، به گونهای که تخمین زده میشود حدود ۲ درصد از افراد ۱۵ الی ۶۴ ساله (حدود ۶ میلیون نفر) این مواد را مصرف میکنند. با این حال دامنه جهانی مصرف این مواد گستردهتر شده است.
براتی در ادامه از تبدیل شدن کشور گینه بیسائو به یک مسیر مهم برای انتقال کوکائین آمریکا جنوبی به مقصد اروپا خبر داد و یادآور شد: مقدار زیادی از کوکائین اروپایی نیز از طریق روتردام هلند وارد این قاره میشود که منجر به افزایش خشونت سازمانیافته در این منطقه نیز شده است، به طوریکه رئیس پلیس هلند هشدار داده که این کشور در معرض خطر بدل شدن به یک «دولت مخدری» قرار دارد.
معاون پژوهشی موسسه کادراس با بیان اینکه کوکائین بخش مهمی از درآمد باندهای جنایتکار را نه به خاطر اعتیادآور بودن بلکه به دلیل سود بالای آن تشکیل میدهد، در پاسخ به سوالی درخصوص آخرین وضعیت قیمت کوکائین توضیح داد و خاطرنشان کرد: تخمینها در مورد قیمت هر کیلوگرم مواد در مکانهای مختلف متفاوت است.
براتی ادامه داد: در سال ۲۰۱۹ (آخرین سالی که اطلاعات مربوط به این مواد در دسترس بود)، قیمت یک کیلو کوکائین در کلمبیا ۱۴۹۱ دلار تخمین زده شد. در مکزیک قیمت یک کیلو به قیمت عمده فروشی ۱۲ هزار و ۴۳۳ دلار و در الساوادور ۲۸ هزار و ۸۷۳ دلار برآورد شد. با این حال سود واقعی این مواد در خارج از آمریکای لاتین قرار دارد؛ به طوریکه در سال ۲۰۱۹ قیمت یک کیلوگرم کوکائین در آمریکا 69 هزار دلار قیمتگذاری شده است. در چین و هنگ کنگ، جایی که باندهای کلمبیایی به دنبال افزایش حاشیه سود خود در یک دهه آینده هستند، به ترتیب ۶۹ هزار و ۳۸۰ دلار و ۷۵ هزار و ۵۱۰ دلار است. در سال ۲۰۱۷ قیمت هر کیوگرم کوکائین معمولا یک میلیون و ۵۲۲ هزار و ۲۰۷ دلار قیمت داشته است.
منصور براتی، معاون پژوهشی موسسه کادراس در گفتوگو با ایسنا با اشاره به داروی محرک “متیلفنیدات” که به نام «قرص شب امتحان» نیز در جامعه مشهور است، میگوید: از این دارو برای درمان افراد مبتلا به بیش فعالی، کمتوجهی، عصبانیت همراه با بیقراری، اضطراب، فشار خون بالا و دارای افسردگی استفاده میشود. با این حال این قرص پیش از برگزاری آزمون، اجراهای هنری و … توسط برخی افراد مورد استفاده قرار میگیرد، حال آنکه مصرف این دارو بدون تجویز پزشک، موجب ایجاد اختلالات جدی در سیستم عصبی خواهد شد.
با بیان اینکه به طور معمول هنگامی که نوجوانان و جوانان در فرآیند ارتقاء و پیشرفت مقطع تحصیلی، انجام فعل هنری یا انجام فعالیت ورزشی قرار دارند، سعی میکنند تا با افزایش ساعت مطالعه یا حضور در کلاسهای فوق العاده آمادگی خود را برای روز امتحان و کسب بهترین نتیجه آماده کنند، اظهار کرد: با این حال برخی افراد بدون تکیه بر تلاش فردی و کمک درسیهای مجاز و بیخطر، به سراغ موادی میروند تا از طریق آنها بتوانند تمرکز و حافظه خود را تقویت کنند؛ یکی از مشهورترین این مواد ریتالین نام دارد.
وی با اشاره به داروی محرک متیلفنیدات یا همان «ریتالین» که به نام «قرص شب امتحان» نیز در جامعه مشهور است، ادامه داد: از این دارو برای درمان افراد مبتلا به بیش فعالی، کمتوجهی، عصبانیت همراه با بیقراری، اضطراب، فشار خون بالا و دارای افسردگی استفاده میشود. با این حال این قرص پیش از برگزاری آزمون، اجراهای هنری و هرگونه فعالیتی که نیاز به دقت بالا و حافظه قوی دارد توسط برخی افراد مورد استفاده قرار میگیرد.
معاون پژوهشی موسسه کادراس ادامه داد: ریتالین به عنوان مهارگر قوی بازجذب دوپامین و به میزان کمتری نوراپینفرین در دستگاه عصبی مرکزی عمل میکند. به نظر میرسد نقص فعالیت این دو آمین پیامرسان یعنی دوپامین و اپینفرین از علل بروز سندرم اختلال کمتوجهی و بیشفعالی در کودکان و بزرگسالان باشد، متیلفنیدات با افزایش فعالیت این دو آمین عصبی در بهبود نشانگان این بیماری مؤثر است.
براتی با اشاره به اینکه مصرف این دارو بدون تجویز پزشک، موجب ایجاد اختلالات جدی در سیستم عصبی فرد میشود، تاکید کرد: با وجود این که جامعه پزشکی گزارشی در خصوص اعتیادآور بودن این قرص منتشر نکرده است، اما نوعی وابستگی روانی یا عادت رفتاری میتواند فرد را دچار مصرف مداوم این مواد کند. این دارو اگر بدون تجویز پزشک مورد مصرف قرار بگیرد و سپس قطع شود دارای عوارضی همچون حالت تهوع، سرگیجه، فشار خون، بیخوابی، عصبانیت، دل درد، کاهش وزن، مشکلات گوارشی، افسردگی شدید و جوش پوستی است و اگر به شکل افراطی مصرف شود میتواند دارای عوارضی همچون توهم زدن، تشنج یا تپش قلب نیز باشد.
معاون پژوهشی موسسه کادراس ادامه داد: برخی نوجوانان و جوانان با کنار گذاشتن حس احتیاط روی به مصرف ریتالین میآورند تا از این طریق ضمن جبران کمبودهای ناشی از تنبلی یا عدم تمرین کافی به اوج موفقیت در فعالیتهای درسی، هنری و ورزشی دست پیدا کنند. در این نقطه نقش مدرسه، خانواده و رسانههای جمعی برای آگاه کردن و کنترل رفتارهای پرخطر نوجوانان و جوانان بسیار پر رنگ شده و آنها باید برای دور نگه داشتن نسل جدید از این مواد محرک تمام توان خود را به کار بگیرند.
وی معتقد است که افراد محصل، هنرمندان و ورزشکاران باید سعی کنند با افزایش سعی و تلاش در حوزه تخصصی خود از انواع داروها و مواد دوری کرده تا از این طریق زمینه سلامت جسم و روح خود را تضمین کنند.
در حالی که بسیاری از کشورها و مناطق جهان همچون آمریکا با افزایش فوتیهای ناشی از مصرف فنتانیل و سایر موادهای مخدر دستوپنجه نرم میکنند؛ به نظر میرسد در منطقه آناتولی، دولت ترکیه با تلاش برای اجرای درست قانون مبارزه با مواد مخدر در این کشور به آماری قابل قبول در خصوص کاهش مرگومیر ناشی از مصرف مواد دست یافته است. این در حالی است که ترکیه یکی از مسیرهای سنتی ترانزیت مواد از مبدا افغانستان به سمت حوزه بالکان و بازارهای اتحادیه اروپا میباشد. در ادامه این گزارش سعی میکنیم تا نگاهی به آخرین آمارها و اقدامات ترکها در مسیرها مبارزه با مواد مخدر داشته باشیم.
به گزارش روزنامه «دیلی صباح» در روزهای پایانی سال 2022 مقامات ترکیه اعلام کردند که تلفات ناشی از مصرف مواد مخدر به طور متوسط 4.7 نفر در هر یک میلیون نفر است. این رقم بسیار کمتر از سایر کشورهای جهان است. سلیمان سویلو وزیر کشور ترکیه پیش از اعلام این آمار خاطر نشان کرد که فوتیهای ناشی از مصرف مواد مخدر در سال 2017، 941 نفر بود که در سال 2021 به 270 نفر کاهش یافته است! طی سالهای اخیر دولت ترکیه عملیات علیه فروشندگان مواد را را تشدید کرده و تقریبا هر هفته یک عملیات موفق علیه خرده فروشان و دلالان مواد در یکی از استانهای این کشور انجام میدهد. آنکارا همچنین عملیات مرزی و بازرسی در گمرکات را برای جلوگیری از ورود مواد به این کشور را تشدید کرده است.
دریا یانیک وزیر خانواده و خدمات اجتماعی از ایجاد یک سیستم یکپارچه برای نظارت بر هر مرحله از زندگی معتادان بازپروری و ارائه حمایتهای روانی- اجتماعی برای جلوگیری از دسترسی آنها به مواد مخدر است. این وزارت خانه با همکاری «هلال سبز»، 300 کارمند را آموزش داده تا به 700 هزار نفر از مردم در خصوص اعتیاد به مواد مخدر آموزشهای لازم را ارئه دهند.
دیگر سیاست ترکیه برای مقابله با پدیده اعتیاد، محدود کردن دسترسی معتادان به مکانهایی است که از آن برای مصرف مواد مخدر استفاده میکنند. ساختمانهای متروکه در محیطهای شلوغ یکی از این مکانها محسوب میشود. برهمین اساس وزارت کشور ترکیه تخریب اینگونه مکانها را آغاز کرده است. سویلو اعلام کرده است که از 120 هزار ساختمان متروکه در این کشور، 88 هزار ساختمان تخریب یا بازسازی شدند. وی افزود به دلیل آنکه معتادان دیگر به مانند قبل نمیتوانند از این مکانها استفاده کنند، اکنون به پارکها و مکانهای عمومی روی آوردند. این وزارتخانه در حال نصب سیستمهای کنترل اجتماعی برای شناسایی و نظارت بهتر بر روی افراد معتاد به مواد مخدر است.
بنا بر آمار منتشر شده میزان مرگومیر ناشی از مصرف مواد در جهان 35 نفر در یک میلیون است. این آمار در اروپا 16.7 و در آمریکا 324 در یک میلیون نفر است. همچنین میزان مصرف مواد در ترکیه 3.1 درصد است که در مقایسه با 29 درصد در کشورهای اروپایی و 5.6 درصد در سراسر جهان آمار قابل قبولی به نظر میرسد.